Jol-kólik apattary kún ótken saıyn eldegi eń ózekti máseleniń birine aınalyp barady. Mamandardyń málimetinshe, olardyń teń jartysy kisi ólimimen aıaqtalady. Elimizde kúnine 10 adam jol-kólik apatynan qaıtys bolyp, on úıde janaza shyǵarylady. Al jaraqat alatyndar sany odan da kóp. Qaıtys bolǵandar men mertikkenderdiń arasynda tutas otbasylar da bar. Halyqty alańdatqan mundaı kúrdeli jaǵdaıdyń týyndaýyna sebepshi faktordyń biri de biregeıi – avtomektepte arnaıy oqymaǵan, daıarlyqtan ótpegen, kólik júrgizý tájirıbesi joq, sáıkesinshe júrgizýshi kýáligin satyp alǵandardyń temir tulpardy tizgindeýi.
Kýálikti «satyp alý» – 280 myń teńge
Bul másele – qansha jerden jasyryp-japqanmen de búginde kópke málim basy ashyq shyndyq. Tipti Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta jýyrdaǵy halyqqa Joldaýynda osy máselege arnaıy toqtalyp: «Júrgizýshilerdi daıarlaý deńgeıiniń de tómendep ketkeni jasyryn emes. Júrgizýshi kýáligin arnaıy oqymaı-aq alatyn jaıttar bar. Úkimet, ákimder, Ishki ister mınıstrligi batyl qadam jasaýy kerek. Depýtattar bul máseleni nazarda ustaýǵa tıis», dep qatań eskertý jasady.
Elimizde keńes zamanynan beri júrgizýshi daıarlaý tájirıbesine nazar salyp kórsek, eń aldymen, úmitkerler avtomektepte bilim alýshy edi. Ony bitirip shyqqannan keıin aldymen arnaıy daıarlyq ornynda, keıin kóshe jaǵdaıynda kólik júrgizý synaǵynan ótetin. Sodan soń emtıhan tapsyryp, ótse ǵana qolyna júrgizýshi kýáligin alatyn.
Alaıda 2016 jyly osy tájirıbeniń kúli kókke ushyp, avtomektepte arnaıy oqymaı-aq, óz betinshe daıyndalyp, emtıhan tapsyrýǵa bolady degen jańa ereje shyǵaryldy. Onyń ústine kóshe jaǵdaıynda kólik júrgizý synaǵy alynyp tastalyp, aldymen teorııalyq emtıhan, keıin tájirıbelik emtıhandy avtomattandyrylǵan avtodromda tapsyratyn boldy. Bul jańashyldyqty sol jyly Reseı de engizgen edi. Alaıda olar bir jyldan keıin-aq munyń jaramsyz tájirıbe ekenin túsinip, burynǵy qalyptasqan úrdiske qaıta oraldy. Al bizde, sarapshylardyń aıtýynsha, 8 jyldan beri osy tıimsiz tájirıbe qoldanylyp keledi. Onyń eń basty tıimsizdigi sol – bir jaǵynan sybaılas jemqorlyq táýekeline dańǵyl jol ashsa, ekinshi jaǵynan daıyndyǵy joq adamdarǵa júrgizýshi kýáligin berip, joldaǵy qaıǵy-qasiretke dýshar etip otyr.
О́tken jyldyń 8 qarashasynda Májilistegi bir top depýtat Premer-mınıstrdiń atyna depýtattyq saýal joldap, osy máseleni qozǵaǵan edi. Olar keıingi úsh jylda elimizde jol-kólik oqıǵalary jyl saıyn 6 paıyzǵa ósip otyrǵanyn, mundaı apattardyń 87 paıyzǵa jýyǵy júrgizýshilerdiń kinásinen bolatynyn aıtty.
«Kólik júrgizýshilerine arnalǵan Mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda sybaılas jemqorlyqqa kóp jol beriletini kópshilikke belgili. Baıqap qarasańyzdar, osy ortalyqtarda júrgizý kýáligin alýǵa kezekke turǵandardyń qatary kóbeıip jatyr. Bul jaǵdaıdy ortalyq qyzmetkerleri ádeıi qoldan jasap jatqan joq pa? Birneshe ret emtıhan tapsyra almaǵan azamattar amal joqtan máseleni jeńil sheshýdiń joldaryn izdeıdi. Zańdy aınalyp ótýge tyrysady. Álbette, munyń saldary sybaılas jemqorlyqqa alyp keledi. Kólik júrgizý kýáligin alý qıyndap ketkeni de halyq arasynda narazylyq týǵyzyp otyr», deıdi depýtattar.
Olar el aýzynda júrgen sózderge súıenip, 4-5 jyl buryn Astanada júrgizýshi kýáliginiń baǵasy 60-80 myń teńgeniń aralyǵynda bolǵanyn, al qazir 280 myń teńgege deıin óskenin alǵa tartty.
«Aıýǵa velosıped tepkizgenmen teń»
Osy salada týyndaǵan kúrdeli jaǵdaıdy kópten beri kóterip júrgen qoǵam belsendileri bar. Sonyń biri – Júrgizýshiler odaǵy Jambyl oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Amantaı Dosmuhameduly. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda júrgizýshi kýáligin alý óte qıyn máselege aınalyp otyr. 8 jyl buryn Ishki ister mınıstrligi adamdarǵa óz betinshe daıyndalyp, emtıhan tapsyrýǵa ruqsat bergeli júrgizýshi kýáligin ońdy-soldy satý bastalǵan. Qarapaıym turǵyndar da para bermeseń, máseleniń sheshilýi qıyn ekenin túsingen.
«Buǵan deıin teorııalyq emtıhan da, tájirıbelik emtıhan da tek oblys ortalyqtarynda tapsyrylatyn. Bul halyqqa óte qolaısyz edi. О́ıtkeni 300-400 shaqyrym jerdegi alys eldi mekenderden kelip-ketý kóp adamǵa aýyrtpashylyq saldy. Biz, belsendi top ókilderi, osy salada qordalanǵan problemany kóterip, 3 ret Májiliske, 2 ret Ishki ister mınıstrligine bardyq. Dóńgelek ústel ótkizdik. Nátıjesinde, bıyl sáýir aıynda IIM óz betinshe daıyndalyp emtıhan tapsyrýdy alyp tastap, tek avtomektepti bitirip, qolyna arnaıy sertıfıkat alǵan adamdardyń ǵana emtıhanǵa jiberilýine ruqsat beretin zań shyǵardy», deıdi A.Dosmuhameduly.
Onyń aıtýynsha, sonyń ózinde júrgizýshi kýáligin alýdyń aınalasynda mashaqat pen zańsyzdyq áli de kóp. Sybaılas jemqorlyq táýekeli óte joǵary. Osy jyldyń qańtar aıynan beri teorııalyq emtıhandy aýdan ortalyqtarynda tapsyrýǵa qol jetkizilgen. Alaıda tájirıbelik emtıhan qabyldaıtyn avtomattandyrylǵan avtodromdar tek oblys ortalyqtarynda ǵana bar. Shalǵaı aýyldardyń turǵyndary qalaǵa shubyrýǵa májbúr.
«Júrgizýshi kýáligin beretin quzyrly organ IIM bolǵanyna qaramastan, avtodromdar Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligine qaraıdy. Ol jerde bolashaq júrgizýshiler úshin teorııalyq jáne tájirıbelik emtıhandy ótkizetin, qabyldaıtyn arnaıy mamandar joq. Tipti emtıhan qabyldaıtyn adamdardyń júrgizýshi kýálikteri bolmaýy múmkin. Avtodromdar durys jabdyqtalmaǵan, ol jerge júk kólikteri syımaıdy. Basqa da kemshilikteri shash etekten», deıdi ol.
Qoǵam belsendisiniń aıtýynsha, sáýir aıynda Ishki ister mınıstriniń buıryǵy shyqqaly beri teorııalyq emtıhan tapsyrý úshin avtomektepti bitirdi degen sertıfıkat talap etiledi. «Eń soraqysy, endi sol sertıfıkat qaǵazdary satylatyn bolǵan. Sonymen qatar bir kúndik avtomektepter paıda boldy. Bul ne sumdyq ekenin bilmeı dalmyz. Bir kúnniń ishinde adam neni úırenedi? Onyń bárin joǵaryda atalǵan eki mınıstrlik kórip bilip otyr. Biraq eshqandaı shara qoldanylmaı jatyr», deıdi ol.
A.Dosmuhameduly avtomattandyrylǵan avtodrom bizge shetelden kelgenin aıtady. TMD elderiniń ishinde bizden bólek Grýzııada ǵana bar. Reseı 2016 jyly ashqanymen, bir jyldan soń qaıtadan jaýyp tastaǵanyn aıttyq. Al Grýzııadaǵy, basqa da 7-8 damyǵan eldegi tájirıbege kóz salsaq, olarda avtomattandyrylǵan avtodromda emtıhan tapsyrý birinshi kezeń sanalady. Odan keıin ekinshi kezeńde úmitkerler shynaıy kóshe jaǵdaıynda emtıhannan ótedi. Al biz tek avtodrommen shektelemiz. Burynǵydaı avtomektep qyzmetkerimen birge kóshede kólik tizgindep úırený, synaqtan ótý atymen joq.
«Avtodromda kólik aıdaý degenimiz – sırkte aıýǵa velosıped tepkizgenmen birdeı. Ony kóshege shyǵarsań, tebe almaıdy. Dál sol sekildi avtodromnyń ishinde ǵana emtıhannan ótken adam – tolyqqandy júrgizýshi emes. Ol jerde kólik aıdaý men kóshede kólik aıdaý – eki bólek álem. Adam eń bastysy jol ústinde kólik aıdap kórýi kerek. Biz, qoǵam belsendileri, avtomattandyrylǵan avtodromdy alyp tastaýdy talap etemiz. Ol qyrýar halyqtyń aqshasyna salyndy. Eger endi aýdan ortalyqtarynan salamyz dese, taǵy da mıllıondaǵan qarajat ketedi. Ony ustap turý da arzan emes. Bizge kólik aıdap úırenýge jaı avtodrom jetedi. Al emtıhan burynǵysha kóshede tapsyrylýy kerek. Qajetsiz nársege aqsha shyǵyndap, eldiń qaltasyn qaǵýǵa nege qumarmyz?» deıdi ol.
Kiná kimde?
A.Dosmuhamedulynyń aıtýynsha, taǵy bir kemshilik – avtodrom jumysy talapqa saı emes. Ne bazalary istemeı qalady, ne kólikteriniń datchıkteri isten shyǵady. Tipti úmitkerlerdi qoldan qulatý jaǵdaılary da kóptep kezdesedi. Sonyń saldarynan emtıhan tapsyrýǵa qaıta-qaıta kele berýden sharshaǵan adamdar jemqorlyqqa barýǵa májbúr bolyp, júrgizýshi kýáligin aqshaǵa satyp alyp jatyr.
«Biz keıingi segiz jyldaǵy osy ózgeristerdiń jemisin kórip otyrmyz. Elde kólik apattary kóbeıip ketti. Kúnine on adam ajal qushady. Bul – IIM-niń resmı deregi. Eń qyzyǵy, jol-kólik apaty oryn alsa, quzyrly organdar bar kináni avtomektepterge jabatyn bolǵan. Avtomektep adamdardy oqytqanymen, emtıhan qabyldaıtyn jer mamandandyrylǵan HQO emes pe? Olar tıisti bilimi joq adamdarǵa kýálikti qalaı berip jatyr? Durys oqymaǵansyń dep qaıtaryp jibermeı me? Osyndaı jolmen durys bilim bermegen avtomektepterdiń qyzmeti de rettelmeı me? Bul jerde bar kiná – avtomektepterde emes, júrgizýshi kýáligin ońdy-soldy taratyp, satyp jatqan quzyrly mekemelerde. Munyń bári – qoldan jasalyp otyrǵan jemqorlyq. Qazir qoǵamnyń qaı salasynda bolsyn paraqorlyq syndy bylyq kóp. Biraq basqa salada ol adam ómirine tikeleı qaýip týǵyzbaýy múmkin. Al bizdiń salada jemqorlyqtyń sońy kóptegen adam ólimine ákelip soqtyryp otyr. Apattan kelip jatqan materıaldyq shyǵyn bir basqa», deıdi sarapshy.
Biz elimizde júrgizýshiler daıarlaý men olarǵa júrgizýshi kýáligin berý salasynda keleńsizdik bar ekenin burynnan biletin edik. Alaıda másele dál munsha kúrdeli dep oılamappyz. Qoǵam belsendisiniń aıtyp otyrǵan derekteri shyndyqtan alys emes. Onyń negizi – Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda aıtqan sózi. Depýtattar da bul máseleni qozǵap jatyr.
Jemqorlyq táýekeli bar
Bul – bir taraptyń pikiri. Ádilet úshin ekinshi taraptyń da pikirin bilý maqsatynda biz Ishki ister mınıstrligi men Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasyna habarlasyp, qalyptasqan ahýaldyń mán-jaıyn bilýge tyrystyq. Ishki ister mınıstrligi Ákimshilik polısııa komıtetiniń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory, polısııa podpolkovnıgi Araı Tólegenqyzynyń aıtýynsha, júrgizýshi kýáligin alýdy ońtaılandyrý ári jemqorlyqtyń aldyn alý maqsatynda mınıstrlik tarapynan birqatar jumys júrgizilip jatyr. Qazirgi tańda Ishki ister mınıstrligi avtomektepterdiń qyzmetin qadaǵalamaıdy eken. Buryn avtomektep ashýǵa mınıstrliktiń ruqsaty kerek bolsa, qazir tek «ashaıyn dep jatyrmyz» dep habarlama berý jetkilikti. Biraq búginde mınıstrlik tarapynan ruqsat suraýdy qaıtarý úshin jumys júrgizilip jatqan kórinedi.
«Buǵan qosa Ishki ister mınıstrligi «Avtomektep» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesin júzege asyryp jatyr. Bul – avtomektepter týraly barlyq málimet jınalatyn ortaq baza. Atap aıtqanda, ol jerde qandaı bilim berilip jatyr, bilimniń, qyzmetkerleriniń sapasy qandaı, qansha adam oqyp jatyr, qandaı kólik quraldary tirkelgen degen syndy málimetter jınaqtalady. Biz osynyń bárin baza arqyly kórip otyramyz. Qazirgi tańda 16 avtomektep tirkeldi. Aldaǵy ýaqytta eldegi barlyq avtomekteptiń jumysyn qadaǵalaımyz», deıdi ol.
A.Tólegenqyzynyń aıtýynsha, Ishki ister mınıstrligi júrgizýshi kýáligin alý úshin emtıhan tapsyrý rásimderine múldem aralaspaıdy. Teorııalyq emtıhan da, avtomattandyrylǵan avtodromdaǵy synaq ta – tolyqtaı mamandandyrylǵan HQO quzyrynda. Tek emtıhannan ótkennen keıin ǵana úmitkerlerdiń qujattary IIM-ge joldanady eken. Iаǵnı «júrgizýshi kýálikteri satylyp jatyr» degen qaýesetke IIM-niń esh qatysy joq degen jaýapty alǵannan keıin «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasyna qarasty mamandandyrylǵan HQO-na habarlastyq. Bizdiń suraqtarymyzǵa MHQO dıreksııasy dırektorynyń orynbasary Muhtar Otarbaı jaýap berip, ol óz kezeginde avtomattandyrylǵan avtodromdarǵa qatysty aıtylyp jatqan syndardyń bárin joqqa shyǵardy. Onyń aıtýynsha, qazir elimizde 26 avtodrom jumys isteıdi, onda 171 kólik bar, onyń 119-y emtıhan qabyldaýǵa arnalǵan datchıktermen jabdyqtalǵan.
«Qazir adamdar burynǵydaı tiri kezekte turyp, saryla kútpeıdi. Mundaı jaǵdaı byltyrǵa deıin bolǵany ras. Bıyldan bastap úmitkerler qujat ótkizgen kezde emtıhan tapsyra alatyn ýaqytty ózi brondaıdy. Eger baza istemeı qalyp, basqa da emtıhan qabyldaı almaıtyn jaǵdaı bolsa, biz adamdarǵa aldyn ala habarlama jiberip, ózge ýaqytty tańdaýyn usynamyz. Mamandandyrylǵan HQO-nyń bazasy basqa da memlekettik organdardyń bazalarymen yqpaldastyrylǵan. Basqa organnyń bazasy istemeı qalsa da, ol bizge áser etedi. Adamdar onyń bárin ózimizden kórip jatady. Shyn máninde aqaý tek bizdiń taraptan dep oılaý – qate», deıdi M.Otarbaı.
Sonymen qatar ol avtomattandyrylǵan avtodromda emtıhandy adam emes, kompıýter qabyldaıtynyn, oǵan adam aralaspaıtynyn aıtty. Sondyqtan ol jerde kompıýterde otyratyn adamnyń arnaıy jol erejelerin biletin maman bolýy shart emes ekenin jetkizdi. Degenmen M.Otarbaı teorııalyq emtıhan tapsyrǵanda úmitkerler bıometrıkalyq tekserýden ótkenimen, avtomattandyrylǵan avtodromda jemqorlyq táýekeli bar ekenin jasyrmady. Osyǵan oraı 2023 jyly Ishki ister mınıstriniń «Kólik quralynyń sáıkestendirý nómiri boıynsha kólik quraldarynyń jekelegen túrlerin memlekettik tirkeý jáne esepke alý, mehanıkalyq kólik quraldaryn júrgizýshilerdi daıarlaý, emtıhandar qabyldaý jáne júrgizýshi kýálikterin berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» buıryǵyna 60-tan asa ózgeris engizilgen. Bıyl da ózgerister kórinis tapqan. Onyń qatarynda medısınalyq anyqtamanyń sıfrlyq rejimge kóshýi, avtomektepte mindetti oqý, t.b. bar.
«Degenmen jemqorlyq táýekeli bar ekenin moıyndaımyn. Biz bul baǵytta jumys istep jatyrmyz. О́zińiz aıtyp otyrǵandaı, avtodromdaǵy emtıhannan keıin kóshe jaǵdaıynda ekinshi emtıhan tapsyrý týraly IIM-ge usynys joldadyq. Qazir bul másele qaralyp jatyr», dedi ol.
Bárin aıt ta, birin aıt, júrgizýshi kýáligin berý aınalasyndaǵy daý búgin bitpeıtin túri bar jáne eki mınıstrlik tarapynan da qalyptasqan ahýaldy sheshýge, sonyń ishinde sybaılas jemqorlyq táýekelin joıýǵa baǵyttalǵan tegeýrindi shara baıqalmaıdy. Jaǵdaı bulaı kete berse, ómiri jol ústinde qıylyp jatqan adamdar qarasy da búgin-erteń azaıady degenge sený qıyn.