Elde atom energetıkasyn qalyptastyrýǵa alǵyshart bar. Injenerlik dástúr, ýran óndirý jáne ıadrolyq otyn daıyndaý tolyq qalyptasqan. AES qurylysy elimiz úshin ýran óndirýden bastap odan elektr energııasyn óndirýge deıingi tolyqqandy ıntegrasııalanǵan salany qurýǵa múmkindik týdyrady. Sarapshylar muny eldiń energetıkalyq táýelsizdigi jolyndaǵy eleýli qadam bolady dep baǵalaıdy.
Tehnologııalyq derbestiktiń qozǵaýshy kúshi
Mysaly, 2023 jyldyń qarashasynda paıdalanýǵa berilgen Belarýs AES-niń №2 blogi elektr energııasyna degen qajettiliktiń 40%-yn qamtamasyz ete aldy. Nátıjesinde, 2 úlken GRES-tegi eski jáne tıimdiligi tómen bý energoblokteri paıdalanýdan shyǵaryldy. Onymen qoımaı, Reseıden ımporttalatyn tabıǵı gaz kólemi 5,6 mlrd tekshe metrge deıin qysqardy. Igilik munymen de bitpeı, qalalyq jylýmen jabdyqtaý júıesinde gazben jylytýdy elektrmen jylytýǵa ishinara aýystyrý múmkin boldy.
Dese de, atom ónerkásibiniń qyzmeti tek elektr energııasy mindetimen ǵana shektelmeıdi. Ol ártúrli saladaǵy tehnologııalyq derbestikke qol jetkizýdiń qozǵaýshy kúshine aınalady.
Ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, ónerkásiptik óndiris pen óńirdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa, kadrlyq áleýetti damytýǵa jáne aralas salalarda materıaldarmen, qurylys jabdyqtarymen qamtamasyz etý, kommýnaldyq jáne basqa qyzmetterdi kórsetý úshin bıznesti óristetýge san-salaly jol ashady.
Qansha jumys orny qurylady?
Túrkııa eliniń «Akkýıý» AES-niń qurylysymen tanysýǵa barǵan saparymyzda «Rosatom – halyqaralyq jeli» jeke mekemesiniń bas dırektory Vadım Tıtovty áńgimege tartyp, AES týraly birqatar málimetke qanyqtyq. Onyń aıtýynsha AES qurylysynyń sharyqtaý kezeńinde nysanda ondaǵan myń adam jumys isteıdi. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, jumys istep turǵan AES-te bir jumys orta eseppen ınfraqurylymda jáne onymen baılanysty salalarda 10 jumys ornyn ashady.
Halyqaralyq energetıka agenttiginiń (HEA) jahandyq energetıkalyq jumyspen qamtý týraly esebi bolashaqta atom ónerkásibi úshin bilikti jumysshylardyń tapshylyǵy bolatynyn boljap otyr. Taza energııaǵa kóshý búkil álemde kóbirek jumys orynyn qurýǵa múmkindik beredi. Atom energetıkasy jergilikti jáne aımaqtyq ekonomıkaǵa paıda ákeletin kóptegen jumys oryny men turaqty jumyspen qamtýdy qamtamasyz etedi. Búkil álemde belsendi damyp kele jatqan ıadrolyq medısına jáne basqa da tehnologııalyq sektorlarda da joǵary bilikti kadrlar qajet bolady.
Iаdrolyq otyn energııa baǵasyn turaqtandyra ala ma?
Statıstıkaǵa súıensek, tabıǵı ýrannyń baǵasy gaz ben munaı baǵasyna qaraǵanda qubylmalylyqqa az ushyraıdy. Sonymen qatar basqa energııa kózderimen salystyrǵanda, elektr energııasynyń qalypty qunynda ıadrolyq otynnyń úlesi óte az jáne shamamen 10%-dy quraıdy. Janarmaı quıý stansalary úshin otynnyń úlesi – 60%, dızeldik zaýyttarda – 85%. Bul sońǵy jyldary kómirsýtegi otyny naryǵynda baıqalyp otyrǵan qubylmalylyqtan saqtandyrady. Oǵan qosa, tolyq ıadrolyq otyn – otyn jınaǵy – joǵary qosylǵan quny bar kúrdeli joǵary tehnologııalyq ónim. Sondyqtan jańa ıadrolyq otynnyń baǵasy naryqtyq aýytqýlarǵa óte az ushyraıdy.
Iаdrolyq energııa qanshalyqty qaýipti?
Kóp zertteý atomdyq energııanyń kómir nemese munaıǵa qaraǵanda áldeqaıda qaýipsiz ekenin kórsetedi. Mundaı qorytyndy ár saladaǵy ólim statıstıkasyn zerttep, zerdeleý arqyly jasalǵan. Tótenshe jaǵdaı kezinde, taý-ken kásiporyndarynda jáne elektr stansalarynda óndiristik apat kezinde, sondaı-aq aýanyń lastanýy nátıjesinde zardap shekken turǵyndardyń ahýalyna qarap, ár istiń anyq-qanyǵyn aıyrýǵa bolady. Kómir ónerkásibi – ólim kóp tirkeletin óndiris salasy. Onda 1 TVt/saǵ óndiris 100 adamnyń ómirin jalmaıdy. Munaı men bıootynnyń qaýpi shamaly az degenmen, termelep qarasań onyń da adam balasyna tıgizetin zalaly bastan asady.
Japonııadaǵy «Fýkýsıma-1» atom stansasyndaǵy apattan keıin MAGATE AES-ter úshin halyqaralyq qaýipsizdik standarttaryn kúsheıtti. Endi atom elektr stansasyn jobalaýǵa qoıylatyn talaptar 10 myń jylda bir ret bolatyn tabıǵı apattardy eskeredi. Qalypty jumys kezinde AES mamanǵa, halyqqa jáne qorshaǵan ortaǵa qaýip tóndirmeıdi. Degenmen AES-terde oqys oqıǵalar men apattardyń aldyn alý jáne olar oryn alǵan jaǵdaıda zalaldyń azaıýy keshendi túrde qamtamasyz etilýi tıis. Bul rette AES-tiń qaýipsizdik júıeleri mańyzdy ról atqarady. «Fýkýsımadan keıingi» tıptegi zamanaýı AES-terde, atap aıtqanda, VVER-1200 býyny III+ bar AES-terde jer silkinisi kezinde qaýipsizdikti qamtamasyz etetin belsendi jáne passıvti qaýipsizdik júıeleriniń kombınasııasy qoldanylady. Rıhter shkalasy boıynsha 8, sý tasqyny, tornado jáne ushaq apattaryna tótep beredi.
Eń bastysy AES-te elektr energııasyn óndirý kezinde ottegi shyǵyny jáne kómirqyshqyl gazy ǵana emes, sonymen qatar basqa «parnıktik» lastaýshy zattardyń, ýly jáne kanserogendik zattardyń shyǵaryndylary bolmaıdy.
Iаdrolyq generasııa róli
Iаdrolyq energetıkanyń óte baı tarıhy bar. Birneshe býynnyń dáleldengen tehnologııalary áli kúnge qalypty jumys istep tur. Olardyń árqaısysy aldyńǵysynan qaýipsiz. Sońǵy jyldary atomnyń atmosferaǵa parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtýdaǵy jáne planetanyń klımatyn saqtaýdaǵy róli barǵan saıyn aıqyn bola bastady. Búginde kásibı mamandar men jurtshylyqtyń kóz aldynda atom energetıkasy dekarbonızasııa maqsatyna qol jetkizý úshin dáleldengen jáne turaqty sheshim retinde qabyldandy. Jahandyq klımattyq kún tártibi qazirdiń ózinde qosymsha zańnamalyq talaptardy belgilep, bıznes ortany júıeli túrlendirýge alyp keledi. Kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýge mindetteme alǵan kóptegen elde atom energııasy uzaq ýaqyt boıy «jasyl» energııa kózi retinde jikteledi.
Sońǵy úsh jylda álemde atom energetıkasyna óte kúrdeli betburys jasaldy. Byltyr Dýbaıda ótken COP-28 konferensııasynda jetekshi elderdiń barlyǵy derlik klımattyń ózgerýimen kúresý úshin álemniń ıadrolyq qýaty 2050 jylǵa qaraı úsh ese artýy kerek degen málimdeme jasady. HEA-nyń boljamdaryna sáıkes, ıadrolyq generasııanyń qýaty 2022 jylǵy 417 GVt-tan 2050 jyly 620 GVt-qa deıin artady dep kútilip otyr. Kóptegen naryq qatysýshylary qazirdiń ózinde sheshýshi áreketke shaqyryp jatyr. Atom energııasy tómen kómirtekti balanstyń negizi bolatynyna senetin kez áldeqashan jetti.
Jel men kún – energetıkalyq tepe-teńdiktiń qajetti elementteri. Olar ekologııalyq taza jáne jańartylatyn energııa kózi retinde maǵlum. Biraq belgili sebepterge baılanysty olar táýlik boıy turaqty elektr energııasyn óndirýdi qamtamasyz ete almaıdy. Tutynýshylardy energııamen qamtamasyz etýdiń jalpy senimdiliginiń tómendeýine jol bermeý úshin mundaı úzilissiz energııa kózderi eldiń energetıkalyq júıesine durys ıntegrasııalanýdy talap etedi.
Jahandyq konsensýs, birinshiden, atomnyń «jasyl» taza energııa balansynda mańyzdy ról atqaratynyn aıtady. Ekinshiden, atom energııasy – aýa raıyna, tabıǵatqa, táýlik ýaqytyna qaramastan óndiriletin bazalyq energııa retinde energetıkalyq balansqa qosylýy kerek. Qazir qarqyndy damyp kele jatqan elderde atom energetıkasyn damytýdyń serpindi baǵdarlamalary bar.