Úsh júz jyl tarıhy bar Omby qalasy – Batys Sibir aımaǵynyń irgeli ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵy, sonymen birge Reseı Federasııasynyń saıası-áleýmettik ómirinde erekshe oryn alatyn óńir. Táýelsiz Qazaqstanmen kórshiles qonys tepken Omby oblysynyń Qazaq eliniń tarıhynda alatyn orny da erekshe. Kezinde búkil Batys Sibir men ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń ortalyǵy bolǵan Omby qalasy talaı qazaq zııalylarynyń bilim alǵan, azamat bolyp qalyptasqan ortasy.
Búginde Omby oblysynyń aýmaǵy 140 myń sharshy shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Munda 6 qala, 25 qala tıptes kent, otyzǵa tarta aýylsharýashylyq aýdany bar. Omby shaharynda 1 mıllıon 200 myńnan astam adam tursa, oblys kóleminde 1 mıllıonnan astam halyq turady. Ejelden beri bul óńir qazaqtar úshin qutty qonys bolyp keledi. Qazir Omby oblysyn 80 myńǵa jýyq jergilikti qazaqtar meken etedi. Omby qalasynda kezinde halqymyzdyń uly oıshyly Shoqan Ýálıhanov oqyǵan kadet korpýsy bar. Júzdegen jyldarǵa sozylǵan tarıhy bar bul oqý orny qazir de tolyqqandy jumys istep tur. Tarıhı bilim oshaǵy óziniń ataqty túlegi Shoqan esimin erekshe qurmet tutady. Kadet korpýsynyń qabyrǵasyna eskertkish taqta ilingen, Shoqan murajaıy ashylǵan. Biz, osyndaǵy jergilikti qazaqtar Shoqandy qanattandyryp, Segiz seriniń samǵaý tuǵyry bolǵan, Maǵjan Jumabaev pen Sáken Seıfýllınge, Smaǵul Sádýaqasov pen Qoshke Kemeńgerulyna bilim bergen Omby qalasyn, týǵan ólkemizdi barynsha qadir tutamyz.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, halqymyzdyń birtýar perzenti Shoqan Ýálıhanovtyń ómiri Omby óńiriniń shejiresimen óte sabaqtasa órilgen. Ol osy qaladaǵy kadet korpýsynda bilim aldy, osynda óziniń alǵashqy ǵylymı eńbekterin jazdy, osynda alǵashqy mahabbatyn tapty. Sondyqtan Shoqan esimi bizderge, Omby qazaqtaryna ózgelerden góri etene jaqyn. Bul óńirdegi Shoqan qaldyrǵan iz bilimge degen qushtarlyq, týǵan halqynyń tarıhy men ulttyq qundylyqtaryna degen súıispenshilik, ǵylymı-aǵartýshylyq izdenis joldary bolǵany belgili. Omby óńirindegi qazaqtardyń ulttyq salt-dástúrlerin jańǵyrtý maqsatynda qurylǵan qoǵamdyq uıymnyń atyn «Shoqan joly» dep ataýymyz da osyndaı ıgi nıetten týyndaǵan edi.
«Qazaq salt-dástúrlerin damytýdaǵy «Shoqan joly» Omby aımaqtyq qoǵamdyq uıymyn qurýdaǵy bizdiń maqsatymyz, qazaq tilin damytý, ulttyq salt-dástúrlerimizdi jas urpaq boıyna darytý, ulttyq sanany oıatyp,óńirdegi qazaq qaýymdastyǵyn toptastyrý bolatyn. Árıne, bul ıgi maqsattardy is júzine asyrý barysynda biz belgilegen mejelerdi aldyq deýge áli erterek. Alaıda qol jetkizgen jetistikterimiz de joq emes. Máselen, «Shoqan joly» qoǵamdyq uıymy jumys isteı bastaǵan ýaqyttyń ishinde, qazaq jáne orys tilderinde basylatyn gazet shyǵarýdy, talantty qazaq jastaryn qoldaý sharalaryn uıymdastyrýdy, ataqty batyrlarymyzdyń esimderin este qaldyrý maqsatynda eskertkishterin ornatýdy jáne basqa ıgi sharalardy qolǵa aldyq. Jaqynda bizdiń qoǵamymyzdyń belsendi múshesi, Reseı Federasııasyna eńbegi sińgen sáýletshi Sáken Husaıynovtyń jetekshiligimen Baıdaly aýylynda Baıbolat batyrǵa arnalǵan memorıaldyq keshen ornatyldy. Bul bizdiń qoǵamdyq uıymnyń ulttyq rýhty kóterý, óńirimizdegi qazaq jastarynyń tól tarıhyna degen súıispenshiligin qalyptastyrý degen umtylysqa qosqan ózindik úlesi ekendigi daýsyz.
О́ńirdegi qazaq qaýymdastyǵynyń týǵan tili men ulttyq qundylyqtaryn jandandyrý maqsatynda qurylǵan qoǵamdyq uıymdar qatarynda biz jalǵyz emes ekenimizdi de jaqsy sezinemiz. Olardyń ishinde kóp jyldardan beri osy óńirde qazaq tili men mádenıetin jandandyrýda úlken jumystar atqaryp kele jatqan «Móldir» atty Sibirdegi qazaq mádenı ortalyǵynyń ıgi bastamalaryn erekshe atap ótken oryndy. Bul ortalyq Reseı Federasııasyndaǵy qazaqtardyń ana tili men ulttyq dástúrlerin jańǵyrtý, mádenı baılanystardy keńeıtý arqyly halyqtar arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtý maqsatyndaǵy aýqymdy isterdi atqarýda uıytqy bola bildi.Sonymen birge Omby qalasynda búginde qazaq tili men mádenıetin damytý maqsatynda qurylǵan Qazaq ulttyq mádenı avtonomııasy, Omby qazaqtarynyń «Edınstvo» atty qoǵamdyq uıymy, Qazaq ulttyq mádenı ortalyǵy jáne «Omby qazaqtary» qoǵamdyq uıymy jumys isteıdi. Omby qalasynda tirkelgen bul qoǵamdyq uıymdardyń barlyǵynyń da alǵa qoıǵan maqsaty bireý, ol Reseıde turatyn qazaq qaýymdastyǵynyń týǵan tili, ulttyq mádenıeti men dástúrlerin damytý bolyp tabylady.
Búgingi tańda Reseı Federasııasyndaǵy qazaqtar óziniń týǵan tili men ulttyq salt-dástúrlerinen alshaqtaı bastady. Bul jáıttiń Omby qazaqtaryna da tikeleı qatysy bar. Kóptegen jerlesterimiz týǵan tili men ulttyq dástúrlerinen múlde qol úzip barady. Tipti, jas býyn ókilderi ózderiniń ulttyq bolmysynan aıyryla bastaǵany da jasyryn emes. Omby óńiriniń qazaqtary úshin búginde etno-mádenı qaýip tónip tur. Jerlesterimiz ana tilinde sóılemeıdi, ózderiniń ulttyq salt-dástúrlerin bilmeıdi. Mine, sondyqtan Omby óńirinde qurylyp, jumys isteı bastaǵan ulttyq mádenı qoǵamdyq uıymdar osy bir qaýiptiń aldyn alý maqsatynda kúsh biriktire jumys isteýi qajet.
О́kinishke qaraı, Ombyda jumys isteıtin qazaq ulttyq mádenı qoǵamdarynyń birde-bireýi óńirdegi búkil qazaq qaýymdastyǵynyń basyn biriktirip, aýqymdy da júıeli baǵdarlama júrgizip otyrǵan joq. Olardyń barlyǵy derlik óz betinshe jumys jasap, jeke-jeke is tyndyrǵandaryn kóńilderine medet tutady. Bizdiń basty problemamyz barlyq Omby qazaqtarynyń basyn qosyp, ulttyq múddemizdi jańǵyrtýda bir ortalyqtan basqarylatyn qoǵamdyq uıymnyń bolmaı otyrǵandyǵy. Jumys istep turǵan qoǵamdardyń barlyǵy óz músheleriniń, qalalyq ákimshilik pen úkimettiń qoldaýyna súıenip, jeke-jeke jumys júrgizýge tyrysady. Qoǵamdyq kúshti jumyldyryp, «Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarý» qajettigi barlyq minberlerden aıtylady. Biraq is júzinde árbir qoǵam basshysy óziniń derbestiginen aıyrylǵysy kelmeıdi. Bul máselede biz ortaq bir mámilege kelýimiz kerek dep oılaımyz. Qazir soǵan qajet múmkindikter jolyn qarastyrýdamyz.
Qazaq halqynyń ulttyq dástúrlerin jańǵyrtý maqsatynda «Shoqan joly» qoǵamdyq uıymy birqatar júıeli is tyndyrdy. Bizdiń uıym músheleriniń qatarynda eńbegimen elge tanylǵan ǵalymdar, muǵalimder, dárigerler, shyǵarmashylyq kásip ıeleri, aýyl sharýashylyq mamandary kóptep sanalady. Sonymen birge, orta jáne shaǵyn bıznes ókilderi men stýdent jastar da bizdiń qoǵamnyń uıytqysy bolyp tabylady. Biz halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn qalpyna keltirip, týǵan tilimizdi, salt-dástúrlerimizdi jańǵyrtý maqsatyndaǵy ıgi jumystarymyzdy qandaı ortalyq nemese qoǵammen bolsa da birge atqarýǵa nıettimiz. Bul oraıda Qazaqstandaǵy mádenı-qoǵamdyq ortalyqtarmen tyǵyz jumys júrgizetindigimizdi atap kórsetkim keledi. Máselen, Qazaqstandaǵy fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Raýshan Kóshenova basqaratyn «Shoqan joldary» qoǵamdyq birlestigimen, sondaı-aq, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń janyndaǵy «Shoqan» magıstranttar klýbymen jan-jaqty shyǵarmashylyq baılanys ornatyp, jumys istep kelemiz. Bul shyǵarmashylyq baılanystar bizdiń jumysymyzdyń nátıjeli de jemisti bolýy úshin eleýli yqpal etýde.
Halqymyzdyń ulttyq dástúrlerin jańǵyrtyp, týǵan tilimizdiń mereıin ósirý Omby óńirinde jumys isteıtin barlyq mádenı-qoǵamdyq uıymdardyń kókeıkesti maqsaty. Osy bıik muratqa jetý jolynda birligimizdi nyǵaıtyp, birge jumys atqarý negizgi mindet. Aldaǵy ýaqytta osy mejeden kórinýge senimimiz zor.
Ermak JUMABAEV,
Reseı Federasııasyndaǵy «Qazaq salt-dástúrlerin jańǵyrtýdaǵy
«Shoqan joly» Omby aımaqtyq qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy.
Reseı Federasııasy,
Omby qalasy.
Sýretterde: * Ombydaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy kóshe; tOsy kóshedegi Shoqan eskertkishi.