Úrimji úlgileri

О́tken jyldyń sońyna qaraı kórshi Qytaı eline, onyń Shyńjań ólkesine, Úrimji hám Qulja syndy shaharlaryna, odan ári Beıjińniń ózine jol túsip, kópten-kóp ǵıbratty áserlerge jyrǵap oralǵanbyz. Álbette, sóz basynda bul ilkimdi sapardy eýrazııalyq BAQ ókilderi úshin QHR Memlekettik keńesi baspasóz keńsesiniń basshylyǵymen Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly raıony úkimetiniń baspasóz keńsesi uıymdastyryp atqaryp shyqqanyn aıtý lázim. Bir aptalyq semınarda Pákistan, Túrkııa, Úndistan, Mońǵolııa, Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbe­k­stan jáne Reseı elderiniń jıyr­maǵa jýyq jýrnalısi aspan astyn jaılaǵan alyp kórshimiz jaıynda biraz jaılarǵa qanyqtyq. Bir baıqaǵanymyz, múddeli tarap ta álemniń Qytaı jaıly neǵurlym kóbirek bile túsýin, bolmys-sıpatyn ishten úńilip tanı túsýin bar peıilderimen qalaıtyn syńaıly. Saǵattap sanamyzǵa quıyp tatymdy dáristerin de tyńdatty, talaı-talaı tamasha kórnekti jerlerin, órkendi óndiristerin de kórsetti. Iá, ásirese, qazaq úshin Qytaıdyń búgingi baqýatty baı­taq aımaǵy – Shyńjań bóten emes, baýyr, tańsyq emes, tanys. 1,5 mıllıonǵa jeteǵabyl qandasymyzdyń ata­mekeni, baba topyraǵy. Qazaqtar negizinen Ile Qazaq avto­nomııaly oblysynda, Barkólde, Tarbaǵataıda, Moryda, Altaıda ómir keshýde. Shyńjań dese, Shoqan­nyń jumbaq syrly Qashǵar, Qulja saparlary, ataqty Jetishár hıkaıalary oıda turary da haq. Shyńjań tarıhta «Shyǵys Túrkistan» dep te tańbalanyp qalǵan, Qashǵar jaǵy «Kishi Buhara» dep te atalǵan. О́tken qarashada tý tikkenine 70 jyl bolǵan Shyǵys Túrkistan respýb­lıkasynyń namysty alaýy da shejire betinen óshpes. Ol – búgingi Shyńjańnyń keshegi tarıhy. Álbette, bizdiń Shyǵysymyz qytaı úshin Batys. Qytaılar bul aımaqty kóne zamandarda-aq Batys ólke, ıaǵnı Sııýı nemese Sınszıan dep ataǵan kórinedi. Jylnamalarda «Batys jerleriniń 36 memleketi» dep kórsetiledi. Ol «memleketterdiń» shyn mánindegi sany 50-den asyp jy­ǵylǵan. Bulardyń bári kóshpen­dilerdiń memleketteri bolǵan. Solar­dyń ishindegi eń belgilisi ári beldisi – Úısin memleketi. Olar jer em­shegin emgen, biraq ańshylyqty alda ustaǵan. Ile ózeniniń boıyndaǵy bul úısinder 180 myń sadaqshy shyǵara alypty. Shamamen bizdiń dáýirimizge deıingi jáne keıingi ǵasyrlardyń toqaılasqan tusy bolsa kerek. Osy ýaqyttarda kórshiles qos halyq ómirindegi asa jarqyn dıplomatııalyq oqıǵa oryn alyp, Han áýletiniń Sı Szıýn jáne Sze Iý atty eki hanshaıy­my Úısin memleketiniń ámirshilerine kúıeýge uza­ty­la­dy. Qytaı derekterinde dáriptelgen, qazaq-qytaı arasyndaǵy qudandaly jekjattyq qatynas­tyń, Shyńjań tarıhynyń bir úzik syr-sıpaty osyndaı. Bizdiń dáýirimizge deıingi 138 jyly Han áýleti­niń ımperatory Batystaǵy ýálaıattarǵa Chjan Sıan degen barlaýshysyn jiberedi. Osydan keıin Batys pen Shyǵys arasyndaǵy barys-kelis, alys-beris jandana túsedi. Qytaıdan Parsy men Rımge taýlar men shólderden asyp, jibek pen basqa da buıymdar tasyǵan túıeli kerýender legi tolassyz aǵyla bastaıdy. Batys pen Shyǵysty, son­daı-aq, Azııa, Afrıka, Eýropa syndy qurlyqtardy jalǵas­tyrǵan osynaý kóne jol «Jibek joly» ataýymen álemge tanyldy, órkenıet tegershigine aınaldy. Shyńjań ejelgi Jibek jolynyń ortalyq ózeginde jatty, al onyń qazirgi bas qalasy Úrimji ol zamandarda osy kúretamyr boıyndaǵy basty saýda beketteriniń biri boldy. Reti kelip turǵanda aıta ketelik, «Úrimji» uıǵyr-túrki tilinde «toqý­shy, órimshi» degen maǵynany bil­diredi. О́rimshi-Úrimshi-Úrimji. Qazaq tilinde, qazaq uǵymynda da dál osy tabıǵı qalpynda qaltqysyz qa­byldanady. Ertede Jibek joly boıyndaǵy beket-shaharda adamdar jas shybyqtardan sebetter men basqa da zattardy órip jasap, satý­ǵa shyǵarǵan. Sóıtip, Úrim­ji­de órim­shiler kóbirek shoǵyr­lan­ǵan. Ǵasyrlar qoınaýynan bas kótergen qala ataýy da osylaı yzylyp qalyptanǵan. Qazirgi Úrim­ji – Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly raıonynyń astanasy, aımaqtyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵy. Shahar Tıan-Shan taýly jotasynyń teriskeı betkeıinde jatyr. Álemdegi muhıt jaǵalaýynan eń alys (2250 km) ornalasqan iri qala bolyp tabylady. Sondaı-aq, Azııanyń geografııalyq kindigin nusqaǵan biregeı eskertkish Úrimjiniń kúngeıinde 30 shaqyrym jerde turǵanyn bilý de oqyrmanǵa qyzyqsyz bolmas. Sonymen, ótken tarıhqa qaıta zer salsaq, Shyńjańda biraz zamandar boıy ǵundar da, túrkiler de ústemdik etken. Uıǵyr qaǵanaty da ornaǵan, Qara­handar da bılik júrgizgen. Shyńǵys han dáýiri óz aldyna. Eshkimge des bermeı dáýirlegen jońǵarlar da joıy­lyp tyndy. Bir nárse anyq, osynaý uzaq-sonar eki myń jyldyń ón boıynda Shyńjańdaǵy qytaı yqpaly birde kúsheıip, birde báseńdese de, súıegin úzbeı jalǵasa bergen. Soǵan qarap paıymdaǵanda, naq búgingi kórkeıgen zamanaýı Shyńjańdy qaı isti bolsyn jerine jetizbeı tynbas qytaılyq qaıtpas qajyr men tegeýrindi tabandylyqtyń máýeli jemisine ba­rlaýymyz oryndy bolar. Uly Jibek jolynyń julyn-jotasynda jatýy Shyńjańnyń basty sıpatyn, barsha bitim-bolmysyn aıqyndaǵandaı. Hýanhe atyrabyndaǵy qytaılyq, sondaı-aq úndilik, parsylyq, grektik ejelgi órkenıetter osy arada toqaılasty. Tórt órkenıettiń toǵysqan jeri dese, degendeı. Buǵan Eýrazııanyń apaı tósindegi dalalyq kóne órkenıetti jáne qosyńyz. Shyńjańdy sóıtip álemdik basty-basty ejelgi órke­nıet­ter músindepti, batys pen shyǵystyń mádenıeti osy arada bas qosyp úılesipti. Endi munda býdda, musylman, hrıstıan, katolık, pravoslavıe, dao jáne basqa dinder beıbit qatar ómir súrýde. Sol sebepten de Shyńjań – kópultty, mádenı áleýeti asa zor ólke. Alyp Qytaıdyń altydan birin alyp jatqan, eldiń úsh Fransııamen barabar eń iri provınsııasynda jalpy sany 22 mıllıonnan astam 55 ult mekendeıdi. Bizdiń qazaǵymyz osynyń 8 paıyzdaıyn quraıdy eken. Solardyń ishinde 13-i, atap aıtqanda, uıǵyr, han, qazaq, hýeı, mońǵol, mońǵol-chahar, qyrǵyz, szımın, mánjý, tájik, ózbek, daýr, tatar jáne orys ólkeniń baıyrǵy halyqtary bolyp esepteledi. Taǵdyr tabystyrǵan olar óńirdi gúldendirip, ózgeshe órkenıet jasaýda. Bizdiń dáriskerlerimizdiń aıtýynsha, dál qazirgi ýaqytta Shyńjań ekonomıka men qoǵam damýynyń altyn dáýrenin bastan keshirýde. Ásirese, sońǵy 10-15 jyl aıasynda buryn kenjelep qalǵan osynaý shetkeri ulan-ǵaıyr aımaqty óndi­risi men ómiri álemdik deńgeıde órle­gen ishki Qytaımen teńestirý saıasaty údere júrgizilip jatqany aıdan anyq. Onyń ústine, 1996 jyldan beri Ortalyq úkimettiń «Shyńjańdy qold­aý» jobasy boıynsha qarjylaı da, kadr­daı da jáne basqa jan-jaqty kómek kúni búginge deıin úzbeı berilip kele­di. Al Shyńjań úkimeti sońǵy bes jyl qa­tarynan «halyqtyń turmys deńgeıin jaqsartý» sharasyn iske asyrýda. Iá, orasan zor tabıǵı hám áleýmet­tik áleýetterge ıe osynaý ýálaıatty damytpaý kúná bolar edi. Shyń­jań­nyń áralýan paıdaly qazbalar qor­lary­nyń moldyǵyna kim de bolsa qy­zyq­qandaı. Eldiń jalpy qorymen sal­ys­tyrǵanda ólkedegi munaı qory – 30 paıyzdy, tabıǵı gaz – 34 paıyzdy, kó­mir qory 40 paıyzdy quraıdy. Sony­men birge, jel men kún qýatyn paı­dalaný oraıynda Shyńjań búkil el bo­­ıynsha kósh bastaýda. Eń ǵajaby, Qytaı­dyń mańyzdy energetıkalyq bazasy bola otyryp Shyńjań óziniń osy oraıdaǵy artyqshylyqtaryn munaı men gazdy óndirý, óńdeý jáne rezervte saqtaý jónindegi iri ba­zany, alyp kómir-elektrli hımııa­lyq ónerkásip bazasyn, orasan zor jel-elektr bazasyn jáne eldiń ener­getıkalyq resýrstaryn tasymaldaý arnasyn salýdy neǵurlym jedeldetý jolyna jumsaýda. Iá, «Uly Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýinde» Shyńjańnyń beınebir Batysqa ashyl­ǵan emen-jarqyn kóńil qaqpasy sııaq­ty ortalyq aýdandardyń biri bolý­ǵa úmitkerligin quptamaý da qıyn-aý. Osy arada QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń 2013 jyldyń 7 mamyrynda Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtette sóz sóılep, jańaǵy aıtqan «Uly Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýin» birlesip qurý jóninde bastama kótergeni eske túsedi. Qulja jaǵynan kelip Qorǵas Halyqaralyq shekaralyq yn­tymaqtastyq ortalyǵynda bolǵa­ny­myzda osy bir jan-jaqty ashyqtyq sıpat, qarym-qatynastyń qolaıly múmkindikterin paıdalanýǵa umtylý jar salǵandaı jalaýlap turǵanyn da ańǵarmaı qala almaǵanbyz. Eske sala ketsek, Qorǵas ortalyǵy 2004 jyly qurylyp, ony qurý týraly kelisimge Nursultan Nazarbaev pen Qytaıdyń sol kezdegi Tóraǵasy Hý Szıntao qol qoıǵan bolatyn. Osynaý halyqaralyq shekaralyq ortalyq Shanhaı Yntymaqtastyq uıymy sheńberindegi ekonomıkalyq yntymaq-birliktiń úlgisi retinde boı kóterdi. Jalpy alańy 5,28 sharshy shaqyrym. Sonyń 1,85 sharshy shaqyrymy Qazaqstan tarabyna tıesili. Ortalyqty salý barysynda búginge deıin 22 joba iske asyrylypty. Kózdegen maqsatqa qazirdiń ózinde qol jetti deýge bolatyndaı. Ortalyqta kóp qabatty kóptegen ǵımarattar, dúkender jelisi salynyp tastalypty. Álemdik qymbat teri tondar dúkeni de osy arada. Turaqty túrde taýarlar kórmesi uıymdastyrylyp turady. Kelissóz júrgizý orynjaılary da saqadaı-saı. Osy jaǵdaı Qazaqstan men Qytaı kásipkerleriniń eldiń shalǵaı ishkerisine barmaı-aq, aıtalyq, alys-beris, taýar ákelý jóninde ýaǵdalasyp, bar sharýany shekaralyq aımaqta bitirýge múmkindik berýde. Al Shyńjańnyń óziniń áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýy jedel arnaǵa túsken. Áne-mine Lanchjoý – Úrimji shapshań temir jolyndaǵy qozǵalys iske qosylmaq. 2016 jyly Úrimji metrosynyń birinshi kezegi paıdalanýǵa berilmek. Úrimjide torkózdi joldar men shapshań avtobýs marshrýttarynyń ashylýy da qazirde 3,5 mıllıonnan erkin asqan qala turǵyndaryna jaılylyq syılamaq. Eýrazııalyq qatynas kópiriniń mańyzdy tarmaǵy retin­de Úrimji Qytaıǵa Batyspen yntymaq­tastyqtyń keń kókjıekterin ashyp berip otyr, sondaı-aq, ekonomıkalyq hám mádenı almasýdyń aıqarýly terezesi de bola bilýde. Osy jaıly taratyńqyrap aıtsaq, «Alys týystan jaqyn kór­shi artyq» degen qytaı máteliniń mánin uǵar edik. Shyńjańdyqtar ózderin kórshilerge kórsetýdi, ózderi de kórshilerge jıi baryp turýdy unatady. 2008 jyldan beri Shyńjań úkimeti Úrimjide úsh Halyqaralyq ulttyq bıler festıvalin, tórt márte «Qytaı-Eýrazııa» EKSPO kórmesin, «Qytaı-Eýrazııa» BAQ forýmyn, 2014 jyldyń maýsymynda Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýiniń múmkindikterin talqylaǵan halyqara­lyq konferensııa, sondaı-aq kórshi­les elderdiń birsypyrasynda Qytaı­dyń shyńjańdyq mádenıetiniń apta­lyǵyn ótkizgen. О́zgeler jaıynda bilýdiń, óziń jaıly bil­gizý­diń kóp ıgiligin alyp kórshimiz kórip te otyr. Aı­talyq, 2013 jyly ótken úshinshi «EKSPO Qytaı-Eýrazııa» kórmesi kezinde úrimjilik óner­kásip korporasııalary ekonomıkalyq jáne tehnıkalyq yntymaqtastyq oraıyndaǵy 100-den astam jobanyń tusaýyn kes­ken, buǵan qosa, somasy shamamen 150 mıllıard ıýan bolatyn syrtqy saýda kelisimsharttaryna qol qoıypty. Bul osynyń aldyndaǵy «EKSPO» kórmesinde jasasylǵan kelisimsharttar somasynan 31,31 paıyz artyq eken. Olaı bolsa, 2013 jyly ólkeniń bas qalasy Úrimjiniń óziniń de ishki jalpy ónimi 240 mıllıard ıýandy qurap, jyldyq ósim 16,5 paıyzǵa jetkenine tańǵalýǵa bolmas. Árıne, qulaqpen estý bir basqa da, kózben kórýdiń jóni bir bólek. «Jaqsyny kórmek úshin» demekshi, Shyńjań ǵajaptarynyń nebir ozyq úlgilerin Úrimji ishinen, tóńireginen tamsana, tańdaı qaǵa kórgenimizdi eske alýdyń ózi bir ǵanıbet. Kórgenimizdiń áseri estigenimizden áldeqaıda asyp túsip jatty. Biz Úrimjidegi or­talyq keńsejaı-ǵımaratyn baý-sharbaǵymen qosa aralap tanysqan Iema korporasııasy Qytaıdyń asa qýatty 100 kásipornynyń qataryna kiredi eken. 20 jyldyq tarıhy bar ÚEMA GROUP CO. LTD aınalyspaıtyn nárse joq sııaqty. Halyqaralyq saýda, valıýta aıyrbasy, bank qyzmeti, jer ıeligi, qonaq úı bıznesi, halyqaralyq tasymal, mádenı ındýstrııa, saıabaq, týrızm jáne basqa qyzmet túrleri. Búgingi tańda korporasııa birqatar iri zaýyttardyń ónimderin satý quqyǵyn enshilep, Ortalyq Azııadaǵy eksporttyń bas dılerine aınalǵan. Sondaı-aq ol ártúrli iri jobalardy júzege asyrý kezinde qarjylyq qoldaý kórsetý, jabdyqtardy ákelip qurastyryp berý, qyzmetkerlerdi oqytý múmkin­digine ıe. О́zinen alynǵan tehnıka men qural-jabdyqtarǵa kepil­dik beredi. Korporasııa Ortalyq Azııada tamasha áriptestik qatynastar ornatqan, Qazaqstanda, О́zbekstan men Reseıde óz fılıaldary men ókildik­terin ashqan kórinedi. Almatyda ilkimdi saýda jelisin qurypty. Dúnıejúzine tanymal osyndaı ataqty korpora­sııa­nyń basshysy Chen Jı Feng myrza kóńildi de kópshil adam bolyp shyqty. Bizben emenjarqyn áńgimelesti. Jýrnalıster tobynyń aldyna qaraı turǵan maǵan qarap: «Siz qazaq emessiz be, qazaqtardy jaqsy kóremin» dep bir kóterip tastady. Alýan salaly áıgili kompanııasy óz aldyna, bizdi Chen Jı myrzanyń qara basy kóbirek qyzyqtyryp, ári tańyrqatqanyn nesin jasyraıyq. Bul adam tabıǵatty, haıýanattardy, ónerdi súıetin qııalshyl romantık kórinedi. Keńsejaı ǵımaratynyń tómengi qabatyndaǵy bir­neshe úlken zaldy kórkem sýret jáne foto-galereıasy alyp jatyr. Neshe túrli sulý arǵymaq, sym­batty sáıgúlikter. Shyńjańdy mekendeıtin az ulttar ókilderiniń ekzotıkalyq portretteri. Qıly beıneli, qııapat keskindi keıýanalar. Tosyn tabıǵat. Osylardyń kóbi áýeli fotoǵa túsirilip, keıin kásibı qylqalam sheberlerine arnaıy tapsyryspen qyrýar aqsha tólenip sýret etip saldyrylǵan. Sonyń árbiriniń aldynda qyzyǵa áserlenip kóbirek turyńqyradyq. Chen Jı myrza ana bir jyly Tıan-Shannyń taý-quzdy qııalarynda tabıǵat tamashalaryn sýretke túsirip júrgeninde tikushaqtyń esiginen qulap ketip, ońbaı mertigip te qalǵan. Biraq sulýlyq pen óner qudiretine degen qushtarlyq jan dúnıesin jaýlap alǵany sonshalyq, ony esh qıyndyq, qyrsyq-qater de moıyta almaǵan. Chen Jıdiń hobbıleri sýret galereıasymen shektelmeıdi. At shaptyrym aýmaqty alyp jatqan baý-sharbaqty aralaǵanda osyǵan jetti kózimiz. At qoralarda, oramsharbaqtarda qulan tektes jabaıy jylqylar, ergejeıli amerıkalyq jylqy, túrikmenniń aqaltekesi ondap, júzdep baǵylýda. Atbegiler jas qazaq jigitteri eken. Ekinshi ret qulyndaǵaly turǵan aqalteke bıeleri ý-shýdan aýlaq, kútim-baby kelisken bólek qoraǵa qoıylypty. Atqoralardan attap uzamaı jatyp osy baý-sharbaqtaǵy taǵy bir ǵalamat ǵajapqa jolyqtyq. Quı senińiz, quı senbeńiz, tas aǵashtar ormanyna kirdik te kettik. Kádimgi tasqa aınalǵan aǵashtar. Jýandyǵyn qaýsyrýǵa eki adamnyń qushaǵy erkin jete qoımas. Qadaý-qadaý ornaǵan, qaraqurym toǵaı derlik. Ǵajabyna jaqsylap qanyǵý úshin jarty kún asyqpaı aralap kórý kerek sııaqty. «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn» dep Abaı hakim aıtqanyndaı, uzynynan sulap jatqandary da birsypyra. Bul tas aǵashtar dınozavr­larmen jasty desedi. Jer betinde jasa­ǵanyna eki mıllıon jyldan asqan degen boljamdar da bar eken. Taǵy bir tas aǵashtyń tusynan «3200 jyl jasaǵan» degen jazýdy kózimiz shaldy. Qalaı bolǵanda da, qupııaly qudiret qaıran qaldyrǵandaı. Bular aspan astyndaǵy tasqa aınalǵan aǵashtar murajaıyn jasaý úshin arnaıy alystaǵy teriskeı Jońǵarııadan (Gýchýn ýezi) jetkizilgen kórinedi. Buǵan ketetin qaırat-qajyrdy, jumsalatyn qarjyny kózge elestetip shamalańyz. Ne degen jankeshtilik deseńizshi! Al osy erikkenniń ermegi me? Joq, olaı emes. Adamzat máde­nıetiniń asyl qazynalary osyndaı jankeshtilikpen qalyptasyp quralatyndyǵynyń bir mysalyna baladyq bul jaıdy. Shyńjańdaǵy bes myńdyq tatar dıasporasynyń ókili, qazaq, qytaı, orys tilderiniń úsheýine birdeı aǵyp turǵan tilmáshimiz Eldan Ashatuly aǵamyz aıtqan: «Baı men kedeıdiń parqy qaltasyndaǵy aqshasynda ma, joq, álde, basyndaǵy aqylynda ma?» degen támsilinen de bir tereń syr túısingendeımiz. Tasqa aınalǵan aǵashtardyń kóne túrki tilinde «toǵyraq» delinetini de osy syrdyń ishinde. Myń jyl ómir súrip, odan soń ólýi myń jylǵa sozylatyn, sodan keıin taǵy myń jyl boıy jo­ıylatyn ózgeshe joıqyn aǵashtyń sýre­tin de osy joly kórdik. Evfrat kókteregi deıdi bile­tinder. Al meniń oıymnan toǵyraq keter emes. Baı­ly­ǵyn basqaǵa shashpaı, toǵyraqtardy saqtap, órke­nıet sóresine ilindirgen Chen Jı Feng myrzaǵa rahmet. Shyńjań keremetterin jasaýshy­lardyń alǵy shebinde Shyńjań óndiristik-qurylys korpýsy (ShО́QK) kele jatyr desek, aına-qatesiz solaı. Bul qurylymmen Úrimji tóńire­gindegi Shıheszy qalasyndaǵy Tyń ıgerý mýzeıinde tanystyq. Qazirde 60 jyldan asqan tarıhy bar ol tyńdy ásker ıgergen, polkovnıkter bas­shylyq jasaǵan. Árıne, bul da bir qııapat tarıh, qıly zaman bolǵan­dyǵyn ishimiz sezedi. 1954 jyldan bastap maqta ekken. Jadaý tirlik. Jar­ty lashyq. Eski úıler. Mynaý Qytaı­dyń sol kezdegi júk máshınesi. Myna radıo­qabyldaǵysh Stalınniń jiber­gen syılyǵy kórinedi. Birtindep ishkeri­den kelip halyq ósken, zamanaýı qalalar boı kótergen, ozyq óndiris órken­degen. Bylaı qarasań, búgingi ShО́QK memleket ishindegi memleket pe dersiz. Qytaı ıeroglıfi sııaqty, qytaılyq basqarýdyń qyr-syrlaryn taný da qıyn ba dep qaldyq. Sebebi, ShО́QK ­– saıası, ekonomıkalyq hám áleý­mettik uıym bolyp shyqty. Ishki ákim­shilik jáne sot isterin de zań sheńberinde ózderi júrgizedi. Sony­men birge ónerkásip, kólik, saýda, qu­ry­lys, túrli qyzmetter aýqy­myn ǵan­a emes, bilim, mádenıet, densaýlyq saq­taý jáne sport salalaryn da qamtıdy. Atap aıtar bolsaq, jer aýmaǵy 74300 sharshy shaqyrym, osynyń ishinde 1 mıllıon gektardan astamy egistik jerler. Bir qyzyǵy, ShО́QK quramynda oblystar men qalalar bar. 14 okrýg pen 69 ýezge taralǵan. Halqynyń sany 2,8 mıllıon shamasynda. Korpýstyń quzy­ryna 14 dıvızııa, 174 ferma men mal ósirýshi sharýashylyqtar, 1358 korporatıvtik kásiporyndar men ár salanyń memlekettik mekemeleri, 13 holdıngilik kompanııa, 6 jo­ǵary oqý orny, 17 ǵylymı-zert­teý mekemesi, tehnologııalq damý jáne aýyl sharýashylyǵyn damytý a­ı­maq­tary qaraıdy. Osyndaı aýqymdy ShО́QK óz betinshe álemniń 70-ten astam elderimen ilkimdi saýda-ekono­mıkalyq baılanystar ornatqan. 2013 jyly IJО́-i 148 mıllıard ıýandi quraǵan. Syrtqy saýda kólemi 11,59 mıllıard dollar bolǵan. Eki kórsetkish te aldyńǵy jylǵydan aıtarlyqtaı artyq. Munyń syrtynda ShО́QK óner­kásip qaldyqtaryn óńdeýge mamandandyrylǵan ondaǵan qurylymdardy ómirge keltirgen. Qytaılyq damý qısyndarynyń quryq boılamas qatparly qat-qabattyǵyna qaıran qalmasqa bolmas. Sonyń bir parasy joqtan bar ja­saýǵa, bardyń ózin barynsha uqsa­týǵa saıady. Bylaı qaraǵanda, zaıa ket­kendi jelge ushqanǵa balaıtyn qazaq­pyz. «Usharyńdy jel biler», dep bas­qa­dan bolsa da, áıteýir jelden úmit etpeımiz. Al sol jelden de jórgem iletin, kúnniń jaryǵy men jylýynan energetıkalyq qýat óndiretin qytaılyq ınnovasııa qunttylyǵyna kim de bolsa qyzyqqandaı. Olar Shyń­jań­nyń jel-energetıkalyq resýrs­tary­nyń jıyntyq qorynyń qýaty 872 mln.kvt dep shotqa salyp sanap ta qoı­ǵan. Qaı alapta, qaı qoınaýda qan­daı alapat jel soǵady – bári esepte. Jelge baı aımaqtar jipke tizil­gen. Sońǵy birneshe jylda ǵana Shyń­jań­da 21 jel elektr stansasy salyn­ǵan. Sóıtip, jel energetıkasy jedel da­mytylyp, qýattylyǵy óse tú­sken. Osynaý jel energııasy ulttyq torap arqyly Qytaıdyń ishki provın­sııalaryna tasymaldanyp, óndiris pen óner­kásiptiń damýyna septigin tıgizýde. Osy arada aıta keterlik jaǵdaı, energııa tasyma­ly­nyń jelilerin tartý isi de tııanaqtalyp, jolǵa qoıylǵan syńaıly. Kómirdiń ózi de áýeli elektr energııasyna aınaldyrylyp, Tıan-Shan taý­lary arqyly áýe jolymen eldiń ishki aýdandaryna asyrylyp, onyń ıgiligin júzdegen myń otbasylar, ónerkásip oryndary kórýde. Jeldiń joıqyn alapaty, kúnniń jylý-jaryǵynyń ǵalamaty búgingi Shyńjańda baılap-matalǵan, tehnologııasy tabylǵan, óndiris pen turmystyń ózegin nárlendirip ot salyp turǵan, túk te tańǵalatyny joq kúndelikti elektr qýaty. Ener­getıka máselesin keshendi keń aý­qymda sheshetin TVEA kompanııasynda bolǵanymyzda osyndaı oı-paıymdarǵa shomdyq. Bul kompanııa elektr energııasyn óndiretin jáne tasymaldaıtyn, jańa energııa kózderin jasaqtaıtyn joǵary surypty apparatýralar, kabelder, transformatorlar, kún sáýlesiniń batareıalaryn, elektrondy alıýmınıı jańa materıaldaryn, qural-jabdyq, atom elektr stansalarynyń reaktorlaryn, asa joǵary kerneýli tok generatorlaryn jasaıdy, kóptegen shetelderde jel jáne kún energııasynyń nysandaryn salyp berýde. Bul qyzmetti Tájikstan, Qyrǵyzstan, Úndistan, Pákistan jáne basqa eldermen qatar, bizdiń Qazaqstan da paıdalanǵan. Ásirese, kún batareıa­laryna, jel elektr stansalaryna qyzyǵýshylyq joǵary. Sóıtip, kompanııa álemdik energetıka salasynda, taza jasyl energııaǵa óris ashý oraıynda alǵy shepte keledi eken. О́ziniń jobalaý ǵylymı-zertteý ınstıtýty, ınjenerlik bólimsheleri, tipti, jeke ıeligindegi kómir kenishi de bar. Munda tizbekti, qaldyqsyz óndiris ıgerilýde. Kómir, elektr, kvars, polıkrıstaldy kremnıı, fotovoltajdy kún elektr stansasy – osynyń bári jańa energııanyń keshendi sheshiminiń quramdas bólikterine hám álbette, úırenerlik úrdiske jatady. Arnaıy eksponattar zalynda Úrimji ekonomıka­lyq-tehnıkalyq damý aımaǵy deıtin bir ózgeshe halyq sharýashylyǵy qurylymymen tanys­tyrdy. Bul aımaqqa da ulan-ǵaıyr jerler qaraıdy. Qalalyq ákimdik tarapynan basqarylady. Ozyq tehnologııa qoldanylyp, úlken ınvestısııalar tartylyp órkendep jatqan úlgili ekonomıkalyq aýdan eken. Barlyq salamen keshendi túrde aınalysady. Asa iri kompanııalar jumys isteıdi. Zaýyt-fabrıkalar ashylýda. Avtomobılder, túrli qural-jabdyqtar, mebel, medısınalyq aspaptarǵa deıin shyǵarady. О́ndiris­tiń alýan túri órkendegen. Bulardyń ónimderin bizdiń Qazaqstan da satyp alyp jatyr. О́zderiniń mektepteri, vokzaldary áýejaılary bar. Joǵary jyldamdyqtaǵy poıyzdardy júrgizedi. Aýyl sharýashylyǵyn qosa damytýda. Ishpek, jemek tamaqtyń da alýan túrin óndiredi. Aınalyspaıtyn nársesi joq. Mysaly, myna «Tıane» degen korporasııa­syn alyp qaraıyq. Hımııalyq-tehnologııalyq zaýyty bar. Polımerlik ónimder óndirýde jetekshi orynǵa ıe. Fıtıngter men gıdrojabdyqtar, polıvınılhlorıdti qubyrlar, aýyl sharýashylyǵynda paıdalanatyn plenkalar, kaýstıka­lyq soda, sement jáne basqa hımııa­lyq ónimder, sondaı-aq oǵan qosa tamaq ónimderin shyǵarady. «Tıane» dep atalatyn tomat pastasy men lımon qyshqyly elde de, shette de tanymal. Endi myna ǵajapqa qarańyz. Munymen de qoımaı kompanııa ken qazýmen, qurylyspen, jyljymaıtyn múlik salasyndaǵy kommersııamen shuǵyldanady. О́z óndirisin jáne azamattyq nysandardy qamtamasyz etetin óz elektr stansasyn salyp alǵan. Korporasııanyń jalpy ak­tıv­teri mıllıard­taǵan AQSh dol­lary­men sanalady. Qura­myndaǵy barlyq kásiporyndar ISO júıesi bo­ıynsha sertıfıkattalǵan. Kompanııa tek Shyńjań provınsııasynyń jergilikti materıaldaryn paıdalaný strategııasyn murat tutady. Aıtalyq, kómir, tuz, izbes, t.b. Aınalmaly, sır­kýlıasııalyq ekonomıka negizinde kómir jáne elektrmen jabdyqtaý ındýstrııasynyń ıntegrasııasy damytylýda. Sóıtip, kóp shıkizat shyǵynyna, qorshaǵan ortanyń las­tanýyna jol beretin asetılendik ádistegi burynǵy dástúrli tehnologııa túbirinen ózgertilýde. Bul da búgingi qytaılyq damý sıpaty men úrdisin tanytatyn Úrimji úlgisi der edik. Naq osy taıpalǵan jorǵa júristi úrdisti SANY soltústik-batys aýyr ónerkásip parkinde bolǵanymyzda da baıqadyq. Bul korporasııa aýyr tehnıka shyǵarý jóninde álemde 5-shi oryndy enshileıdi. Al shtab-páteri ózderiniń burynǵy prezıdenti Mao Sze Dýn týǵan Hýna provınsııasynda ornalasqanyn maqtan tutady. Kompanııa zaýyttary negizinen beton­dyq qural-jabdyqtar, avtomobıl krandary men ekskavatorlar jáne basqalaryn shyǵarady. Neshe túrli jol tehnıkalary, ózdiginen júretin krandar, rotorly burǵylaý qondyrǵylary, shynjyrtabandy krandar, aılaq tehnıkasy, konteıner kóterip salǵyshy, betondy-nasos tehnıkasy – bári de óndiriske, ómirge qajet. Osynyń ishinde avtomıkserler álemdik naryqta ásirese belgili, ózimizdiń de kózimizge ottaı ushyrap tur. Bul tehnıkalar negizinen Ortalyq Azııa rynogyna jol tartýda. Ondaǵy ár elde korporasııanyń enshiles kompanııalary qurylǵan. Almatyda da 2005 jyldan beri ókildigi jumys isteıdi. Astanada 2013 jyly Agenttigi ashylypty. Aty­raýda, Shymkentte deldaldyq etý­shi dılerler qyzmetin paıdalanýda. Tapsyrys Qazaqstannyń barlyq óńirlerinen túsip jatatyn kórinedi. Keshke qonaqúıdegi teledıdardan qazaq tilinde Úrimji jańalyqtaryn tyńdadyq. Erteńine «Tıanshan» saıtyna barǵanda osynda tilshi bolyp qyzmet atqaryp jatqan Janat Tolqynuly degen inimizben tanystyq. О́zderi «Táńirtaý» toraby dep ataıdy eken. «Tıanshannet» jetekshi saıty qytaı, uıǵyr, aǵylshyn, qazaq, orys jáne túrik, ıaǵnı alty til­de ju­mys isteıdi. Saıtqa kún sa­ıyn 6 mıl­­lıonnan astam adam kire­tin kóri­­ne­di. Toraptyq menshik qu­qy­ǵy Shyń­jań-Uıǵyr avtonomııa­ly raıondyq úkimettiń keńsesine tán. Ja­nat­tyń aıtýynsha, qazaq bóliminiń ju­mysyn 5 adam, ıaǵnı, 4 til­shi, 1 teh­nık júrgizýde. Shyńjań ýnı­ver­­sıtetiniń qazaq fılologııasy oqy­­tý­­shylarymen birlesip latyn alfa­vıtine kóshýge daıyndyq jasaýda. Bir qýanarlyq jańalyqtary, 2012 jyly Qazaqstannyń «Qazaqparat» agenttigimen toqtamǵa turypty. Iаǵnı, bir-biriniń materıaldaryn almasa paı­dalanyp otyrady. Osyndaı eki­jaqty mádenı almasý jóninde Qazaqstannyń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııasymen de kelisim-toqtamǵa otyrsaq jaqsy bolar edi, deıdi Janat Tolqynuly. Bul jigitter jaqynda «Jýngo» atty qazaq ǵalamtor teledıdaryn quryp shyǵypty. Munda kırıllısa, arab álipbıi men latynshany sáıkestendiripti. Osy ǵımaratta qazaq tilinde shy­ǵa­tyn «Kórshi» degen jýrnaldyń redaksııasy ornalasqan eken. Oǵan da moıyn burdyq. Jaýapty redaktor Jańagúl Qadaıqyzy qaryn­da­sy­myzben tanysýdyń da sáti osy arada tústi. Kórikti bezendirilgen kóp-kórim kelisti jýrnal Qazaqstanda taratýǵa jáne Ortalyq Azııa baǵytyndaǵy ha­lyqaralyq ushaqtarda oqýǵa arnal­ǵan eken. Jýrnaldyń Qazaqstan tarabynan aqyl qosatyn redaktorlary da bar. Sońǵy kezge deıin qazaqstandyq bas redaktory Murat Áýezov bolyp kelipti. Odan burynǵy aqyldastar alqasynan zańǵar jazýshymyz Muhtar Maǵaýın esimin kózimiz shaldy. «Kórshi» qazaq ishinde kimnen jón-joba suraýdy bilip-aq tur. Kórkine mazmuny saı jýrnaldyń muqabasyna: «Esik ashyp, yntymaqtastyq ornatyp, Jibek joly» ekonomıkalyq beldeýin birge quraıyq» degen sózder kórnekti etip berilipti. Qandaı jaqsy nıet! Osy arada qazaq bolmysy, qazaq tili, qazaq urpaǵy da qatardan qalmaı Úrimji úlgilerine úles qosyp júrýi de qandaı ǵanıbet. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». Almaty – Úrimji – Beıjiń – Astana – Almaty.