Medısınalyq avıasııa qyzmeti qoljetimdi me?

Memleket basshysynyń osy tapsyrmasy «Jedel járdem» qyzmetiniń avtokóligine ǵana emes, medısınalyq avıasııaǵa da qatysty. О́ıtkeni ol jazǵy jaýyn-shashyn men qysqy boranda avtokólik barýy qıyn shalǵaı aýyldarda turatyn júkti áıelderdi, dimkás sábılerdi, densaýlyǵy kúrt nasharlaǵan naýqastardy jáne kenetten apatqa ushyrap, aýyr jaraqat alǵan adamdardy shapshań tasymaldaýǵa arnalǵan. Ondaı jaǵdaılarda adam ómirin saqtap qalý úshin ár mınýt qymbat.

Keshegi keńes zamanynda Qazaqstanda 700-ge jýyq «An-2», «Iаk-12», «Morava» markaly shaǵyn avıasııa ushaqtary áýe jolaýshylarymen birge aýyr naýqastardy, júkti áıelderdi jáne medısına qyzmetkerlerin tasymaldaǵan. О́ńirlerde atalǵan ushaqtardy qabyldaı­tyn 400-den asa kishigirim aerodrom bolǵan. Elimiz táýelsizdik alǵan ótpeli kezeńdegi ekonomıkalyq qıynshylyqtarǵa baılanysty shaǵyn avıasııa áýe kemeleriniń sany kúrt qysqardy. Al álemde jeriniń aýmaǵy bo­ıynsha toǵyzynshy oryndy en­shilep otyrǵan respýblıkamyz úshin medısınalyq avıasııanyń ma­ńyzy zor. 

Oǵan 2011 jyly ǵana mem­le­kettik deńgeıde nazar aýdarylyp, Respýblıkalyq sanıtar­lyq avıa­sııa ortalyǵy (qazirgi «Ult­tyq shuǵyl medısınany úılestirý or­talyǵy» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq mem­lekettik kásiporny) quryldy. Sol jyly Úkimetke 2015 jylǵa deıin densaýlyq saqtaý salasy úshin ke­minde 16 tikushaq jasap shyǵarý tapsyryldy. Bul tapsyrmany naqty oryndaǵan – 2011 jyly «Qazaqstan Injınırıng» Ulttyq kompanııa­sy» aksıonerlik qoǵamy Fransııa­nyń «Eurocopter» kompanııasymen birlesip, Astana qalasynda qurǵan jańa kásiporyn – «EC-145» tikushaqtaryn qurastyrýmen aınalysatyn «Evrokopter Qazaqstan ­ınjınırıng» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestigi. Sóıtip 2013 jyly elimizdiń medısınalyq avıasııa­syna zamanaýı medısınalyq qu­ral-jabdyqtarmen jaraqtandy­ryl­ǵan 14 «ES-145» tikushaǵy jáne 2 «Ka-32» tikushaǵy berildi. Qazir­gi tańda Ulttyq shuǵyl medısınany úılestirý ortalyǵymen shart jasasqan «Qazavıaqutqarý» aksıo­nerlik qoǵamynyń 11 tikushaǵy jáne 10 avıakompanııanyń 18 ushaǵy medısınalyq avıasııa qyzmetin kórsetýmen aınalysady. Shalǵaı nemese avtokóliktiń jetýi qıyn eldi mekenderde ushý-qoný jolaǵynyń bolmaýyna baılanysty pasıentter tek «An-2» ushaqtarymen tasymaldanady.

Medısınalyq avıasııamyz ­2011 jyly 323 ret ushqan bolsa, bul kór­setkish jyldan-jylǵa artyp, 2023 jyly 2 323-ke deıin jetti. Olardyń jartysy­na jýyǵy dimkás balalardy qutqa­rýǵa arnalǵan. Sondaı-aq byltyr she­tel klınıkalarynda emdelgeni­men, hali nasharlap ketken el azamattaryn elge ákelý úshin 7 ushý oryndalǵan. Alaıda búgin­de me­dı­sınalyq avıasııa qyzmetin kór­setip júrgen avıakompanııalar ushaqtarynyń deni eskirgen. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń málime­tine qaraǵanda, qazir jańa áýe keme­le­rin paıdalanýǵa basymdyq beril­ge­nine qaramastan, Densaýlyq saq­taý mınıstrligi ortasha qyzmet etý merzimi 40 jyldan asqan «An-2» jáne «Iаk-40» ushaqtary arqyly jedel medısınalyq avıasııalyq kómek kórsetýdi jalǵastyryp otyr. О́tken jyly barlyq ushý­dyń 70 paıyzǵa jýyǵy atalǵan ­áýe kemeleriniń enshisine tıdi. Naq­ty aıtsaq, byltyr otandastary­myzǵa shuǵyl medı­sınalyq kómek kórsetýge «An-2» – 1 278 ret, «Iаk-40» – 284 ret, al zamanaýı áýe kemeleri – «ES-145» tikushaǵy – 291 ret, «L-410» ushaǵy – 110 ret, «Pilatus PC-12» ushaǵy 305 ret tartyldy. Baıaǵydan beri jurt «júgerishi» dep ataıtyn, ábden tozyǵy jetken «An-2» ushaqtary bıyl da 15 oblystyń turǵyndaryna qyzmet kórsetýge jumsalyp otyr.

«Júgerishilerdiń» aıy ońynan týyp turǵandyǵynyń sebebi – olardyń qyzmet kórsetý aqysynyń tómendigi. Mysaly, «ES-145» tik­ushaqtaryn paıdalaný tarıfi «An-2» ushaqtarymen salystyrǵanda 3 esedeı qymbat. Esesine paıdalaný merzimi 40-50 jyldan asqan «An-2» ushaǵy 4 saǵatta áreń ushyp jetetin jerge paıdalaný merzimi 10 jyldan asqan «ES-145» tikushaǵy 2,5 saǵatta barady. Buǵan qosa, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tekserisi barysynda medısınalyq avıasııa qyzmetin atqaratyn «An-2» ushaqtaryna avıasııalyq benzınniń ornyna «AI-95» markaly avtomobıl benzıni quıylatyndyǵy áshkerelendi. Bul óreskel kemshilik ushý barysynda oqys oqıǵalar­dyń týyndaýyna ákep soqtyratyn qaýipti faktordyń biri sanalady. Al 2019-2023 jyldary medısınalyq avıasııa salasynda 16 oqys oqıǵa tirkelgen. Onyń 8-i tozyǵy jetken «An-2» ushaqtaryna tıesili.

Sońǵy oqys oqıǵa bıylǵy mamyr aıynda Qostanaı oblysynda boldy. Jekemenshik avıakompanııaǵa tıesili «An-2» ushaǵy mıokard ın­farktisine ushyraǵan 60 jastaǵy naýqasty Arqalyq qalasynan Qos­tanaı oblystyq aýrýhanasyna ­jet­kizý úshin áýege kóterilgen sát­te kenetten qatty soqqan jel­diń ekpinimen qonýǵa májbúr bo­lyp, sý aıdynyna aýdarylyp tús­ken. Abyroı bolǵanda, pa­sıent te, medısınalyq avıasııa brı­gada­synyń quramyndaǵy eki ushqysh pen eki medısına qyzmetkeri de aman qaldy. Biraq záreleri ushqan beseýi de Arqalyq óńirlik aýrýhanasyna jetkizilip, dárigerlerdiń baqylaýyna alynǵan. Al kólshikte shalqasynan túsip jatqan «júge­rishiniń» sýreti áleýmettik jelini sharlap ketti.

Osy oqys oqıǵaǵa oraı Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan Májilis depýtaty Nartaı Sársenǵalıev me­dısınalyq avıasııa qyzmetin kórsetýge ábden eskirgen «An-2» jáne «Iаk-40» ushaqtaryn múldem qa­tystyrmaı, olardyń ornyna zama­naýı áýe kemelerin paıdalanýdy jáne «An-2» ushaqtaryna avıasııalyq benzın quıý máselesin dereý sheshýdi usynǵan edi. Úkimettiń depýtatqa bergen resmı jaýabynda medısınalyq avıasııa qyzmetin kórsetetin áýe kemeleri parkin jańartý qolǵa alynǵandyǵy jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ushaqtardy «AI-95» markaly avtomobıl benzıninen «B91/115» markaly avıasııalyq benzınge aýystyrý úshin qajetti qarjyny izdestirip jatqandyǵy málimdelgen.

Medısınalyq avıasııa qyzme­tine bıyl el qazynasynan 11,8 mlrd teńge qarjy bólinip, 2 244 ret ushý­dy qamtamasyz etý josparlan­ǵan. Birinshi jartyjyldyqta 941 ushý júzege asyrylyp, 2819 pasıent­ke shuǵyl dárigerlik kómek kór­setildi. Medısınalyq avıasııa brı­gadalarynyń jedel járdemine Abaı (99 ushý, 223 pasıent), Aqtóbe (93 ushý, 180 pasıent), Mańǵystaý (88 ushý, 276 pasıent), Jambyl (82 ushý, 267 pasıent), Atyraý (77 ushý, 217 pasıent), Qaraǵandy (66 ushý, 147 pasıent), Qostanaı (59 ushý, 130 pasıent), Shyǵys Qazaqstan (54 ushý, 135 pasıent), Pavlodar (47 ushý, 119 pasıent), Túrkistan (35 ushý, 184 pasıent), Jetisý (34 ushý, 110 pasıent), Ulytaý (27 ushý, 68 pasıent) oblystarynyń turǵyndary júıeli túrde júginip keledi. Biraq Soltústik Qazaqstan (4 ushý, 54 pasıent) jáne Aqmola (9 ushý, 118 pasıent) oblystarynyń turǵyndary mundaı múmkindikti anda-sanda ǵana paıdalanyp júr.  

Surastyryp bilsek, Soltústik Qazaqstan oblysynda medısınalyq avıasııa qyzmeti taratylǵaly biraz jyldyń júzi aýypty. Osyǵan oraı jergilikti turǵyndar syn saǵatta Astana qalasynyń medısınalyq avıasııasynyń shuǵyl medısınalyq kómegine júginýge májbúr. Al Qyzyljar óńirindegi eń shalǵaı Ýálıhanov aýdanynyń dárigerleri men turǵyndary ózderiniń medı­sınalyq avıasııanyń kómegine muq­taj ekendikterin aıtty.

Osy aýdannyń ortalyǵynan – 165 shaqyrym, oblys ortalyǵy­nan 503 shaqyrym qashyqtyqta or­nalasqan Qýlykól aýyldyq okrý­giniń ákimi Baqytjan Kendirbaev: «Keńes zamanynda Qýlykólge sol kezdegi ob­lys ortalyǵy – Kókshetaý qala­synan jolaýshylar tasıtyn «jú­gerishi» júıeli ushqandyq­tan, aýyr naýqastar sonyń kómegi­men ob­lystyq aýrýhanaǵa tez je­tip qalady eken. Qazir qııan túkpir­degi aýyl­darymyzda jol nashar bol­ǵan­dyq­tan, aýa raıynyń qolaı­syz kúnderi ­tol­ǵaq qysqan áıel­derdi, dert qınaǵan naýqastar­dy jáne jazataıym aýyr jara­qat alǵan kisilerdi oblys pen aýdan or­talyqtaryndaǵy nemese kórshi­les Aqmola oblysynyń Step­nogorsk qalasyndaǵy aýrýha­na­larǵa jet­kizý qıynǵa soǵyp júr. Sondyqtan ­da oblysymyzda medı­sınalyq avıasııa qyzmeti bolǵanyn qalaımyz», dedi.

Elimizde, ásirese aýyldy jerlerde analar men náresteler ólimi áli de kóp ekenin, al jol-kólik oqı­ǵalarynan jyl saıyn 2 myńdaı adam qaza tabatynyn es­ker­sek, me­dı­sınalyq avıasııany ny­ǵaıtý­­dyń qajettigi daýsyz.