Suraq kóp, jaýap joq

Qazirgi tańda jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystan berekesi qashyp otyrǵan AQSh pen Eýropalyq odaq elderiniń bılik ókilderi óz memleketterindegi aýyrtpalyqtar jeńildep, joqshylyqtyń joly kesile bastaǵanyn alǵa tartyp, álemdik aqparat quraldary arqyly túrli jaǵymdy málimdemeler jasaýda. Olardyń arasyndaǵy keıbireýleriniń sózderine qaraǵanda, bul elder «qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamanǵa» bir-aq adym ǵana qalǵan kórinedi. Laıym, solaı bolsyn. Biraq álgilerdiń aqparat keńistigin jańǵyrtyp turǵan, jurtshylyqqa kóterińki kóńil-kúı syılaıtyn jalyndy, áserli sózderiniń sonshalyqty shyndyqqa janasa qoımaıtynyn dáleldeıtin naqty derekter men súreńsiz kórinisterdi, jan jabyrqatar jaǵdaıattardy qaıda ysyryp qoıamyz? «Jaýyrdy jaba toqý», qalyptasyp otyrǵan qıyn ahýaldy jete baǵalamaý, búgingi qabyldanyp otyrǵan sheshimderdiń erteń burysqa shyǵyp qalýy múmkin ekenin eskermeý, yqtımal qaýip-qaterlerdi durys boljap, oǵan qarsy is-áreketterdiń áleýetin kúsheıtýdi qaperge almaý jáne ómirsheń ıdeıalardyń ózeginde jatqan shyndyqqa týra qaraı almaı, taısaqtaý eshkimge abyroı ápermesi daý týdyrmas. Negizinde, osy aıtylǵan máseleler basqany bylaı qoıǵanda, AQSh pen onyń seriktes elderine tán. Bulaı uıǵarýymyzǵa mináıi sebepter de joq emes. Máselen, 2007 jyly bastalǵan daǵdarys AQSh-tan bastaý alyp, búkil álemdi sharpydy. Ol áýeli bank sektory men qor naryǵyn, sodan keıin qurylys, jyljymaıtyn múlik jáne taǵy da basqa salalardy turalatyp, adamzatty aıran-asyr qaldyrdy. Qapersiz turǵan jannyń ústine muzdaı sý quıyp jibergendeı bolǵan bul jaǵdaı AQSh bıligi men eldegi qarjy ınstıtýttary óz ishki esep-qısaptaryn jasaý barysynda asyra baǵalaýǵa, ózimbilermendikke salynýǵa, yqtımal qaterlerge kóz juma qaraýǵa jol bergenin aıǵaqtap berdi. Sol sııaqty, Eýropalyq odaq memleketterinde de álgindeı kemshilikter joq emes-tin (bul kinárattar atalǵan elderde áli de bar dep aıta alamyz). Mine, osynyń barlyǵy AQSh jáne eýroaımaq memleketteriniń osal tusy dep tanýymyzǵa ıtermeleıdi. Qazirgi tańda qansha jerden búrkemelegenimen, bul elderdiń álgi qate-kemshilikteri qaıtadan sý betine shyǵaryp otyr. Qazaqta keńinen taralǵan «Bóri aryǵyn bildirmes, ıtke júnin qampaıtar» degen maqal bar. Osy naqyl týra solarǵa arnalyp aıtylǵandaı. О́ıtkeni, 2012-2014 jyldary bul memleketter tarapynan jarqyn-jarqyn kúlkiler estilip, jaǵymdy maǵlumattar súıinshi suraǵandaı álemdi sharlap, ekonomıkadaǵy ósim, barlyq sala boıynsha órleý, alǵa jyljý baıqalǵandaı bolǵan-dy. Alaıda, osynaý jan terbeter jaqsylyqtar legi 2014 jyldyń sońyna taman kenetten kilt úzildi. Sebebi belgili. Jaǵdaı aýyrlady. Qordaly máseleler tasadan shyqty. Kúshpen, jalań jarnamamen áýpirimdep júrip somdalǵan bedel tómendedi. Ony kóz kórip tur. Biraq soǵan qaramastan, bul elderdegi bılik ókilderi qıyndyqty jeńe bastadyq, áleýetimiz artyp, dańǵyl jolǵa qaıta tústik degendeı mazmundaǵy aqparattardy erkin aıtýda. Meıli, ózderi bilsin. Al biz ázirge olardyń sózderine sene almaımyz. Sebebi, sol elderdegi halyqtardyń tarshylyqtan japa shegýi, túrli deńgeıdegi bas kóterýlerdiń oryn alyp, áleýmettik salalardaǵy máselelerdiń qalyńdaı túsýi atalǵan memleketter tizginin ustaǵan azamattardyń sózine ılandyra qoımaıdy.

AQSh-ty alańdatar másele mol

Sońǵy kúnderi AQSh-tyń eńbek nary­ǵyn­daǵy bırja aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushy­rap, álsireı tústi. Eldegi qor ındeksiniń málimetine qaraǵanda, bul sala boıynsha statıstıkalyq kórsetkishterdiń barlyǵy nashar nátıje kórsetken. Naqtylaı aıtqanda, DowJones óńdiristik ındeksi – 0,61 paıyzǵa, joǵary tehnologııalyq NASDAQ – 1,48 paıyzǵa, Standard & Poor’s (S&P) 0,92 paıyzǵa tómendegen. Sondaı-aq, memlekettiń Eńbek mınıstrligi jumyssyzdar qataryndaǵy azamattardyń sany ótken aptada 19 myńnan 316 myńǵa deıin óskeni týraly málimet taratty. Bul AQSh sarapshylarynyń osyǵan deıin jasaǵan boljamy múlde kereǵar bolyp shyqqanyn kórsetip berdi. О́ıtkeni, olar eldegi jumyssyzdyq 291 myń adamǵa azaıa­dy dep shamalaǵan bolatyn. Jalpy, AQSh-tyń eńbek naryǵyndaǵy ahýal ázirge ońala qoımaıtyn tárizdi. Bulaı deýimizge munda óz qyzmetkerlerin qysqartyp jatqan irili-usaqty kom­pa­nııalardyń qatary kún sanap ósip kele jatqany sebep bolyp otyr. Máselen, alǵashqy nesıe kartasyn sonaý 1958 jy­ly qoldanysqa engizgen, álemdegi úzdik úshtikten kórinip júrgen American Express Visa (AEV) tólem júıesi 4 myń qyzmetkerin qysqartatynyn jarııalady. Bul kompanııa­da jumys istep júrgen azamattardyń 6 paıyzy qysqarady degen sóz. Kompanııa ótken jylǵa qatysty qarjylyq esebiniń qorytyndysy shyqqannan keıin osyndaı jaǵymsyz sheshim qabyldaýǵa májbúr bolǵan kórinedi. Sońǵy málimet boıynsha, onyń aksııalary 2 paıyzǵa kemigen. Aldyn ala usynylǵan túsiniktemeler kórsetip otyrǵandaı, qurylymnyń qarjylyq quldyraýdy basynan ótkerýine tólem júıesi klıentteri shyǵyndarynyń kúrt ósýi men nesıeler boıynsha qaldyqtardyń artýy tikeleı áser etken. Taǵy bir erekshe toqtala keter jaıt, AQSh-tyń qarjy salasyndaǵy júıe­siz­diktiń saldary talaıdyń júıkesin jún­deı tútip bitti. Taıaýda Barak Obama álem­nen súıinshi suraǵandaı bolyp, dollar baǵamynyń óse túskenin málimdedi. Alaıda, AQSh aqshasynyń nyǵaıýy kóptegen kompanııalardy tyǵyryqqa tireýde. Ásirese, taýar eksporttaýshy qurylymdar kóp zardap shegip jatyr. Munyń barlyǵy el ekonomıkasyna ǵana emes, álemdik jaǵdaılarǵa da keri yqpal etetini aıtpasa da túsinikti. Budan bólek, elge keletin sheteldik saıahatshylardyń qatary sırep ketken. Bul AQSh bıýdjetine týrızm salasynan quıylatyn mol qarjynyń aǵysyna bóget bolary sózsiz. Dáliregi, bıýdjettiń saıahatshylar tarapynan qalyńdap kelgen qaltasy juqarady. Statıstıkanyń sońǵy dereginshe, elge qydyryp kelgen sheteldikter memleket qazynasyna 200 mlrd. dollarǵa deıin tastap ketedi eken. Endi ol edáýir azaıady. О́ıtkeni, 2015 jyly saıahatshylar sany 3,5 paıyzǵa kemigeli tur. Osyǵan baılanysty AQSh-tyń saıahat­shylar qaýymdastyǵynyń ókili Davıd H­ıýzer: «Eýropa men Afrıka elderiniń saıahatshylary aldyn ala tapsyrys berip qoıǵan konaq úılerdegi bólmelerden jappaı bas tartyp jatyr. Mundaı jaǵdaı buryn-sońdy bolmaǵan», deıdi. Endi, memlekettegi iri qarjy ınstı­týt­tarynda oryn alyp jatqan keri ketý­shi­likter jóninde birer sóz aıta keteıik. Florıda shtatynda ornalasqan First National Bank of Crestview banki osy aıda taqyrǵa otyryp, osynyń saldary­nan qurylymnyń basshylyǵy bankrot jarııalady. Bul týraly gazetimizde jazylǵandyqtan ony qaıtalap jatpaımyz. Qazirgi tańda AQSh-taǵy iri eki banktiń tabysy nasharlap ketti. Sonyń biri – álemdegi eń yqpaldy qarjy uıymy – Citi­group banki. О́z tarıhyn 1812 jyldan bas­taıtyn, álemniń 100 elin qamtyp otyr­ǵan bank­tiń taza tabysy ótken jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha 1,9 esege tómendep, 2013 jylmen salystyrǵanda 7,31 mlrd.-qa qys­qar­­ǵan. Al ekinshisi – Bank of Amerika (BofA). Sonaý 1904 jyly qurylǵan, jahan­nyń 150 mem­leketinde klıentteri bar qar­jy ıns­­tı­­tý­tynyń taza kirisi 2013 jylǵa qara­­ǵanda 2,7 esege azaıǵan. Bul bank­tiń 3,79 mlrd. dollardan qaǵylǵanyn aıǵaq­taıdy. Mine, joǵaryda aıtylǵan derekter daǵ­darys jaǵdaıyndaǵy AQSh-ta sheshi­min kútken máseleler jetip-artylaty­nyn bildiredi. Al bul san qatparly qıyn­dyq­tardy eńserýde AQSh bıligi qandaı naqty qadamdar jasaıtynyn aldaǵy ýaqytta kóre jatarmyz.

Qarjy júıesindegi qarbalas

О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha Eýropalyq odaq elderinde jappaı deflıasııa beleń alǵany belgili. Al bul jaǵdaı qazirgi ýaqytta odan saıyn asqyna túsip, tipti, baqylaýdan shyǵyp bara jatqan sekildi. Eger eýroaımaq memleketteri qalyptasqan qıyn ahýaldy retteýge shamalary jetpese, onda olar 2009 jyly oryn alǵan ekonomıkalyq daǵdarystyń kebin kııýi ábden múmkin. Búginde qarjy salasyndaǵy qabyl­danǵan sheshimder, qolǵa alynǵan sharalar ekonomıkalyq aýyrtpalyqty jeńildetýge eshqandaı áserin tıgizer emes. Degenmen, osy baǵyttaǵy áreketter jalǵasýda. Máselen, Eýropa Ortalyq banki (EOB) eýrony nyǵaıtyp, onyń ınflıasııa deńgeıin belgili bir mejeden asyrmaý úshin QE (quantitative easing-mólsherli jeńildetý) baǵdarlamasyn qolǵa aldy. Bul baǵdarlama boıynsha, bank eýroaımaqtaǵy oblıgasııalardy aı saıyn 60 mlrd.-qa satyp alýdy kózdeýde. EOB bul baǵytqa 1 trln. eýrodan astam qarjy jumsamaq. Osy oraıda bank basshysy Marıo Dragı: «Qundy qaǵazdar memlekettik mekemeler men ınvestısııalyq deńgeıdegi nesıelik reıtıngi bar jalpy eýropalyq uıymdardan jáne jekemenshik sektordaǵy qurylymdardan satyp alynady», dedi. Onyń aıtýynsha, aldaǵy naýryzda bastaý alatyn baǵdarlama keler jyldyń qyrkúıegine deıingi aralyqty qamtymaq. Eger osy ýaqyt ishinde eýroaımaqtaǵy eko­no­mıkalyq ahýal jaqsara qoımasa, atal­ǵan shara odan ary jalǵasa berýi múm­kin. Osy arada aıtýymyz kerek, Marıo Dragı usynǵan atalmysh jobaǵa qarsy bol­ǵandar da barshylyq. Olardyń birqatary baǵdarlama bıýdjetin 600 mlrd. dollarǵa deıin qysqartyp, qundy qaǵazdardy satyp alýǵa aı saıyn 50 mlrd. shamasynda qar­jy jumsaý qajettigin alǵa tartyp otyr. Al amerıkalyq mıllıarder Djor­dj Soros Davos qalasynda ótken 45-shi Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmda EOB-tiń bul qarjylyq saıasatyn qatty synady. Ol banktiń aımaq ekonomıkasyn yntalandyrý baǵytyndaǵy atalǵan sharasy Eýropalyq odaq elderi men jekelegen adamdar arasyndaǵy teńsizdikti odan saıyn tereńdetetinin aıta kelip, onyń ádettegideı jyljymaıtyn múlik ıelerin baıytatynyn, al halyqtyń eńbekaqysyn tómendetetinin jetkizdi. Sondaı-aq, 84 jas­taǵy D.Soros EOB-tiń qazirgi qabyl­daǵan sheshimi saıası aýyr zardaptarǵa aparyp soqtyratynyn da eskertti. Aıta keteıik, sońǵy derekter boıynsha bırja saýdasy barysynda eýronyń baǵasy taǵy da arzandady. Onyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵasy ázirge 1 dollar 15 sentti qurap tur. Amerıkalyq iri kommersııalyq Goldman Sachs bankiniń sarapshylary jasaǵan boljamǵa qaraǵanda, eger álem naryǵyndaǵy jaǵdaı durystalmasa, 2017 jyldyń basynda eýronyń quny AQSh dollarymen teńesýi yqtımal. Budan bólek, mamandar 1 eýronyń quny 2018 jyly, tipti, AQSh-tyń 90 sentine para-par bolýy múmkin ekenin aıtýda.

Total kompanııasy da tyǵyryqta

Munaı baǵasynyń quldyraýyna qatysty Total energetıkalyq kompanııasy (Fransııa) 2015 jyly óz shyǵyndaryn 3 mlrd. dollarǵa qysqartýdy josparlap otyr. Naqtysyn aıtqanda, energetıka salasyndaǵy alyp qurylym munaı naryǵyndaǵy qolaısyz jaǵdaılarǵa baılanysty tıimsiz kásiporyndaryn qaıta qurylymdap, sonyń arqasynda qarjy únemdemek. Bulardyń ishinde eýropalyq kásiporyndar da bar. Atalǵan másele týraly The Financial Times basylymyna bergen suhbatynda kompanııa basshysy Patrık Pýıanne málimdedi. Dáliregi, ol mu­naı baǵasynyń arzandaýyna jáne ótken jyldyń qarasha aıynda OPEK-tiń «qa­ra altyn» óndirýge qatysty kvotany qys­qartpaý týraly sheshimine oraı kompanııa josparynyń negizgi mazmunyn túsindirip berý barysynda shyǵyndardy 2-3 mlrd.dollarǵa (10%) azaıtýdy qarastyryp jatqandaryn ashyp aıtqan. Sol úshin Soltústik teńiziniń Brıtan bóligindegi, Kanadadaǵy, sondaı-aq, Afrıkanyń ba­ty­syndaǵy Gabon, Kongo respýblıkasy syndy elderde barlaý jáne óndirý ju­mystaryn qysqartý qolǵa alynbaq. Sonymen qatar, kompanııa osy jyly jaldamaly jumys kúshin toqtatýdy jáne Eýropadaǵy tıimsiz kásiporyndardy qaıta qurylymdaýdy óz josparyna engizgen. «Bizde kóp kúsh jumsaýǵa týra keletin aktıvter bar», degen Pýıanne olardyń biri – Ulybrıtanııada, al ekeýi Fransııada ekenin jetkizdi. «Jylyna 100 mln. eýrodan astam qarjy kóleminde zalalǵa tap bolatyn kásiporyndar ózin-ózi qamtamasyz ete almaıdy. Osy kezde utymdy sheshim qabyldaý meniń basty mindetim. О́ıtkeni, biz kóp mólsherde shyǵynǵa ushyraýdamyz», dedi Patrık Pýıanne. Onyń oıynsha, energetıkalyq naryqtaǵy búgingi qolaısyz kezeńdi eńserýge ózgelerden góri álemdegi iri kompanııalar qaýqarly. Kompanııa jetek­shi­siniń osy jónindegi túsindirmesin The Financial Times basylymy: «Iri qury­lymdar qomaqty qarjy kózderine ıe jáne olardyń rekordtyq deńgeıdegi tómen paıyzben nesıe berý arqyly naryq­taǵy zaemdyq kapıtaldardy tartýǵa múmkin­dik­teri bar», – dep jazady. Patrık Pýıanne Total korporasııasynyń basshysy bolyp ótken jyldyń qazanynda taǵaıyndaldy. Oǵan deıin bul qyzmetti 2014 jyldyń 21 qazanyna qaraǵan túnde Más­keýdiń Vnýkovo-3 áýejaıynda bolǵan áýe apatynda kóz jumǵan Krıstof de Mar­jerı atqaryp keldi. Ol Eýropadaǵy isker­lik ortanyń Reseımen jaqyndasýyn qol­daıtyn negizgi adamdardyń biri bolǵan edi. Daıyndaǵan Joldybaı BAZAR,