AES-ke qatysty ártúrli pikir aıtylýy zańdy. Degenmen emosııaǵa, tuspalǵa emes, ǵylymı tujyrymǵa súıengen abzal. Jýyrda akademık Muhtarbaı О́telbaı aqsaqal redaksııaǵa ózi habarlasyp, AES týraly eldik pikir aıtyp, bizdiń birqatar suraǵymyzǵa jaýap berdi.
– Muhtarbaı aǵa, AES týraly tańdaý referendýmǵa shyǵarylǵany týraly pikirińizdi bilsek?
– О́z basym AES salý máselesiniń jalpy halyqtyq referendýmǵa shyǵarylýyn quptamaımyn. Sebebi munda qarapaıym halyq durys tańdaý jasaı almaýy ábden múmkin. О́ıtkeni jurt ıgiligine jaratylady degen AES-ke kózsiz qarsy – sózýarlar ne bolsa sony aıtyp, eldi adastyrǵysy keledi. Dál qazir solaı jasap ta jatyr. Ǵylym jetistigin jetik bilmeı turyp, keleshektiń qalaı bolaryn anyq boljaý qıyn. Sondyqtan AES máselesin qarapaıym jurt aldyna shyǵaryp, referendýmǵa salmaı, salanyń sańlaq ǵalymdary men bilikti mamandarynan qurylǵan komıssııa sheshkeni durys edi. Jańanyń jaqsy jaǵyn kórmegen, bilmegen el keıde ońbaı qatelesedi.
– Bul másele ýaqytynan erte kóterildi dep oılaısyz ba?
– Joq. AES bizge dál qazir óte qajet bolmasa da, taıaý keleshekte kerek bolatyny anyq. Bul ǵylymı tehnologııa men tehnıkanyń osy zamanǵy úzdik jetistigi ǵoı. Taǵy qaıtalaıyn, onyń qaýpi bar. Desek te, ómirde taza minsiz, qaýipsiz nárse bar ma ózi? О́tken ǵasyr basynda Ortalyq Azııaǵa temirjol tartylyp, otarba kirip kelgende de qarapaıym jurttyń esi shyǵyp, onyń ıgiligin túsine almaǵan. Adam balasynyń áýe men ǵaryshqa ushýyna da qarsylyq tanytqandar basym bolǵan. Sondyqtan qaýip bar eken dep órkenıettiń ǵylymı tehnologııalyq jetistiginen kózdi jumyp bas tartýǵa bolmaıdy.
Saladaǵy bir ǵalym «atom energetıkasyna qarsylyq – órkenıetke, táýelsizdikke qarsylyq» degen edi. Men osy tujyrymdy quptaımyn. Árıne, AES-ke maman daıarlaýdy, ony kimge saldyrýdy muqııat oılaný kerek. Qurylymy óte kúrdeli mundaı alyp nysan qurylysyn ásirese kórshi memleketterge senip berýge bolmaıdy. Menińshe, qurylys materıaly, logıstıkasy qymbat bolýyna qaramaı, bizden alys eldegi, salada tájirıbesi mol, tańdaýly kompanııaǵa saldyrǵan durys. Oǵan qosa, MAGATE-niń árbir usynys-pikirin eskerip, múltiksiz oryndaýǵa tıis. Áıtpese keıbir memleket AES-ti saıası maqsatqa paıdalanyp, qysym kórsetýi bek múmkin. Ony kórip te otyrmyz. Bul – jeke pikirim.
– AES – ǵylym jetistigi dep qaldyńyz. Jurtshylyqty buǵan qalaı ılandyramyz?
– Tynbaı, talmaı túsindirý kerek. Jurttyń bári ǵalym emes. Ǵylymı jetistikti qoldana otyryp, AES-tiń qaýipsizdigin qazirgi talaptarǵa saı arttyrsa, odan tónetin qater joq. Esesine eń arzan ári sarqylmas senimdi elektr energııasy bar. Halyqqa osyny uqtyrǵan abzal. Qoldanystaǵy kómir jaǵyp energııa óndiretin elektr stansalary aýany lastap, qanshama onkologııalyq aýrýdy týdyryp, jap-jas azamattardyń ómirin mezgilsiz qıyp jatyr. Sózýarlar qazirgi turmystyń osy tusyna tereń úńilgeni durys. Sondaı-aq senimdi málimetterge kóz salsaq, tabıǵı gazdyń da túbi de kórinip qalypty. Búginde halyqty kógildir otynmen tolyq qamtýǵa gaz qory jete me, joq pa degen úlken suraq tur. Onyń ústine gaz týrbınalary jasyl energııa qataryna kirmeıdi. Kezi kelip, munaı men gazdan da bas tartamyz. Sebebi aýany lastaıtyn gaz shyǵaryndylaryna qatysty Parıj konferensııasy eshbir eldiń kóz jasyna qaramaıdy. Ondaǵy qatal sheshimder men aýyr talaptar Jer-Anany aman saqtap qalý maqsatynda qabyldanǵan.
Gaz ben munaıdy ótpeli kezeńde paıdalanýǵa bolady. Biraq áriden oılasaq, atom energetıkasyn halyq ıgiligine jaratýǵa mindettimiz. О́rkenıetten bas tartyp, adamzat kerýeniniń sońynda ilbip, eski jurtta qalyp qoımaıyq. Balama energııa dep júrgen kún men jel qýatyna da qarsylyǵymyz joq. Ol da damı bersin. Biraq jeli bir-eki baǵytta ǵana qalypty soǵatyn, qýatty jeli joq, Afrıka qurlyǵyndaǵydaı mı qaınatar shaqyraıǵan kúni joq bizdiń elde jańartylǵan energııa kóziniń damýy ekitalaı.
Bir kezderi bóten maqsatty kózdegen bireýler muny – tıimdi balama energııa qýaty dep orynsyz tyqpalaǵan ba degen oı mazalaıdy. Teńiz jaǵasyna ornalasqan elderde ári-beri soǵatyn qalypty teńiz jeli bar. Sát saıyn qubylyp, uıytqyp soǵatyn qazaq jerindegi jelden turaqty energııa alý qıyn. Bizge qaraǵanda kúni ystyq, aspanynda bulty az О́zbekstan oılanbastan AES salatyn aqymaq pa? Jyl ótken saıyn qary erip, Alataýy jalańashtanyp kele jatqan qyrǵyz da erteńgi kúni AES salamyn deýi ǵajap emes. Sonda aınaladaǵy eldiń bárinde AES bar da, biz olarǵa shıki ýran usynyp, elektr toǵyn surap, alaqan jaıyp otyramyz ba?
– Halyq durys tańdaý jasaǵan jaǵdaıda qalaı bolady?
– Ondaı oń sheshim shyqsa, halyqaralyq uıymdarmen tyǵyz qarym-qatynasta jumys istegeni durys. Bastysy ózimizge senimdi bolýymyz kerek. Elimizde 70 jylǵa jýyq ýaqyt boıy atom reaktory jumys istep keledi. Reaktor Almatydaǵy «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» quzyrynda. MAGATE men basqa da halyqaralyq uıymdar talaby údesinen shyqqan ınstıtýt jetistikteri osyǵan dálel. Kýrchatovtaǵy «Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń» saladaǵy ǵylymı, kásibı jumystaryna dúnıe júziniń osy saladaǵy ǵalym mamandarynyń bári beıil. Sózýarlar osyny kórmeı, bilmeı eldi adastyrmaq pa?
Endi kózge túsken beıbit atom artyqshylyqtaryn tizip kóreıin. AES – elektr energııasynyń senimdi, turaqty kózi. Sondaı-aq ekonomıkalyq ósýdiń, ǵylym men bilim damýynyń draıveri. Onyń qurylysy jańa jumys oryndaryn qurýdy qamtamasyz etedi. Ony salý kezinde 1 jumys orny sabaqtas salalarda 10-nan astam jumys ornyn ashady. Tolyq janǵan kezde 4%-ǵa deıin baıytylǵan 1 kılo ýran shamamen 100 tonna joǵary surypty kómirdi nemese 60 tonna munaıdy jaǵýǵa teń energııa bóledi. Iаdrolyq reaktordaǵy 1 ýran tabletkasy 3 jyl ishinde 1 400 kVt/saǵ elektr energııasyn óndiredi. Osy energııamen taǵamy bar tońazytqysh 4 jyl, kompıýter 300, al teledıdar 200 kún boıy úzilissiz jumys isteıdi.
AES – kómirtegisiz energııanyń quramdas bóligi. Mysaly, jyl saıyn 1 000 MVt AES paıdalaný parnıktik gaz shyǵaryndylaryn 4 mln tonnaǵa azaıtady. Iаdrolyq energııa – jahandyq jylynýmen kúresý quralynyń biri. Eýropada AES jyl saıyn 700 mln tonna SO2 shyǵaryndysynyń aldyn alady. AES – 80 jylǵa jýyq ýaqyt senimdi energııa kózi bolady. Atom energetıkasynyń damýy ǵylymı zertteýler men joǵary tehnologııalyq ónim óndirisiniń ósýine yqpal etedi. Álemdik ekonomıkanyń eń jas jáne qarqyndy damyp kele jatqan salalarynyń biri. Beıbit ıadrolyq tehnologııalardy engizip jatqan elder sany artyp keledi.
AES ınfraqurylymdy damytý men kólik joldaryn, mektep, aýrýhana, turǵyn úı salýdy, jer resýrstaryn utymdy paıdalanýdy talap etedi. 1 000 MVt elektr energııasyn óndirý úshin ártúrli energııa kózi ártúrli jer kólemin qajet etedi. Jel stansasy – 60 000 gektar, kún stansasy – 15 000 gektar, sý stansasy – 400 000 gektar, AES – 400 gektarǵa deıin.
– Suhbatyńyzǵa rahmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»