Qazaq jerinde tabıǵı baılyq kóp. Ásirese el ekonomıkasynyń órkendeýine serpin beretin, álemdegi alpaýyt kompanııalardyń nazaryn aýdaryp otyrǵan munaı men gazdyń mol qory bar. Qazir birneshe myń adamdy jumyspen qamtyp, ózge de salalardy órge súıregen munaı-gaz ónerkásibi el ekonomıkasynyń draıverine aınaldy. Al qazaq munaıy týraly sóz qozǵaǵanda, aldymen Qarashúńgil ken orny oıǵa oralady. О́ıtkeni tarıhı derekke júginip aıtar bolsaq, 1899 jyly Jylyoı aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan Qarashúńgildegi №7 uńǵynyń 42 metr tereńdiginen munaı burqaǵy atqylaǵan. Munaıshylar úshin óte taıyz sanalatyn tereńdikten táýligine 22-25 tonna quraıtyn «qara altyn» qaınary alynǵan. Sol jerden torsyqqa quıylyp, túıege artylǵan 100 tonna munaı Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda kútip turǵan tasymaldaýshy kemege jóneltilgen.
Ken oryndarynda qansha munaı bar?
Mine, sodan beri qazaqtyń keń jazıraly dalasyndaǵy tabıǵı baılyqty óndirý áste toqtaǵan emes. Qazir elimizdiń ár óńirinde munaı óndirip jatqan 289 ken orny bar. Bul ken oryndarynan alynatyn munaıdyń qory 4,38 mlrd tonnaǵa baǵalanyp otyr. Munaı qorynyń basym bóligi batys óńirlerdegi ken oryndarynyń qoınaýynda jatyr.
Álemdik naryqta barrelmen baǵalanǵan quny san qubylatyn «qara altynnyń» basym bóligi Atyraý oblysynyń aýmaǵyndaǵy ken oryndarynan óndirilip keledi. Qazir bul óńirdegi «Teńiz», «Qashaǵan» sekildi iri ken oryndary shetel ınvestorlarymen birge ıgerilip jatyr. Atyraý oblysyndaǵy osyndaı jáne ózge de ken oryndarynan óndiriletin 3,2 mlrd tonna «qara altyn» qory bar. Bul elimizde óndirilýge tıis munaı qorynyń 73 paıyzyn quraıdy.
Budan keıingi kómirsýtekti shıkizattyń mol qory munaıly túbek atanǵan Mańǵystaý oblysyndaǵy ken oryndarynda barlanǵan. Mundaǵy munaıdyń qory – 0,56 mlrd tonna. Aqtóbe oblysynda 0,36 mlrd, Qyzylorda óńirinde 0,12 mlrd tonna «qara altyn» bar dep esepteledi. Batys Qazaqstan oblysynyń ken oryndarynan alynatyn «qara altynnyń» qory 0,09 mlrd tonnany qurap otyr. Elimizdiń ózge óńirlerindegi tabıǵı baılyqtyń úlesi – 0,05 mlrd tonna.
«QazMunaıGaz» AQ baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, bıyl 6 aıda munaı jáne gaz kondensatyn óndirý kólemi 1,1 paıyzǵa artyp, 11 mln 989 myń tonnaǵa jetti. Alaıda «Teńiz» ken ornynda munaı óndirý 3,7 paıyzǵa azaıyp, 2 mln 872 myń tonnamen shektelgen. Bul – táýligine 126 myń barrel. Atalǵan kenishte ilespe gaz óndirý kólemi 4,2 paıyzǵa tómendep, 1 mlrd 587 mln tekshe metrdi qurady. Ken ornyndaǵy kórsetkishterdiń tómendeýi osy jyldyń mamyr aıynda shıki gaz aıdaý nysandaryndaǵy kúrdeli jóndeý júrgizýge baılanysty boldy.
«Teńiz» ken ornynda bıylǵy sáýirde uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasynyń nysandaryn paıdalanýǵa berý boıynsha jumystar bastalǵan. Jańartylǵan kestege sáıkes keleshek keńeıtý jobasyn iske qosý 2025 jyldyń ekinshi toqsanyna josparlanyp otyr. «Teńizshevroıl» kompanııasy baspasóz qyzmetiniń deregine qaraǵanda, seriktester bul jobany iske asyrý jóninde sheshimdi 2016 jyly qabyldaǵan.
«Keleshek keńeıý jáne uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasy munaı óndirý kólemin jylyna shamamen 12 mln tonnaǵa arttyrady. Sol kezde táýligine 260 myń barrelge deıin munaı óndiriledi. Munaı óndirýdiń jalpy kólemi jylyna shamamen 39 mln tonnaǵa jetedi. Bul táýligine 850 myń barreldi quraıdy», dep málim etti kompanııanyń baspasóz qyzmeti.
Ońtústik Aqsaı, Shyǵys О́riktaý men Rojkov
Elimizde munaımen birge óndiriletin ilespe gazdyń qory da barshylyq. Gazdyń 85 paıyzdan astamy batys óńirdegi úsh ken ornynda óndiriledi. Ken ornynyń ekeýi Atyraý, bireýi Batys Qazaqstan oblysynda ornalasqan.
Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zańǵa sáıkes «QazaqGaz» UK AQ-men birge 2030 jylǵa deıin gazdyń boljamdy balansy qalyptastyrylǵan. Gaz óndirýdiń 85 paıyzdan astamyn «Teńiz» (27%), «Qarashyǵanaq» (38%) jáne «Qashaǵan» (20%) jobalary qamtamasyz etedi. Máselen, byltyr gaz óndirisi 59,063 mlrd tekshe metrdi qurady. Onyń ishinde «Teńiz» ken ornynan – 16,009 mlrd tekshe metr, «Qarashyǵanaqtan» – 22,385 mlrd tekshe metr, «Qashaǵannan» – 11,856 mlrd tekshe metr, basqa ken oryndarynan 8,813 mlrd tekshe metr gaz óndirilgen.
Bıyl gaz óndirý 60,456 mlrd tekshe metrge deıin ósedi dep josparlanǵan. Bıylǵa arnalǵan taýarly gaz óndirý jospary – 28,054 mlrd tekshe metr. Gazdyń boljamdy balansyna sáıkes aǵymdaǵy ishki tutyný 20,9 mlrd tekshe metrdi quraıdy.
Otandyq ken oryndaryndaǵy tabıǵı gaz óndirý kólemi 2030 jylǵa qaraı kúrt artady. Osyǵan oraı «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy gaz strategııasyn ázirlep jatyr. Jańa strategııada «Teńiz», «Qarashyǵanaq» jáne «Qashaǵan» ken oryndaryn ıgerýdi esepke almaǵanda, 2030 jylǵa qaraı tabıǵı gaz óndirisin jylyna 6,7 mlrd tekshe metrge deıin arttyrý qarastyrylyp otyr.
«Byltyr jańadan úsh ken orny ónerkásiptik paıdalanýǵa berildi. Olar – Ońtústik Aqsaı, Shyǵys О́riktaý, Rojkov ken oryndary. «QazMunaıGaz» kompanııasy aldaǵy 3-4 jylda Ortalyq О́riktaý ken ornynda óndirý jumystaryn bastaýdy josparlap otyr. Bul degenimiz – jylyna shamamen 1 mlrd tekshe metr gaz. Al 2027 jyly Batys Prorva jáne Qalamqas ken oryndary paıdalanýǵa beriledi. Boljam boıynsha gaz óndirý kólemi jylyna 1,1 mlrd tekshe metrge deıin jetedi. Halyqaralyq kompanııalarmen birge perspektıvaly 12 geologııalyq barlaý jobasy, sondaı-aq qoldanystaǵy ken oryndaryn jete barlaý jumystary pysyqtalyp jatyr», dep habarlady kompanııanyń baspasóz qyzmeti.
О́tken jyly birneshe gaz ken orny iske qosyldy. Máselen, Ońtústik Aqsaı ken ornynda ıgerýge bolatyn gaz qory 1,7 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Munda jylyna 100 mln tekshe metr gaz óndiriledi. Byltyrǵy sáýirden beri bul ken ornynda ónerkásiptik gaz óndirý júzege asyrylyp jatyr. Sáýir-jeltoqsan aılarynda 36,512 mln tekshe metr, bıylǵy qańtar-mamyr aralyǵynda 33,674 mln tekshe metr gaz óndirildi.
Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýdanyndaǵy Shyǵys О́riktaý ken orny 2015 jyly ashylǵan. Munda óndiriletin munaı qory – 4,7 mln tonna. Al munaıda erigen gaz qory – 2,5 mlrd tekshe metr. Ken orny byltyrǵy jeltoqsanda ónerkásiptik paıdalanýǵa berildi. Bıyl ken ornynan gaz óndirý kólemi 46 mln tekshe metrdi quraıdy. Alaıda mamandar bul ken ornyndaǵy shıkizattyń quramynda kúkirtsýtektiń kóp mólsherde ekenin alǵa tartady. Shamamen 3,5 paıyz jáne odan da kóp. Soǵan baılanysty atalǵan kenish kómirsýtekterdi óndirý boıynsha kúrdeli jobalardyń sanatyna kiredi.
Taǵy bir gaz qory mol ken ornyna Rojkov ataýy berilgen. Ondaǵy ıgeriletin boljamdy gaz qory – 26,9 mlrd tekshe metr. Ken ornynan jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óndirý josparlanǵan. Bıyl 346 mln tekshe metr gaz óndirilmek. Sondaı-aq Anabaı ken ornynan byltyr 6,847 mln tekshe metr gaz alynǵan. Jyl sońyna deıin 28,5 mln tekshe metr kógildir otyn óndirý kózdelgen.
Qara teńiz jáne basqa baǵyttar
«Qara altyn» óndirisiniń bir býyny – qubyrmen tasymaldaý. Buryn el munaıy Atyraý – Samara baǵytymen ǵana tasymaldanǵan edi. Qazir qazaq jerinen óndirilgen «qara altyndy» tutynýshyǵa jetkizetin birneshe baǵyt bar. Sonyń biri – «Teńiz» ken ornynyń kómirsýtekti shıkizatyn Qara teńiz jaǵalaýyna deıin tasymaldaıtyn «Teńiz-Novorossıısk» qubyry. Oǵan jetekshilik etip otyrǵan «Kaspıı qubyr konsorsıýmy» AQ bas dırektory Nıkolaı Gorbannyń málimetinshe, byltyr Qazaqstannyń aýmaǵynan 56 mln 51 myń 967 tonna munaı tasymaldanǵan.
«Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń qubyr jelisimen munaıdyń eń úlken kólemi Qazaqstan aýmaǵynan tasymaldandy. Máselen, Atyraý oblysyndaǵy «Teńiz» ken ornynan 27 mln 463 myń 81 tonna, «Qashaǵan» ken ornynan 17 mln 897 myń 972 tonna munaı jetkizildi. Al Batys Qazaqstan oblysynda ornalasqan «Qarashyǵanaqtan» tasymaldanǵan munaı kólemi – 9 mln 619 myń 452 tonna», deıdi N.Gorban.
Onyń dereginshe, «Teńiz-Novorossıısk» munaı qubyrymen 2001 jyldan 2024 jylǵy 1 qańtarǵa deıin álemdik naryqqa 888 mln 76 myń 899 tonna munaı jetkizilipti. Endi atalǵan qubyrmen Qazaqstannyń ken oryndarynan jylyna 72,5 mln tonna munaı tasymaldaý múmkindigi qarastyrylyp otyr. Reseı aýmaǵy arqyly ótetin qubyrmen jylyna 83 mln tonna qazaqstandyq kómirsýtekti shıkizatty tasymaldaýǵa daıyndyq jasalǵan. Konsorsıýmnyń qubyrymen bıylǵy qańtar-shilde aralyǵynda «Teńiz» ken ornynan shamamen 16 mln tonna munaı tasymaldandy. Kómirsýtekti shıkizat tankerlerge tıelip, tutynýshyǵa jóneltildi.
Qazir «Teńiz ken ornynda óndiriletin munaı kólemin arttyratyn eki jobany iske asyrý aıaqtalýǵa taıady. Onyń biri – keleshek keńeıý, ekinshisi – uńǵyma erneýindegi qysymdy basqarý jobasy. Bul jobalar iske qosylǵan kezde ken ornynan Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy Novorossıısk aılaǵyna deıin tasymaldanatyn munaı kólemi ulǵaıady.
«Osyǵan oraı Kaspıı qubyr konsorsıýmy aksıonerlerdiń sheshimine sáıkes teńiz termınalynda, onyń ishinde «Teńiz» ken ornynan munaıdyń ulǵaıtylǵan kólemin qabyldaýdy, tasymaldaýdy jáne jóneltýdi qamtamasyz etý maqsatynda arnaıy baǵdarlama qabyldandy. Konsorsıýmnyń munaı qubyry «Teńiz» munaıyn turaqty qabyldap, qaýipsiz tasymaldaýdy jalǵastyrýǵa tolyq daıyn», dep málimdedi N.Gorban.
1997 jyly qurylǵan «QazTransOıl» AQ-nyń qubyrmen tasymaldaǵan «qara altyny» 1 mlrd 128 mln tonnany qurap otyr. Bul – 27 jyldaǵy kórsetkish. Osy kezeńde kompanııa júk aınalymynyń jalpy kólemi 825 mlrd tonnadan astam shaqyrymdy qurady. El aýmaǵynda 2 347 km ýchaskeler men magıstraldyq munaı qubyrlary salyndy jáne aýystyryldy. Sonymen qatar osy jyldary kompanııanyń salyq tóleminiń somasy 500 mlrd teńgeden asty.
Qazir «QazTransOıl» AQ uzyndyǵy 5,4 myń shaqyrym magıstraldyq munaı qubyrynyń ártaraptandyrylǵan jelisine ıe bolyp otyr. Kompanııa shıkizatty qazaqstandyq munaı óńdeý zaýyttaryna jáne eksportqa 5 baǵyt boıynsha tasymaldaıdy:
Atyraý – Samara; Qazaqstan – Qytaı; Aqtaý porty arqyly tankerlerge munaı quıý; «Kaspıı Qubyr Konsorsıýmy» AQ júıesine aýystyryp tıeý; Temirjol sısternalaryna quıý.«Keıingi 27 jylda magıstraldyq munaı qubyrynyń ulttyq operatory elimizde óndirilgen ónimniń shamamen 40, otandyq munaı óńdeý zaýyttaryna jetkiziletin shıkizattyń 90 paıyzyn tasymaldady. Qurylǵan kúnnen beri qubyr júıeleri arqyly shıkizat tasymaldaý kólemi eki ese ósti. 1997 jyly shamamen 23 mln tonna munaı tasymaldaǵan bolsa, qazir bul kórsetkish 44 mln tonnadan asyp tústi. Bıylǵy 6 aıda «qara altyn» tasymaldaý men munaı ónimderin aýystyryp tıeýdiń shoǵyrlandyrylǵan kólemi 23 mln 218 myń tonnany qurady. Bul byltyrǵy kórsetkishten 1 mln 86 myń tonnaǵa nemese 5 paıyzǵa artyq», dep habarlady kompanııanyń baspasóz qyzmeti.
Keıingi jyldary qazaq munaıyn tasymaldaıtyn balama baǵyttar tańdaldy. Sonyń biri – «Drýjba» qubyrymen Germanııadaǵy «Shvedt» munaı óńdeý zaýytyna munaı eksporttaý jobasy. Energetıka mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti usynǵan aqparatqa súıensek, burnaǵy jyly Germanııa úkimeti Qazaqstanǵa «RSK Raffinerie» munaı óńdeý zaýytyna «Drýjba» munaı qubyrymen qazaqstandyq munaıdy jetkizý týraly ótinishpen júgingen. Osyǵan baılanysty qazaqstandyq, germandyq jáne reseılik taraptar arasyndaǵy «Transneft» júıesi arqyly qazaqstandyq munaıdy tasymaldaý jónindegi ýaǵdalastyq jasalǵan. Taraptar ýaǵdalastyqtyń sheńberinde Germanııanyń Shvedt qalasyndaǵy munaı óńdeý zaýytyna jylyna 102 mln tonnaǵa deıin munaı eksporttaýdy uıǵardy.
«Byltyr aqpanda Shvedt qalasyndaǵy munaı óńdeý zaýytyna qazaqstandyq munaıdy jetkizý bastaldy. Jyl aıaǵynda Germanııa baǵytyna 993 myń tonna munaı tasymaldandy. Bıyl atalǵan baǵytpen jylyna 1,2 mln tonna munaı tasymaldaý úshin «QazTransOıl» men «Transneft» arasynda shart jasaldy. Sonyń aıasynda qańtar-mamyr aılarynda 520 myń tonna shıkizat jetkizildi», dep aqparat berdi mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti.
Qazaq munaıyn álem naryǵyna eksporttaıtyn taǵy bir tıimdi baǵyt bar. Bul – Baký – Tbılısı – Djeıhan baǵyty. Dál osy baǵytpen munaı jetkizýdi iske asyrý úshin «QazMunaıGaz «UK» AQ men «SOCAR» kompanııasy arasynda kelisimge qol qoıylǵan. Kelisimge sáıkes Ázerbaıjan arqyly tranzıttiń qosymsha marshrýttaryn damytý sheńberinde Baký – Tbılısı – Djeıhan arqyly jylyna 1,5 mln tonna kóleminde munaı tasymaldaý jónindegi ýaǵdalastyq qamtamasyz etildi. Sonyń qorytyndysymen munaı aıdaý kólemi shamamen 1 mln tonnany qurady. Al Ázerbaıjan eli qazaqstandyq munaıdy qabyldaý kólemin jylyna 2,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa nıet bildirip otyr. Ortaq memorandýmdy oryndaý sheńberinde «QazMunaıGaz» ben «SOCAR» kompanııasynyń jol kartasy ázirlendi. Onyń negizgi maqsaty – Ázerbaıjan Respýblıkasynyń aýmaǵymen qazaqstandyq munaı tranzıtiniń kólemin ulǵaıtý.
Atyraý oblysy