Júzge deıin júregi jyr dep soqqan... «Arystannyń artynda terisi qalady, aqynnyń artynda asyl sózi qalady» demeı me dana halqymyz? Jetisýdan shyqqan ataqty ánshi, kompozıtor, aqyn Kenen Ázirbaev kezinde belgili jyrshy da bolǵany málim. Kenenniń jyrshylyq repertýarynda Orta Azııa halyqtaryna ejelden áıgili bolǵan «Er Tóstik», qyrǵyzdyń ataqty eposy «Manas» («Kóketaıdyń asy») jyrlary erekshe oryn alyp keldi, olardy asqan shabytpen jyrlady. Bizdiń dáýirimizge aqyn ıdeıalyq-kórkemdik máni kúshti «Qyrǵyzbaı», «Álı batyr», «Kenebaı – Kerbez», «Jambyl – jyr» jyrlaryn jetkizdi. О́zge jyrshylar sekildi Kenen de burynǵy epostyń eń tartymdy, asyl nusqalaryn halyqqa taratý jolynda asa paıdaly eńbek etti. Qazaqtyń «Uly júz jaıynda ańyz», «Jalǵyz qaz», «Qyrǵyzbaı», «Álı batyr», «Kenebaı – Kerbez», «Jambyl – jyr» sekildi ondaǵan epıkalyq jyryn Kenen jyrshy nasıhattap otyrdy. Al tamasha qaharmandyq jyr – «Burynǵy ótken batyrlar» («Kóketaıdyń asy») atty qyrǵyzdyń ataqty eposy «Manastyń» bir bólimi, bizdiń dáýirimizge jetýi jyrshylyq dástúrdiń baǵa jetpes qyzmetin sıpattaı alady.
Qasıetti Qordaı óńirinde ótken, kópti kórgen, kóp jasaǵan dana qart Baısaq dúnıeden óteriniń aldynda halin suraı kelgen bala Kenenge: «E, Kenensiń be? Bolarsyń-aý, bolarsyń... Shyrǵanaqtan sóz kelse, shyrǵaýshynyń tap ózi bolarsyń túbi», degen eken. Kenen aqynnyń bolashaǵynan úlken úmit kúttirtse kerek. Aqynnyń ónerdegi baǵyn ashqan qyrǵyz manaby Shabdannyń asy deýge tolyq negiz bar. Asqa Peterbýrgten bergi jerden qyryq myń kisi shaqyrylyp, qyrǵyz, qazaqtan dańqy shyqqan talaı aqyn-jyraýlar keledi. Bul jıynǵa Qastekten jalǵyz atyn sabalap, dombyrasyn jebelep Jambyl da jetedi.
Buryn mundaı jıyndy kórmegen ári Jambyl, Toqtaǵul, Qalmyrza, Arqabaıdaı ataqty, tókpe aqyndardan keıin kezek alǵan jas aqynnyń júregi daýalamaı, top aldynda eki ret aıqaılaǵanda da daýsy shyqpaı qalypty. Sol kezde kópshilik: «Er kezegi úshke deıin degen, jas bala ǵoı, taǵy bir kórsin!» dep shýlapty.
Sarbassha qulaǵyn burap, dombyrasyn kókke bulǵap úshinshi ret aıqaılaǵanda baryp keýdesinen jyr shyǵady:
«Men ózim jol kórmegen aqyn edim,
Ataqty aqyn Sarbastyń jaqyny edim.
О́nerim ór qııaǵa alyp ushty,
Astynda alty ýyqtyń jatyr edim».
Birte-birte ór daýysy jalpaq dalany jańǵyrtyp, aınalasy atshaptyrym jınalǵan jurtty tańdaı qaqtyrady. Osy joly «Kópshilik kórsin ánimdi» degen kelisti án-jyry úshin bas júldeniń birin, Jambyldaı dańǵyldyń aq batasyn alyp qaıtady. Ánine sonshalyqty rıza bolǵan Jambyl daýylpaz ánshiniń betinen súıip, kóńilin kókke kóteredi.
Endi Kenen ómiriniń jańa kezeńi bastalady. Ol týǵan eliniń syıly qonaǵy bolyp, kóp jerdi aralap, halyq ómirimen tereńirek tanysady, onyń muń-muqtajyna, qaıǵysy men qýanyshyna ortaqtasady. El kezip júrgen shaqtarynda halyq ónerpazdarymen tanysyp, óziniń mýzykalyq, poetıkalyq qabiletin damytyp, óristete beredi.
Mine, Shabdannyń sol asynan bastap Kenenniń ánshiligi men aqyndyǵy, jyrshylyǵy qyrǵyz, qazaqqa birdeı taraıdy. Jambyldan bata alyp tusaýy kesilgen Kenenniń joly da, baǵy da ashylady. Qoıdan qutylyp, halyq jyrshysy degen atqa ıe bolady. Ol endi án men jyrdyń dúkenin qyzdyrady.
Kenen aqyn Jetisýda týyp, Jambyldyń qaınar bulaǵynan sýsyndaǵan, sol qalyń aqyn, sheshen, kúıshilerden, sal-serilerden úırenip ósken. Ásirese Jambyldan kóp tálim alǵan. Kenen aqyn ustazy týraly: «Men Jákeńdi eń alǵash qyrǵyzdyń manaby Shabdannyń asynda kórdim. Sol asqa nebir aqyn, aıtýly ánshi-kúıshi keldi, dombyraǵa, qııaqqa, syrnaıǵa, sybyzǵyǵa qosyp aıtady; tańnyń atysy, kúnniń batysy aqynǵa da, ánshige de, kúıshige de damyl bolǵan joq. Solardyń ishinen eń dańqy asqandary: Jambyl, Qalmyrza, Toqtaǵul, О́mirzaq, Kenjeqara, Arqabaı edi. Arqabaı Maıkóttiń balasy, men sol joly «Kópshilik kórsin ánimdi» degen óleń aıtyp, ánshiligim men aqyndyǵym qyrǵyz, qazaqqa birdeı tarady. Toqtaǵul, Qalmyrzadaı qyrǵyzdyń áıgili aqyndary, Saǵymbaıdaı árýaqty manasshy arnaıy shaqyryp, jas bulbul dep qolpashtap, únimdi tyńdady, Jambyldyń oń batasyn alyp, tusaýym kesilip, jolym da, baǵym da ashyldy. Sodan bastap óle-ólgenshe Jambyldyń sońyna erip, qoltyǵynan demep júrdim, jaqyn shákirti, úzeńgiles serigi boldym», dep tolǵanady.
«Jambyldyń birge júrip syryn aldym,
Úlgisin, ónegesin jıyp aldym.
Bolsaq ta Shapyrashty, Dýlat ekeý...
Bir sózden ádil aıtqan tanbaıtuǵyn,
О́mirde adaldyqty tańdaıtuǵyn.
Jaqpaǵan, jaqtyrmaǵan adamyna,
Sarańnan da sarań bop tambaıtuǵyn».
Bul Kenekeńniń ustazyna arnaǵan eskertkishi – paryz jyry, «Jambyl – jyry» eken.
Kenenniń tikeleı ustazy – Jambyl. Áıtse de, halyq poezııasy tarıhynda ekeýiniń de óz oryndary aıryqsha. Qatar janǵan eki juldyzdyń óz jaryqtary bar, óz tarıhtary bar. Sondyqtan da halyq poezııasynda Jambyl – Jambyl, Kenen – Kenen bolyp atalady. Eshkim Jambyl bola almaıtyny sııaqty, eshkim Kenen de bola bermeıdi. О́ıtkeni Kenen aqynnyń ózi kóterer júk onyń bir basynda az emes. Kenen talaı jyr tókken, syr tókken júırik aqyn. Dese de, Kenen shyǵarmashylyǵynyń arnalary men tarıhı tamyrlary ǵasyrlar qurdymyndaǵy epostar men áńgime-hıkaıalarda jatyr.
Kenenniń aqyndyǵy týraly áńgimeni onyń ózi nár alǵan eki arnadan – aqyndyq jáne sheshendik orta men dástúrden bólip qaraýǵa bolmaıdy. Sonda Kenenniń úlgi tutqan, ónege alǵan mektebi bir ǵana Jambyl emes, ózimiz jaqsy biletin ózge de birqatar aqyndar bolyp shyǵady.
Endigi bir másele – jyraýlyq, jyrshylyq dástúrge tikeleı qatysy bar aqyndyq mektebi haqynda. Aqyn da, jyrshy da ǵaıyptan paıda bolǵan emes, olardyń ósken ortasy, úırengen ustazdary jáne keıin jolyn qýǵan shákirtteri bolǵan. Ustazdyq, muragerlik dástúr kele-kele ulǵaıyp, belgili aqyndyq nemese jyrshylyq mektepke aınalǵan. Máselen, Jambyldyń mektebi Súıinbaı tárizdi aqyndar sanalsa, Úmbetáli, Kenen, Esdáýlet, Saıadil tárizdi aqyndardyń úlgi alǵan, ónege tutqan mektebi de – Jambyl murasy. «Jambyldyń izinshe Shashýbaı, Nurpeıis, Kenen, Nartaı, Saıadil sekildi kóktemgi nóserden sońǵy qyrdyń kógindeı qaýlaǵan qalyń aqynnyń az ýaqyt ishinde lap qoıýy ádebıetimizdiń tarıhyndaǵy asa bir eleýli qubylys edi», dep jazady M.Joldasbekov.
Kenen Ázirbaev – Qaban, Súıinbaı, Shóje, Maıkót, Baqtybaı, Qulmambet, Jambyl, Sarbas, Qýandyq, Kebekbaı, Noǵaıbaı, Bóltirik tárizdi irgeli aqyndar men jyrshylardyń, aıtýly sheshenderdiń mektebinen ótken, solardyń jyr dástúrinde tárbıelengen óner ıesi. Bul atalǵandardyń ústine Toqtaǵul, Qalmyrza, Saǵymbaı, Tókpe sııaqty qyrǵyz aqyndaryn qossaq, eki eldi tel emgen Kenenniń óner mektebi tereńdeı ári keńeıe túsedi. Sóıtip, jyr alyby Jambyl Kenen tárizdi shákirtterin ózi ónege alǵan aqyndyq ortanyń ozyq dástúrinde baýlyǵan.
Shynynda da, Kenenniń ózi tamsanyp, tabynyp áńgimeleıtin sonshama jaısańnyń, týlap turǵan otty sóz oshaqtarynyń albyrt talantqa mektep bolmaýy múmkin emes edi. Kenen óziniń tútep kele jatqan ánshiligi men aqyndyǵyna qajetti nárdi osynshama ónerpaz, óńsheń jaqsynyń ónegesinen, halyqtyń baıtaq qazynasynan alǵan. Sóıtip baryp ol birte-birte óz únimen, óz tulǵasymen daralana túsip, qazaq dalasyna ǵana emes, Qazaqstan, Qyrǵyzstan respýblıkalaryna tanymal aqynǵa aınalǵan.
Kenenniń halyqtyq úlgini paıdalaný turǵysynan qaraǵanda qundy shyǵarmasynyń biri – «Jambyl – jyr» dastany. Dastanda aty álemge áıgili uly aqyn Jambyl Jabaevtyń bizge beımálim minez erekshelikteri, adamgershilik, azamattyq asyl qasıetteri obrazdy túrde shynaıy beınelengen.
«Aqtaýǵa paryzymdy dombyra aldym,
Oılanyp shyrmaýyqtaı on buraldym», degen joldardan qart aqynnyń dastandy jazarda úlken tebireniske túskenin, súıikti ustazy – Jambyl obrazyn jasaýǵa zor jaýapkershilikpen kiriskenin, sol jolda izdene eńbektengenin kóremiz. Dastan sıýjeti tartysqa toly ári jınaqy, ondaǵan jyl oqıǵasy shaǵyn dastanǵa erkin syıyp ketken. Oqıǵa «Jambyldyń bala kezinde» degen bólimnen bastalady.
«Jabaıdan týǵan balanyń,
Jambyl eken kenjesi.
Kóp bolypty erkeniń,
Aıtqanyńa kónbesi.
Sharýaǵa qyry joq,
Malǵa qarar túri joq.
Balalarmen oınasa,
Uryspaı qalǵan kúni joq».
Nemese:
«Jylǵadan ushqan torǵaıdy,
Jyr qylyp Jambyl tolǵaıdy», degen sekildi sátti tabylǵan joldar Jambyl minezin daralap, ózindik ereksheligimen tanystyrady. Aqyndardyń óz talantyn júırik atqa, tulparǵa balamaǵany kemde-kem bolar. Kenende de:
«Kúlikteı toptan ozyp arshyndaǵan,
О́mirde óleń qýyp júrmin dedim».
Nemese:
«Jelgen attaı dúrsildep», sııaqty júırik at, tulpar bári de únemi aqyndyq talantty baıqatatyn metafora retinde alynady.
«Jambyl – jyr» dastanyndaǵy taǵy bir erekshelik – negizgi qaharman beınesi lırıkalyq keıipkerdiń kóńil kúıi arqyly jyrlanady. Bul da shyǵarmaǵa keń tynys berip, kórkemdik jańa sıpat daryta túsken. Muny, ásirese «Jambyldy birinshi kórgenim», «Jambyldyń jeldirmesi» degen bólimderden mol kezdestiremiz.
Kenen óziniń «Jambyl jyrynda» uıqastyń san alýan túrin berdi. Sonymen birge ol jyrdyń kórkemdik jaǵyn da damytyp otyrdy. Jyrda kezekti uıqas, al «Jambyldyń bala kezi» degen bóliminde úlken sheberlikti kerek etetin shubyrtpaly uıqas ta kezdesedi. Máselen:
«Al Jambylǵa keleıin,
Aqbókendeı jeleıin,
Dombyramdy buraıyn,
Nege qarap turaıyn,
Ustazdyǵy bar edi,
Syı-qurmetin qylaıyn.
Japadan týǵan balanyń,
Jambyl eken kenjesi».
Mundaı shubyrtpaly uıqas óleńge ıntonasııalyq ótkirlik, áýezdilik beredi. Aqyn aıtaıyn degen áserli oıyn sóz tasqynymen, dem almastan, múdirmesten, bir-aq aıtyp shyqqysy keletin sııaqty. Kenen jyrlarynyń osyndaı erekshelik qasıetteri óleńdi árli, qundy ete túsedi.
О́ner ıesiniń ózindik betin, tulǵa-beınesin tanytatyn sıpattaýlardyń nebir nárli, ádemilerin de Kenen shyǵarmalarynan tabamyz. Olar bir jaǵynan meılinshe qarapaıym, jatyq bolsa, ekinshi jaǵynan asa tereń maǵynaly keledi, aqyn rýhyn, daralyq sıpatyn, zaman kelbetin jaqsy ańǵartady, sonymen birge olardan aqynnyń qoltańbasy aıqyn kórinedi.
«Taı aqyn, tarlanbozdaı kári aqyn». Osy joldaǵy beıneli sózderdiń qaı-qaısysyn alsaq ta, aqynǵa tán zor maǵynaly, kórkemdik qasıetimen kózge túsedi. Mundaǵy taı, tarlan degen sıpattaýlar qarapaıym ǵana sózder ekeni ras. Al biraq osy sózderde úlken maǵyna jatyr.
Kenen óz óleńderin sýyryp-salmalyq ónerdiń qaı janrynda bolsa da shyǵarǵan, ásirese kóp qoldanǵan óleńdik qalyby – jyr. Aqynnyń jyrlary – kólemi jaǵynan mol, halyq maqaldary men mátelderi keń qoldanylyp, tarıhı oqıǵalardy qamtyp otyratyn, belgili bir taqyrypty tolyq jetkizip bere alatyn uzaq óleń. Jyrdyń ózi qazaqtyń batyrlyq eposyna tán óleńdik úlgi. Kenen de óz shyǵarmashylyǵynda osy dástúrdi, halyqqa túsinikti úlgini qoldanǵan, oǵan jańa mazmun, jańa maǵyna bergen. Jyrdyń taǵy bir qasıeti, ol bas-aıaǵy jınaqy, tógiltip aıtýǵa yńǵaıly bolyp keledi. Jyr sondyqtan da halyq shyǵarmashylyǵynda kóp taraǵan forma bolýy kerek.
Kenen jyrlarynda allıterasııa, assonanstar, birkelki dybystyq qaıtalaýlar jıi kezdesedi jáne olar mańyzdy ról atqarady. «Jambyldy birinshi kórgenim» degen bólimde:
«Aýyzda aıtar sózi irkilmegen,
Aqynnyń der shaǵy eken bul kún degen.
Aqyryp dombyrany sabaǵanda,
Adamdaı ezý tartyp bir kúlmegen».
Aqynnyń shabyty, albyrt shaǵy, minezi tórt jolda tereń maǵynasymen ǵana emes, soǵan saı túr, kórinisimen de tartady. Jambyldyń beınesin sýretteıtin sózder ylǵı «a» dybystarynan quralǵan. Tórt jolda «a» dybysyn bes ret qaıtalaıdy. Assonans negizinde jasalǵan daýys yrǵaqtary anyq kórinip tur. Kenen anaforany – bir sózben bastaý ádisin de jıi qoldanady.
«Bireýge bul óleńim kóne saryn,
Bireýge bul óleńim bal-shyryndaı!
Nemese:
Jolshybaı «Tik shyrqaýǵa» salyp júrdik,
Jolshybaı shaldyń kózin alyp júrdik».
Anafora sýyrypsalmalyq úderisti jeńildetedi jáne sonymen birge mundaı ádiste avtordyń aıtaıyn degen oıy áserli, aıqyn bolyp shyǵady. Kenen óleńniń dybystyq úndestikterine, onyń áýezdi, áserli bolyp shyǵýyna kóp kóńil bólgen. Sondyqtan da Kenen óleńderiniń bári uıqas, úndestik jaǵynan qulaqqa jaǵymdy, dybys yrǵaqtary asa unamdy keledi.
«Jambyl toıy» degen bólimde aqyn toqsanǵa tolǵan Jambyldyń toıyn ǵana emes, baqytqa kenelgen búkil qazaq halqynyń shat ómirin shabyttana jyrlaıdy. Qyrǵyz aqyndaryna sóz berip, dostyqty, týysqandyqty maqtaıdy.
«Tolqı topqa túskende,
Taıpalmaǵa par edi.
Jolda júgin qaldyrmas,
Jalǵyz órkesh nar edi.
Jambyl aty – jyr edi,
Ash-aryqtyń ary edi».
Aqyn Jambyl beınesin qadirli, qasıetti adam týraly halyq uǵymyna, kórkem oılaý ózgesheligine sáıkes tartymdy sýrettegen. Jambyl aqyndy taıpalma, nar, jyr, ar deý de – halyqtyq úlgidegi metaforalar. Taıpalmaǵa teńegende daýsy zor, aıbyndy degendi ańǵartsa, jalǵyz órkesh nar edi dep, árıne, aýyspaly maǵynada, daralyq, aıbattylyq, qaharlylyq degendi bildirse, «Jambyl aty – jyr edi» degende án men jyrdyń dúldúli degendi aıtady, «ash-aryqtyń ary edi» dep qamqorshy, janashyr sekildi sıpatty tanytý úshin aıtylǵan. Dastannyń «Jambyldyń túsi», «Kórkemjan týǵanda», «Jambyl jatyp qalǵanda» degen bólimderinde kórkemdik, poezııalyq boıaý qulpyryp kóz tartady. О́leń joldary 11 býyndy, birde 7-8 býyndy bolyp, aqynnyń aıtpaq oıynyń mazmunyna saı túrlenip, ózgerip otyrady.
Dastan oqıǵasynyń sharyqtaý shegi – «Jambyl jatyp qalǵanda» degen bólimde súıikti uly Alǵadaıdan aıyrylǵan Jambyldyń tamaq ishpeı tósek tartyp jatyp qalǵan kezi sýretteledi. Muhtar, Sábıt, Ǵalılar ózara aqyldasa kep, Jambyldy jubatýǵa Kenendi aldyrtady.
«Alǵadaı Otan qorǵap qurban boldy,
Otannyń kóńili úshin ornyńnan tur», degen Kenen únin estip Jambyl basyn kóterip, tilge keledi. Jyrda qaıǵy-azanyń qanshalyqty aýyr ekendigi birneshe tuspal sýret arqyly da aıqyn eles beredi. Bult basyp, shubarlanyp, munartyp turǵan kún – osyndaı sımvoldyq beıne. «Bir jemisiń jel soǵyp, jerge tústi» deýi ıilmeıtin, súrinbeıtin, qaısar erlerdiń múlt basyp, jazym bolǵanyn tuspaldap kórsetedi.
Jalpy alǵanda, ádebıettiń qandaı kezeńde bolsyn, damý deńgeıinde aıqyndaıtyn nárselerge qoǵamdyq aqyl-oıdyń qozǵalysyn, kórkemdik qural-tásilder júıesin, sýretkerdiń talant daralyǵyn jatqyzsaq, «Burynǵy ótken batyrlar», «Qyrǵyzbaı», «Álı batyr», «Kenebaı – Kerbez», «Jambyl – jyr» dastandary Kenen shyǵarmashylyǵyndaǵy erekshe qubylys, edáýir kórkemdik sıpattar ákelgen týyndy deı alamyz. Sonymen birge ol aqyndyq talanty ǵana emes, tutastaı alǵanda, ultymyzdyń belgili bir dárejedegi qoǵamdyq sana bıiktigin kórsetse kerek.
Aqynnyń óleń tilindegi batyl, tyń izdenisterdi týdyratyn onyń aqyndyq oı-órisiniń ólsheýsiz keńdigi, qoǵamdyq maqsat-nysanasynyń, kórkemdik dúnıetanýynyń múlde sonylyǵy eshbir talas týǵyzbasa kerek. Aqyn shyǵarmalaryndaǵy sóz kestesiniń, óleń tiliniń tabıǵılyǵy men qarapaıymdylyǵy, olardaǵy qoldanylatyn beıneli sózderdiń qurylys-bitimi, jasalý erekshelikteri jaǵynan meılinshe utymdy jáne tereń maǵynaly bolyp kelýi – osynyń bári aqynnyń sýretkerligin, sheberligin, estetıkalyq kórkemdik seziminiń ózgeshe, bıik sapasyn tanytady.
Aıgúl О́TEN,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty