Sharýalar maqta baǵasyna alańdaýly

Bıyl Maqtaaral aýdanynda 33,7 myń gektar alqapqa maqta egilgen. Maqta daqylyn defolıasııalaý jumystary tolyqtaı júrgizilip, jıyn-terim naýqany bas­tal­ǵan. Qazirdiń ózinde aýdanda 632 gektar maqta alqaby terilip, 1 706 tonna ónim jınaldy. Bıyl maqta daqylynan alynatyn ónim kólemi 92,3 myń tonnany qurap, jalpy ortasha ónimdilik gektaryna 27,4 sentnerden bolady dep boljanyp otyr. Jýyrda aýdanǵa jumys saparymen baryp, maqta terim naýqanyna daıyndyq jumysymen tanysqan oblys ákiminiń orynbasary Ertaı Altaev pen oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqov sharýa qojalyqtardyń basshylarymen kezdesý ótkizdi. Kezdesý barysynda sharýalar maqta baǵasynyń naqtylanbaýyn negizgi másele retinde kóterdi. Sondaı-aq kúzgi jaýyn-shashynǵa qaldyrmaı maqta terim naýqanyn uqypty uıym­dastyrý, kúzgi jıyn-terimge be­riletin memlekettik qoldaýdy óz ýa­qytynda kórsetý jáne basqa da má­seleler talqylandy. Oblys ákiminiń orynbasary maqtadan gektaryna 60-70 sentner ónim alý úshin tamshylatyp sýǵarý sııaqty jańa tehnologııalarǵa kóshý kerektigin, oǵan memleketten sýbsıdııa beriletinin de jetkizdi. Jańa tehnologııalar jyl saıyn oryn alatyn aǵyn sý jetispeýshiliginiń aldyn alatynyn eske saldy. Maqta óńdeıtin zaýyttardyń jumysy da nazardan tys qalmady. Mysaly, «Cotton maqta» JShS-nyń maqta óńdeý zaýytynyń jyldyq qýattylyǵy – 60 myń tonna, táýligine 600 tonna maqta talshyǵyn óńdeıdi. О́tken jyly ashylǵan, quny 3 mlrd teńgeni quraıtyn óndiris ornynda 50-den astam azamat jumyspen qamtylǵan. Jalpy aýdan aýmaǵynda 8 maqta óńdeý zaýyty bar. Olarǵa tıesili 33 maqta qabyldaý beketi ornalasqan. Odan bólek, Jetisaı jáne Shardara aýdanynda maqtaaraldyq zaýyttarǵa tıesili 29 maqta qabyldaý beketi jumys isteıdi. Al «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý or­talyǵy» kommersııalyq emes aksıo­nerlik qoǵamyna qarasty «Maqta jáne baqsha aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansııasy» JShS-ynda maqtanyń básekege qabiletti jańa ári otandyq 13 orta talshyqty túri, syrtqy ortanyń qolaısyz faktorlaryna tózimdi, ónimdiligi joǵary sorttary shyǵaryldy. Topyraqty tereń qopsytý, otandyq maqta sorttaryn baptaýdyń eki qarqyndy tehnologııalary, maqtany jańbyrlatyp sýarý, aryqshalarmen sýarý, maqtany tıimdi sýarýdyń gıdromodýldik aýdandastyrý sııaqty tehnologııalardy da atalǵan ǵylymı mekeme ázirlegen.

Oblys ákimi Darhan Satybaldynyń tapsyrmasymen ózbekstandyq «Global Textile» kompanııasynyń Maqtaaral aýdanynda maqta klasterin damytý boıyn­sha 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy bekitilgen bolatyn. Onda kompanııa Maqtaaral aýda­nynda 2 myńnan astam adamdy turaqty jumys ornymen qamtıtyn 5 iri kásiporyndy iske qosýdy josparlap otyr. Búginde aýdan ortalyǵy – Myrzakent kentinde kompanııanyń keńsesi ashylyp, atqarýshy dırektory taǵaıyndalǵan. Sondaı-aq kompanııa Birlik aýyldyq okrýginiń aýmaǵynan 10 gektar jerge maqta qabyldaıtyn beket salý jumystaryn bastap ketti. Al «Myrzakent» JShS-yna qarasty quny 1 mlrd teńgeni quraıtyn maqta óńdeý zaýytynyń aýdandardaǵy maqta qabyldaý beketterinde myńǵa jýyq adam eńbek etedi. AQSh-tyń sońǵy úlgidegi jańa tehnologııasymen jabdyqtalǵan zaýyttyń óndiristik qýattylyǵy jylyna 60 myń tonnany quraıdy.

Maqta baǵasyna qatysty máselege Shardara aýdany dıqandary da alań­daýly. Bul aýdanda da maqta beketteri aldyn ala tólem retinde qarjy taratyp jatyr, biraq naqty baǵa belgilenbegen. О́nimdi qabyldaýshy tarap baǵa turaqtaǵan soń sharýalarmen tolyqtaı esep aıyryspaq. Aýdan­da bolǵan oblys ákiminiń orynbasary Beısen Tájibaev maqta qabyldaý beketteri men zaýyttaryn aralap, sharýalarmen kezdesti. Dıqandarmen kezdesýde osy salany damytý baǵytynda usynystar men máseleler aıtyldy. Búginde Shardara aýdanynda 40 maqta qabyldaý beketi bar. Bıyl 36 myń tonnadan astam ónim jınaý kózdelip otyr. Aıta keteıik, ósimdik sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý aıasynda, qarjylardyń basym bóligi maqta sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyt­talǵan. «Tuqym sharýashylyǵyn qoldaý» baǵdarlamasyna saı oblys ákimdiginiń usynystary negizinde, qaǵı­daǵa ózgerister engizilip, maqta shı­tiniń normatıvteri 1,5–2,0 esege deıin ulǵaıdy. Baǵdarlama sheńberinde 414,1 mln teńgege ótinim qabyldanyp, maqta sharýa­shylyqtaryna 277,2 mln teńge, al tuqym sharýashylyǵyn qol­daý­ǵa bıyl 600 mln teńge qarjy bólingen.

Bıyl О́zbekstannyń Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi janyndaǵy «Tuqym sharýashylyǵyn damytý or­talyǵy» mekemesimen júrgizilgen kelissóz nátıjesinde 1,9 myń tonna sapaly shıtti ımporttaý kelisilip, 891 tonnasy satyp alynǵan. «Mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qunyn sýbsıdııalaý» baǵdarlamasy boıynsha bıyldan bastap avanstyq tólem júıesi en­dirilip, otandyq tyńaıtqyshtar 60% sýbsıdııalanǵan. Oblystyq bıýdjetten 7 mlrd teńge qarjy bólindi. Qarjynyń 69%-y maqta sharýashylyqtaryna tólenip, 62 myń tonna tyńaıtqysh engizildi. Oblys taýa­r óndirýshileri «Keń dala» jáne «Keń dala 2» nesıe baǵdarlamalary negizinde 18,8 mlrd teńgege qarjylandyrylǵan. Onyń ishinde joǵaryda atalǵan salaǵa qa­tysty sharýalar 8,9 mlrd teńgege ne­sıe­lendirilgen. Bıyl maqta sharýashy­lyqtaryna 4 bıýdjettik baǵdarlama bo­ıynsha 9 685 agroqu­rylymǵa 5,1 mlrd teńge qarjy bólindi. Bul jalpy ob­lystyń ósimdik sharýa­shylyǵyna bólingen qarjynyń 61%-yn quraıdy.

Túrkistan oblysy kásipkerler palatasynyń dırektory Asylan Ibadýllaevtyń aıtýynsha, maqta jáne júgeri, sortynyń ónimdiligin arttyrý maqsatynda 2 jyldan beri arnaıy alańdar jumys isteıdi. Qanatqaqty jobanyń tıimdiligin túsingen kásip­kerler hımııalyq tyńaıtqysh­tardan bas tartyp, organıkalyq negizde egin egýde. Oblys aýmaǵynda 2 200 gektar maqta alqabynda 322 sharýa maqtanyń túrkııalyq sortyn ósirip otyr. Jalpy, óńirde 22 maqta óńdeý zaýyty men 200-den astam maqta qabyldaý beketi jumys isteıdi. Sharýalar maqtanyń 17 túrli sortyn egip, ónim alýda.

Túrkistan oblysy