Keńes odaǵy jyldary ult muraty úshin eńbek etken qalamgerdiń biri – túrkolog, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, qazaq folklory men kóne túrki jyr mátinderin zertteýshi Áýelbek Qońyratbaev. Bul kisi 1946 jyly atalas aǵaıyny Qajymuqan balýanǵa jolyǵyp, onyń ájesi alyp Aısary týraly esteligin jazyp alypty. Arab árpimen qaǵazǵa túsken qoljazba qazir Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sırek muralar qorynda (Q.950, 2-dáp) saqtaýly tur.
Qajymuqan balýannyń aýyzeki estelikterinde ájesi Aısary týraly áńgime kóp. Ol týraly qushyrlanyp, tipti qumarlanyp aıtqanyn ańǵarasyz. Mysaly, jazýshy Qalmahan Ábdiqadyrovtyń 1948 jyly jaryq kórgen «Qajymuqan» hıkaıaty qaı jaǵynan da naqty ómir shyndyǵynan alys ketpegen. Sebebi balýan jazýshynyń úıinde qona jatyp, basynan ótken oqıǵalardy ózi baıandap bergen.
Hıkaıatta Qajymuqan aıtqan mynadaı joldar bar: «Meniń ómirimdi jazǵanda, ájem Aısaryny qaldyrma. Meniń órbigen ómirimdi, tasyǵan qaıratymdy bergen sol adam. Onyń Qap taýyndaı bıik, kúnniń shýaǵyndaı jyly meıirbandyq eńbeginiń tozańyn da ótegem joq. Meni bilgisi kelgen adam menen buryn sony bilsin. Onan basqa kisi meni asyrap kemelime keltire almas edi» («Qajymuqan qaǵanaty». Ordabasy, 2001, 44-bet).
Al qorda saqtalǵan qoljazbaǵa kelsek: – Ákem Muńaıtpastyń naǵashysy ataqty Baıseý degen batyr eken. Rýy – 12 ata taraqtynyń sarysy. Osy Baıseýdiń Aısary degen qyzyn meniń atam Ernaq alǵan. «Alyp – anadan, at bıeden týady» degendeı, Aısary asa iri, balýan, batyr qyz bolypty. Ernaq atam da jigit kezinde Kenesaryǵa ilesip, serileý bolyp ósedi de, Baıseýdiń aýylyna barǵyshtap júredi. Sóıtip, Aısaryǵa ǵashyq bolyp qalady. Aısary da seri qyz eken. Ekeýi bir túnde eki jorǵa minip, Myrzataıdyń aýlyna kelip túsedi. Aıaǵy «qyryq jetiniń» qalyń malyn tólep bitisedi, – dep áńgimesin bastaǵan eken Qajekeń.
Áńgimeni ary qaraı júlgeleı sóıletsek: – Ol shamada Aısarynyń ákesi Baıseý qartaıyp, kári torańǵyldaı búgile bastaǵan kezi eken. Onyń áıeli de alpamsadaı bir dáý bolsa kerek. Eki qulaǵy tebingideı, boıy eki metrge jaqyn, aryq, sary kempir bolypty. Murny kereqarys, jaǵy uzyn, jalpaq, tizesi otyrǵanda ıyǵyna jetip turady eken. Kelin túsip, daý jaılasqan soń toı bolady. Toı ústinde Myrzataı balasyna:
– Balam, Baıseýdiń qyzyna nege qyzyqtyń, sheshesiniń eki tizesi aýynyń eki qaqpasyndaı bolyp, arasynan kerýen ótedi deýshi edi? – dep kúledi. Sonda Ernaq:
– Eı, ata-aı, onyń inin ne qylasyń, ishindegi túlkisin aldym ǵoı! – degen eken. Sol Aısary keıin Tańatar, Marqa batyr sııaqty alyp uldardy týǵan. Jaýgershilik zamanda osy uldary ákesine serik bolyp, alys jerden jylqy qýyp keledi eken. Kerek kezinde Aısary da birge baratyn bolǵan.
Bir joly Ernaq jylqy qýýǵa áıeli Aısarymen birge jeke shyǵady. Qalyń jylqyny aıdap qashady. Tań ata artynan 50-60 qarýly jigit qýyp jetedi. Biraq ekeýi sonyń bárin de attan qulatyp, uryp-jyǵyp ketedi. Aısarynyń ózi jıyrma jigitti túsirip ketken. Jylqyda júrgen asaý aıǵyrlarǵa shaýyp bara jatyp, quryq salyp, toqtatyp ala beredi eken.
Bir joly bir atan túıe qudyqqa qulap, aýyldyń 20-30 adamy túıeni qudyqtan súırep shyǵara almaıdy. Sonda kelinshek bop túsken Aısary basyndaǵy sáýkelesin jerge qoıyp, atan túıeni bir ózi súırep shyǵarady.
* * *
Qajymuqan atasy Ernaq Kenesaryǵa erip baryp, qyrǵyz jerinde mert bolǵany haqynda baıandaı otyryp, jesir qalǵan Aısary ájesi azyp-tozyp Qaraótkelge (qazirgi Astana) kelgenin aıtady. Munda Qajybaı degen baıdyń par at tarta almaǵan otynyn jalǵyz ózi súırep, qorasyna kirgizip berip, ataǵy shyǵady.
– Bir kúni, – deıdi Qajekeń, – Qaraótkelge ózbek jaqtan Qara balýan deıtin ataqty balýan kelip, aldyna bir put órik, bir put meıiz, bir put jańǵaqty úıip qoıyp:
– Meni jyqqan kisige osyny beremin, – dep búkil Qaraótkel eline jar salady. Qara balýan júrgen jeriniń bárin qıratyp jyǵa beredi eken. Qaraótkeldiń qurttaı qaınaǵan jármeńkesinen de eshkim tabylmaıdy. Sonda namysqa qyzǵan Aısary shyqqan desedi. Biraz julqylasqannan keıin Aısary Qara balýandy úıirip-úıirip jiberip, tik kóterip alady:
– Báıgemdi beresiń be, joq, qabyrǵańdy kúıreteıin be? – deıdi. Qarýy eki qolynda bolsa kerek. Qara balýan Aısarynyń báıgesin berip qutylady. Bul 1860-1870 jyldar shamasy bolsa kerek. Aısary júz úsh jasqa kelip, 1900 jyly Qaraótkel dýany, Esil boıyndaǵy Saryterek bolysynda qaıtys bolǵan. Burynǵy Saryterek bolysyna Esildiń qos qaptalynda ornalasqan qazirgi Qajymuqan, Tóńkeris, Araıly, t.b eldi mekenderi qaraǵan. Joǵaryda Qajekeń sóz etip otyrǵan ájesi Aısarynyń zıraty qazirgi Tóńkeris aýlynyń qorymynda jatyr.
Mine, ádebıet sonaryndaǵy shym-shytyryq izder osyndaı ıgilikterge jalǵap, keıinde Aısary ájeniń basyna eskertkish taqta ornatylǵany bólek áńgime.