Beımazalyq áli de basym

Sońǵy kezderi álemdik baspasóz betterinde Eýropada oryn alyp otyrǵan daǵdarys nátıjeleri týraly ártúrli pikirler bildirilýde. Jalpylaı alǵanda, ol pikirlerdi qaıshylyqty dep baǵalaýǵa bolady. Muny buqaralyq aqparat quraldarynyń betterinde jarııalanyp jatqan jańalyqtar men qoǵamdyq kóńil-kúıdiń ári-sáriligi qýattaı túsedi. Sarapshylardyń birqatary qazirgi sál-pál alǵa basýshylyqty kóp uzaqqa sozylmaıtyn úderiske balap otyr. Olardyń pikirinshe, jaǵdaıdy túzetý úshin júıeli sharalar qajet. Sondaı-aq, Eýropalyq odaqqa kiretin elder jaǵdaıynda da árkelkiliktiń basym ekendigi kózge urynyp kórinetindeı. Muny tómende berilip otyrǵan habarlardan da ańǵarýǵa bolady. Grekııa: bilim men densaýlyq saqtaý salalary saýyqtyrýdy qajet etedi Bilim berý men densaýlyq saqtaý – kez kelgen qoǵamnyń basty máselesi. Grekııada bul salalardaǵy problemalar burynnan da baıqalǵan bolatyn. Alaıda, 2008 jyly bastalyp ketken borysh daǵdarysy osy jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra tústi. Búgingi kúni muǵalimder men oqýshylar, ata-analar bilim berý salasynyń eldegi ishki saıasattyń basty baǵyty bolýdan qalǵandyǵyn ábden moıyndap otyr. Qatań únemdeý sharalary oǵan bólinetin memlekettik shyǵyndardy aıtarlyqtaı azaıtyp jiberdi. Daǵdarys bastalǵannan beri muǵalimderdiń jalaqysy tórttiń bir shıregine deıin qysqaryp ketti. Nıkos pen Marııa – joǵary synyptarǵa sabaq beredi. Olardyń ózderiniń tórt balasy bar. «Biz sekildi kóp balaly otbasylar tapqan eńbek­­­aqylaryn aıdyń aıaǵyna deıin zorǵa jetkizedi. О́ıtkeni, muǵa­limderdiń jaǵdaıy burynǵyǵa qaraǵanda, áldeqaıda aýyrlap ketti ǵoı. Olardyń qaısybiri endigi ýaqytta ­shtattan tys jaǵ­daıda jumys isteýge májbúr bolyp júr», deıdi Nıkos. «Búgingi Grekııada oqytýshy­lyqpen aınalysý úshin eń aldymen entýzıast bolý qajet. О́ıtkeni, aldaǵy kúnge birdeme ózgeredi-aý degendeı senimmen qaramasaq, qazirgi jaǵdaıda jumys isteý óte aýyrlap barady. Árıne, bizdiń maqsatymyz – balalarǵa bilim berý. Osynyń qoǵamǵa paıdaly is eken­diginiń ózinen qýat alyp otyr­myz. Ata-analar da óz taraptary­nan­ balalarynyń durys bilim al­ǵan­dyǵyn qalaıdy. Osy jaǵdaı bizdi alǵa súırep keledi», deıdi Marııa. Ázirge Nıkos pen Marııa óz qyz­metterin sátti jalǵastyryp kele jatqandar qatarynda. Al tólem­aqysyz eńbek demalysyna shy­ǵarylǵan muǵalimderdiń jaǵdaıy budan da qıyndaı túsken sekildi. «Jalpy, ondaı jaǵdaı da meniń basymnan ótken. Men mektepte sýretten sabaq bergen kezimde jumystan qysqaryp bir jarym jyldaı úıde otyryp qaldym. Sol kezde qatty qınaldym. Eń bastysy, bosqa ótip jatqan ýaqytyma janym ashydy. Sonan keıin úı jumystarymen belsendi túrde shuǵyldana bastadym. Tamaq ázir­ledim. Salonıkıde oqıtyn qy­zyma azyq-túlikten sálem-saýqat jiberip turdym. Ulyma kómek­testim. Sóıtip, qol bostyqtan týyndaıtyn kúızelisti jaǵdaıdan aman qaldym. Aqyrynda meni mektep qaıtadan jumysqa shaqyrdy», deıdi Nıkos. Ol óziniń bos otyrǵan kezin­de Grekııadaǵy bilim berý sala­sy­nyń bolashaǵy týraly kóp oılan­ǵandyǵyn aıtady. Onyń pikirinshe, saıasatkerlerdiń bul problemaǵa uzaq merzimdi kózqarasy áli kúnge deıin qalyptasa qoıǵan joq. Dımıtrıs – ýnıversıtet stýdenti. Ol Eýropalyq odaq elderi arasynda Grekııa basshylyǵynyń bilim berý salasyna kóp kóńil bólmeıtindigin aıtyp shaǵynady. «Sondyqtan da biz úkimet basyna jańa bıliktiń kelgendigin qalaımyz», deıdi ol. Dımıtrıstiń sóziniń de jóni bar sekildi. Grekııa daǵdarysqa kirgennen beri bilim salasyn qarjylandyrýdy barǵan saıyn tómendetip keledi. Qazirgi kúni bul el bilim salasyna ishki jalpy ónimniń 4 paıyzyn ǵana jumsaıdy. Al Eýropalyq odaqtaǵy orta kórsetkish 5,26 paıyz bolyp otyr. Endi densaýlyq saqtaý salasyna keletin bolsaq, bul salalardaǵy olqylyqtardy Grekııanyń barlyq azamattary aıqyn sezinip otyr dep aıtýǵa bolady. Ásirese, turmystyq jaǵynan kóp qorǵalynbaǵan azamattarǵa qıyn tııýde. «Densaýlyq saqtaý salasynda jaǵdaı ábden ýshyǵyp tur. Jaqsy dárigerdi tabý óte qıyn. Dáriler men dárigerlik qyzmet barǵan saıyn qymbattap barady. Al olardyń qyzmetteriniń sapasy tómendeı túsýde. Sondyqtan da keıde dári satyp alý úshin nannan da bas tartýǵa týra keledi», deıdi afınalyq zeınetker. Densaýlyq saqtaý salasyna bıýdjetten bólinetin shyǵyndar da jyl ótken saıyn tómendep keledi. Eger 2012 jyly bul kórsetkish 5 mıllıard 280 mıllıon eýrony qurasa, 2015 jyldyń bıýdjetinen bar bolǵany 4 mıllıard 220 mıllıon eýro qarastyrylyp otyr. Eldegi jumyssyzdyq bul má­seleni odan ári ýshyqtyra tús­kendeı. О́ıtkeni, Grekııada medı­sınalyq saqtandyrý jumys orny boıynsha ǵana júzege asyrylady. «Medısınalyq saqtandyrý bizdiń elimizde sizdiń jumy­syńyzdyń bary men joǵyna qatysty, daǵdarystyń alǵashqy jyldaryndaǵy jumys oryn­darynyń jappaı qysqarýy el­degi 2 mıllıonǵa jýyq adamdy áleýmettik qorǵaýsyz qaldyryp otyr», deıdi afınalyq dáriger. Medısına salasyndaǵy ju­mys oryndarynyń qysqarýy óz aldyna, sonymen qatar, dári­gerlerdiń jalaqysy da azaıtylýda. Bul jalpy bıýdjet arqyly qarjylandyratyn barlyq sala­larǵa qatysty bolyp otyr. Son­dyqtan Grekııanyń myńdaǵan myq­ty degen mamandary sońǵy jyldary Eýropanyń basqa elderinen jumys qarastyrýda. «Sońǵy alty jylda jeti ja­rym myńnan astam Joǵarǵy medı­sınalyq keńestiń músheleri shetelderden jumys taýyp otyr. Olar kóbinese Ulybrıtanııa men Ger­manııaǵa jáne basqa da skan­dı­­na­vııalyq elderge baryp qyz­met­ isteýde», deıdi joǵarydaǵy dáriger. Densaýlyq saqtaý men bilim berý salasyndaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵýy Grekııadaǵylardyń barlyǵyn oılandyrýda. Qoǵamdaǵy kóńil-kúı saıasat salasyna da úlken áser etýde. Bilim berý men densaýlyq saqtaý salasy burynǵy kezdegideı eldiń basty basymdyqtarynyń birine aınalýy kerek. Osyny árkim túsinip otyr. Biraq qarjyǵa kelgende osy túsinýshilikterdiń ózi túkke de aspaı qaıtadan seıilip sala beretin sekildi. Estonııalyq top-menedjerlerdiń ekonomıkalyq optımızmi quldyraı túsýde «Zertteý derekteri kórset­kenindeı, Estonııadaǵy top-me­nedjerlerdiń ekonomıkalyq op­tımızmi sońǵy jyldary edáýir tómen­deı tústi. Qazir bul kórsetkish Skandınavııa elderindegi top-menedjerleriniń kóńil-kúıimen teńesti», dep málimdedi jýyqta es­ton teledıdary arqyly Price­waterhouseCoopers (PwC) Eesti aýdıtorlyq kompanııasynyń basshysy Ago Vılý. Davos qalasynda jýyqta ǵana bolyp ótken álemdik ekonomıka­lyq forýmda PwC álemdegi top-menedjerlerdiń kóńil-kúıine jasa­latyn zertteýleriniń kezekti qorytyndysyn shyǵarǵan bolatyn. Bul zertteýler 180-nen astam elde júrgizilgen. Qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty ózderiniń pikirleri men baǵalaryn 1300-ge jýyq top-menedjerler bildirgen. Zertteý jalpy top-mened­jer­lerdiń kóńil-kúıi byltyrǵy deńgeıde qalǵandyǵyn kórsetti. Kompanııalary ótken jyldy tabyspen qorytyndylaǵan top-me­nedjerler sany da byltyrǵy jyl­ǵy deńgeımen shamalas shyqqan. «Eger jalpy kartına byltyrǵy deńgeımen shamalas dep baǵalasaq, al árbir eldegi naqty jaǵdaıǵa kelgende kórsetkishterdiń neǵur­lym qubyla túskendigin baı­qaımyz. Máselen, AQSh-taǵy optı­mızm deńgeıi burynǵymen salystyrǵanda, edáýir arta tússe, Ulybrıtanııa men Batys Eýropada azdap qana alǵa basýshylyq sezi­ledi. Al endi osynyń aldynda ǵana ekonomıkalyq juldyzdarǵa aınalǵan keıbir elderde eko­nomıkalyq optımızmniń deńgeıi quldyraı bastapty. Osyndaı tujyrymdy iri ekonomıkalardyń biri Qytaıǵa qatysty da qoldanýǵa bolady. Top-menedjerlerdiń kó­ńil-kúıi ásirese, Estonııada tómen­dep ketkeni baıqalady», deıdi Ago Vılý forýmda jasaǵan esebinde. Ago Vılý bul rette Estonııa top-menedjerleriniń kóńil-kúıine bekerden-beker nazar aýdaryp otyrmaǵan sekildi. Eger osydan bir jyl buryn ǵana Estonııadaǵy top-menedjerlerdiń 41 paıyzy ózderi basqaratyn kásiporyndardyń aınalym qarjysy arta túsetindigine senimdi bolsa, qazirgi kúni bul kórsetkish 25 paıyzdyń aınala­syn­da ǵana bolyp otyr. Iаǵnı, ­kó­ńil-kúı­diń kóp quldyraǵandyǵy seziledi. «Bir kezderi Estonııa top-me­nedjerleri ózderiniń sharyqtaý sátterin bastan keshirgen bolatyn. Sol kezde mundaǵy kóńil-kúı kórsetkishi kóp joǵarylap ketken edi. Endi ol Skandınavııa elderiniń, atap aıtqanda, Fınlıandııa jáne Shvesııamen teńesip otyr. Demek, qazirgi kez úshin munyń ózi sonsha bir jaman kórsetkish te emes», dep ju­batty jınalǵandardy Ago Vılý. Turǵyn úıler qymbattaı bastady Latvııada ótken jyldyń úshinshi toqsanynda turǵyn úı baǵalary 2013 jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 11,7 paıyzǵa ósken. «Bul – jalpy Eýropalyq odaq elderi boıynsha úshinshi kór­setkish», dep málimdedi Euro­­­stat bıýrosynyń statıstıkalyq má­­­­li­metterine súıene kele osy jaǵ­­daıǵa taldaý jasaǵan LETA agenttigi. Agenttiktiń keltirgen derek­teri boıynsha Ulybrıtanııada da tur­ǵyn úıler 11,7 paıyzǵa qym­battapty. Al turǵyn úı baǵasynyń jyl ishindegi eń sharyqtaýy Ir­landııada baıqalǵan. Mundaǵy ósim kórsetkishi 15 paıyzdy quraǵan. Estonııada ol – 13,2, Shvesııada 10,3 paıyzdy qurasa, Lıtvada 10,1 paıyz bolǵan. Agenttiktiń keltirgen derekteri boıynsha, jyl ishindegi turǵyn úı baǵasynyń eń kóp quldyraýy Slovenııada baıqalyp otyr. Munda baǵa tómendeýi 5,4 paıyz bolǵan. Italııada turǵyn úı baǵasy 3,8 paıyz tómendese, Rýmynııadaǵy tómendeý kórsetkishi – 2,3 paıyz. Sonymen bútindeı alǵanda, Eýropalyq odaq elderinde turǵyn úı baǵalary 2013 jyldyń úshinshi toqsanymen salystyrǵanda 2,3 paıyzǵa óse túsken. Al Eýroaımaq elderinde ol ósim 0,5 paıyz kórsetkishti quraǵan. Eýropalyq ortalyq bank jańa yntalandyrý sharalaryna kiristi Budan buryn kútilgenindeı, Eý­ropalyq ortalyq bank jańa yn­talandyrý sharalaryn qolǵa al­ǵan­dyǵyn málimdedi. Banktiń jos­pary boıynsha Eýropalyq odaq elderiniń qaryzdary 550 mıllıard eýro kóleminde satyp alynbaq. Osy­ǵan baılanysty birqatar sarapshylar ózderiniń pikirlerin bildirýde. Olardyń pikirinshe, ortalyq banktiń basshysy Marıo Dragı osy sharany qolǵa alý arqyly ın­vestorlardy eýropalyq elder­­diń oblıgasııalary men bank­ter­diń aktıvterin ashyq saýda arqy­ly satyp alý qajettigine túbe­geıli sendirgisi keledi. Osy rette Bioomberg saýaldamasyna tartyl­ǵan ekonomısterdiń basym bóligi banktiń negizinen alǵanda memlekettik oblıgasııalardy satyp alatyndyǵyn atap kórsetken. Spiegel jýrnalynyń derekteri boıynsha, oblıgasııalar eýroaımaqtaǵy elder ekonomıkasynyń kólemine sáıkes satyp alynatyn bolady. Satyp alýdyń basym bóligi (18 paıyzy) nemis qaryzdaryna, 14 paıyzy fransýzdarǵa, 12 paıyzy ıspandarǵa, 9 paıyzy ıtalııalyqtarǵa tıesili. Basqa qalǵan elderde bul kórsetkish 5 paıyzdy quraıtyn bolady. Aldyn-ala málim bol­ǵa­nyndaı, satyp alý kólemi árbir el qary­zynyń tórtten bir bóliginen aspaýy tıis. Grekııa baǵaly qaǵazdary bul baǵdarlamaǵa qatystyrylmaıdy. Sebebi, olar qoıylǵan talapqa sáıkes kelmeıdi. Eýropalyq ortalyq banktiń baǵdarlamasy boıynsha elderdiń ulttyq bankteri bolýy múmkin shyǵyndardyń kem degende teń jarymyn óz moıyndaryna alýǵa tıis, dep habarlaǵan nemis baspasózi. Financial Times gazetiniń esep­t­e­ýinshe, eýroaımaq elderiniń aınalymda júrgen kiristiligi joq ke­risinshe, shyǵyndy sanalatyn baǵaly qaǵazdardyń kólemi búgingi kúni rekordtyq kórsetkishke jetip, 1,2 trıllıon eýrony qurap otyr. Osyǵan baılanysty sarapshylar­ pikirinshe, eýronyń dollarǵa qa­tys­­ty baǵamy tómendeı túsetin bolady. Eýropalyq bank atalǵan she­shim­di qabyldaý sátinde eýronyń baǵamy 11 jyldyq tómengi kórset­kishti kórsetip, 1 eýronyń quny 1 dollar 15 sentti quraǵan. Daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».