Máslıhattyń memleketshil deńgeıi mańyzdy

Jastardyń úlesi artty

Forýmda baıandama jasa­ǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev máslıhattyń memle­kettik bıliktiń óte mańyzdy tarmaǵy ekenin atap ótip, 2022 jyly re­ferendým arqyly Kons­tı­tý­sııaǵa mańyzdy ózgerister engizilgenine, sonyń nátıjesin­de Parlamenttiń róli aıtarlyq­taı kúsheıgenine, jalpy bılik ınstıtýttarynyń jumysyn jetildirý úshin naqty sharalar qabyldanǵanyna nazar aýdardy.

– Onda jergilikti ókildi bılikke qatysty máseleler de bar. Atap aıtsaq, oblystyq máslıhat saılaýy aralas júıe arqyly ótedi. Al aýdandyq depýtattar tek qana majorıtar­lyq tásilmen saılanady. Bul qadam elimizdiń demokratııalyq jolmen damýyna zor serpin berdi dep senimmen aıta alamyz. Aýqymdy reformanyń nátıjesinde saıası báseke jandana tústi. Jańa erejege saı ótken saılaýdan keıin máslıhattarǵa jańa adamdar keldi. Alty saıa­sı partııanyń ókilderi depýtat mandatyna ıe boldy. Qazir máslıhat músheleriniń onnan biri ǵana – partııalyq tizimmen kelgen depýtattar. Qalǵany túgel – bir mandatty okrýgten saılanǵan azamattar. О́zin-ózi usynǵan 434 adam depýtat atandy. Ashyǵyn aıtsaq, buryn saıa­sı partııalar túrli sanattaǵy azamatpen jumysqa kóp kóńil bólmeıtin. Zańmen talap etkennen keıin ǵana mán bere bastady. Mysaly, partııalyq tizimde jastarǵa arnaıy kvota bólindi. Bul sheshim olardyń qoǵamdyq-saıası úderiske aralasýyna jol ashyp berdi. Buryn máslıhattaǵy jas azamattardyń úlesi 2 paıyzǵa da jetpeıtin. Qazir zańnamaǵa engizilgen ózgeristerdiń nátıjesinde bul kórsetkish eselep artty deýge bolady. Búgin de ortamyzda kóptegen jas depýtat otyr. Olar túrli minberden jastarǵa qatysty ózekti máselelerdi batyl kóterip júr. О́kildi bılikte áıelderdiń qatary kóbeıe tústi. Elimizde qyz-kelinshekter­diń bastamalaryna jan-jaq­ty qoldaý kórsetilip jatyr. Áıelderdiń quqyǵyn qorǵaýǵa basa nazar aýdarylady. Osynyń bári reformanyń naqty nátı­jesi ekeni sózsiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent depýtattar­dyń ókildi bılik fýnksııa­syn halyqtyń senimine saı jo­ǵary deńgeıde atqarýyna qajet birneshe máselege toqtaldy. Eń birinshi kezekte máslıhat depýtattarynyń biliktilik deń­geıin josparly túrde arttyrý kerek dep sanaıdy.

– Máslıhattar – jergilikti ózin-ózi basqarý júıesindegi negizgi ıns­tıtýt. Sondyqtan onyń tıimdiligi depýtattardyń kásibıligine tikeleı baılanysty. Bilimine biligi saı depýtattar korpýsyn jasaqtaýǵa, eń aldymen, olardy usynǵan partııalar múddeli bolýy kerek. Búgin máslıhat depýtattarynyń biliktiligin jetildirý týraly usynys aıtyldy. Máslıhat depýtattary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý úshin bul baǵytqa erekshe nazar aýdarý qajet. Buǵan Memlekettik basqarý akademııasyn tartý kerek. Partııalar óz depýtattarynyń biliktiligin je­til­dirý maqsatynda akademııamen ynty­maqtastyq ornatqan jón dep sanaımyn. Árıne, bul jumysty aımaqtyń erekshelikterin, halyq qalaýlylarynyń kásibı jáne qoǵamdyq-saıası tájirıbesin eskere otyryp uıymdastyrý qajet. Sonymen qatar depýtattar halyqpen tikeleı baılanys jasaı bilýge jáne óz jumysy týraly qoǵamdy jan-jaqty habardar etýge tıis. Moıyndaýymyz kerek, bul iste kózge kórinip turǵan kemshilikter kóp, – dedi Prezıdent.

 

Máslıhat pen ákimder – memlekettiń qos tiregi

Memleket basshysy máslıhattardyń jergilikti ekonomıkalyq saıasatqa yqpalyn arttyra túsý máselesine aıryqsha mán berý kerek ekenin atap ótti.

– Qazir jańa Bıýdjet jáne Salyq kodeksteri ázirlenip jatyr. Onda jergilikti ózin-ózi basqarýǵa qatys­ty reformanyń erekshelikteri eskeri­lýge tıis. Úkimet aýyl ákimderiniń bıýdjetin qalyptastyrý men ony jumsaý tásilderin qaıta qaraýy kerek. Jergilikti ózin-ózi basqarý júıesiniń qarjylyq derbestigin arttyrý úshin naqty usynystar ázirleýi qajet. Kodeks jobalaryn talqylaýǵa máslıhattar belsene qatysqany jón. Jergilikti bıýdjet qarjysynyń durys ári tıimdi bólinýi óte mańyzdy. Depýtattar bul máselege zor jaýapkershilikpen qaraýǵa tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Buǵan qosa Prezıdent saıası partııalardyń qoǵamdaǵy ózekti másele­lerdi sheshýge baǵyttalǵan jobalary men bastamalaryna toqtalyp, kóktemgi alapat sý tasqyny kezinde bekem birliktiń úlgisin kórsetken partııalardyń, ózin-ózi usynǵan depýtattardyń azamattyq belsendiligine oń baǵa berdi.

– Partııalardyń jalpyulttyq min­detterdi sheshý isine jumyla kirisetini qýantady. 9 myńnan asa otbasy sý basqan úılerin jóndeýge jáne qalpyna keltirýge tólem aldy, 6 myńǵa jýyq otbasyna baspana satyp alýǵa qarjy bólindi. Qysqa merzim ishinde 2,5 myńnan asa jańa úı salyndy. Josparlanǵan 2 680 úıdiń 2 620-sy paıdalanýǵa berildi. Munyń barlyǵy – memlekettiń, bıznestiń jáne qoǵamnyń birlese atqaryp jatqan jumysynyń nátıjesi. Men saıası partııalar, máslıhattar men qoǵamdyq uıymdar dál osyndaı myzǵymas birlikte jumys isteýi kerek dep sanaımyn. Túptep kelgende, aldymyzda turǵan maqsat – ortaq. Bul – elimizdi órkendetý jáne halyqtyń turmys sapasyn jaqsartý, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Memleket basshysy aýyl, aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin tikeleı saılaý júıesi elimizde jańa saıası ahýaldyń qalyptasýyna jol ashqanyn atap ótti.

– Jergilikti atqarýshy bılikke jańa býyn ókilderi kóptep kele bastady. Kásipkerlerdiń, qoǵamdaǵy belsendi azamattardyń, jastardyń arasynan shyqqan ákimder az emes. Qazir olar el basqarý isin úırenip, tájirıbe jınap jatyr. Jedel sheshim qabyldap, jumysty der kezinde uıymdastyrýǵa beıimdelip keledi. Bul qysta jylý-energetıka salasynda kúrdeli jaǵdaı bolǵan kezde anyq baıqaldy. Kóktemdegi tasqyn da kimniń qolynan is keletinin naqty kórsetti. Sharýaǵa shıraq ári elge janashyr azamattardyń ákim bolǵany durys. Olarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý kerek. Ásirese máslıhat depýtattary men ákimderdiń birlese jumys istegeni jón. О́ıtkeni olardy memlekettiń jergilikti jerdegi qos tiregi deýge bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

 

Álemdik progresten shet qalmaýǵa tıispiz

Prezıdent birneshe kúnnen keıin ótetin jalpyulttyq referendýmnyń mańyzyna toqtalyp, oǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­dama­synyń jarqyn kórinisi dep baǵa berdi.

– AES qurylysyna qatysty óz us­tanymymdy buǵan deıin birneshe ret aıttym. Álemdegi progresten shet qalmaý úshin biz básekelestikte óz artyq­shylyqtarymyzdy paıdalanýymyz kerek. Azamattar qoldap daýys berse, bul Táýelsiz Qazaqstannyń búkil tarıhyn­daǵy eń iri jobaǵa aınalady. Atom elektr stansasyn salý – uzaq merzimdi joba. Bi­raq bul bastama elimizdiń ornyqty damýyn onjyldyqtarǵa ilgeriletedi, son­daı-aq ınjenerler shoǵyry men ártúrli beıindegi mamandar legin daıarlaýǵa yqpal etedi. Demek onyń paıdasyn qazirgi jastarymyz ben bolashaq urpaq kóredi, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy sózin qory­tyndylaı kele, demokratııa úzdiksiz júretin úderis ekenine aıryqsha nazar aýdardy. Prezıdenttiń pikirinshe, álemdegi kez kelgen tabysty demokratııalyq qoǵam aınalasyna beıjaı qaramaıtyn azamattardyń arqasynda ǵana damıdy, ómirsheń bolady.

Bul rette Qasym-Jomart Toqaev keler urpaqqa qajetti jaǵdaı jasaý ortaq paryzymyz ekenine nazar aýdaryp, balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, quqyqtaryn qorǵaý, olardyń jan-jaqty damytý memlekettik saıasattyń eń basty basymdyǵy bolyp qala beretinin jetkizdi.

Sonymen qatar Prezıdent baqytty balalyqtyń negizi otbasy ınstıtýty ekenine toqtalyp, ata-analardy tárbıe máselesine salǵyrt qaramaýǵa shaqyrdy. Ásirese urpaqtyń sıfrlyq dúnıe­ler­ge táýeldi bolýy men vırtýaldy álem­ge shekten tys qumartýy dertke aına­lyp bara jatqanyna alańdaýshylyq bil­dirip, kerisinshe, olarǵa el ishindegi shynaıy qaharmandardy nasıhattaý qajet ekenin aıtty.

– Mysaly, jaqynda ótken Dúnıe­júzilik olımpıadadaǵy shahmatshy qyzdarymyzdyń jarqyn jeńisi úlgi etýge turarlyq. Bizdiń oqýshylar matematıkadan, fızıkadan jáne basqa da pánderden ótken olımpıadalarda joǵary nátıjege qol jetkizip júr. Osyndaı talantty balalardy qoldap, olardyń ustazdaryn yntalandyrý kerek. Taıaýda akademık Asqar Jumadildaev osy týrasynda: «Bizdiń sportshylar Olımpıadaǵa baryp, qarsylastaryn tópelep uryp, tanaýyn buzyp keledi. Keıin olardy áýejaıda qaraqurym halyq qarsy alyp quttyqtaıdy, tipti páter men kólik syılap jatady. Al matematıka, fızıka, hımııa pánderinen ótken halyqaralyq olımpıadalarda birinshi oryn alǵan balalarymyzǵa mundaı qurmet kórsetilmeıdi», dep oryndy pikir bildirdi, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Memleket basshysy qoǵamda tazalyq mádenıetin qalyp­tastyrýdyń, Zań men Tártip ústemdigin ornatýdyń mańyzy jóninde pikir bildirdi.

 

Eldegi aýqymdy reformalardyń temirqazyǵy

Máslıhat depýtattarynyń forýmynda sóz alǵan Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov «Amanat» partııasy uıymdastyrǵan bul jıyn ortalyq pen aımaqtardaǵy, barlyq bılik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa formaty sanalatynyn, memlekettik mańyzdy sheshimderdi qabyldaýǵa kúlli qoǵamnyń atsalysyp jatqanynyń aıqyn kórinisi ekenin tilge tıek etti.

– Keıingi jyldary elimizde túbe­geıli reformalar qolǵa alyndy. Kons­tıtýsııalyq ózgeristerdiń nátıjesinde saıası ınstıtýttardyń úılesimdi jumy­sy jolǵa qoıyldy. Bul reformalar túıt­kildi máselelerdi sheshýge, ba­ıyp­ty sheshimder qabyldaýǵa jol ash­ty. Zań shyǵarýshy organnyń qyz­meti men mazmuny da tolyqtaı ózger­di. Kóp­par­tııaly Parlament túrli pikir­lerdi toǵystyrǵan qoǵamnyń únine aınaldy. Qazirgi ýaqytta kún tártibindegi kez kelgen másele Parlament qabyrǵasyn­da ashyq talqylanyp jatyr. Azamat­tar­dy alańdatqan eń kókeıkesti másele­ler zańnamalyq deńgeıde sheshimin ta­ýyp keledi. Mysaly, halyqtyń nesıe qaryzy, áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq, lýdomanııa, esirtkige táýeldilik, veıpter sııaqty keselderge zańmen tosqaýyl qoıyldy. Qasym-Jomart Kemeluly, osynyń bári – ózińiz aıtyp júrgen zań ústemdigi men tártip qaǵıdasynyń is júzindegi kórinisi, – dedi Májilis spıkeri.

E.Qoshanov qoǵam suranysyna negiz­delgen «Qaryzsyz qoǵam», «Jer amana­ty», «Aýyl amanaty» sekildi mańyz­dy jobalarǵa toqtaldy. Onyń aıtýynsha, aza­mattardyń qarjylyq saýatyn art­tyrýǵa baǵyttalǵan «Qaryzsyz qoǵam» jobasy turǵyndardy qaryzdyń qur­saýynan shyǵarýǵa kómektesedi. Joba aıasynda Úkimetpen birge bıyldyń ózinde 750 myń adamǵa qoldaý kórsetip, oqytý josparlanyp otyr. Ol Qasym-Jomart Kemelulynyń tapsyrmasymen atalǵan joba bıyldan bastap jalpyhalyqtyq sıpat alǵanyn jetkizdi.

– Halyqtyń erekshe qoldaýyna ıe bolyp otyrǵan taǵy bir bastama – «Jer amanaty» jobasy. Bul jumysty Úkimetpen, Bas prokýratýramen, jergilikti atqarýshy organdarmen birge júrgizip jatyrmyz. Qazirgi tańda 11 mln ga jer memleketke qaıtaryldy. Aýyl halqynyń tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan «Aýyl amanaty» jobasy da jemisti iske asyp jatyr. Bul joba Sizdiń Saılaýaldy baǵdarlamańyzdan bastaý alady. Sonyń nátıjesinde myńdaǵan azamat shaǵyn kásibin ashyp, turmysyn túzedi. Joba júzdegen otbasynyń ataýly áleýmettik kómekten arylýyna septigin tıgizdi. Biz bul jobalardy ári qaraı da tabandy túrde iske asyra beremiz. Osy jumystyń barlyǵyna máslıhat depýtattary belsene qatysyp jatqanyn atap ótkim keledi, – dedi E.Qoshanov.

О́z sóziniń sońynda Májilis tóraǵa­sy Ádiletti Qazaqstandy qurý eldegi aýqymdy reformalardyń temirqazyǵy ekenin, osy baǵyttaǵy oń ózgerister qoǵamnyń úmitin oıatqanyn aıtty.

– Halqymyz Prezıdenttiń tóńiregine toptasyp otyr. Azamattarymyz tańda­ǵan jolymyzdyń durystyǵyna kóz jet­kizip, ótken konstıtýsııalyq referen­dýmda, Prezıdent saılaýynda tolyq se­nim bildirdi. Osy ýaqyt ishinde biz ult múddesine, el taǵdyryna kelgende birige alatynymyzdy talaı márte dálelde­dik. Aldaǵy ýaqytta da dáleldeı beremiz. Erteńgi referendýmda da osy senimniń údesinen shyǵamyz dep oılaımyn. О́ıt­keni bul úmit pen senimniń artynda mem­leketimizdiń bolashaǵy tur. Osy jolda halqymyzben birge depýtattar da bar kúsh-jigerin jumsaýy kerek. О́ıtkeni Prezıdent bastamalaryn, reformalaryn tabysty iske asyrý – barlyǵymyz­dyń ortaq jaýapkershiligimiz, – dedi ol.

 

Depýtattyń eki usynysy

Jıyn barysynda sóz alǵan Májilis depýtaty, aqyn Rınat Zaıytov Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa qoǵam ómiri men bolashaǵy úshin óziniń eki qundy usyny­sy bar ekenin jetkizdi. Onyń biri dás­túrli ulttyq teatr ashý bolsa, ekinshisi – mek­tep baǵdarlamasyna «Jańa qazaq ádebıeti» pánin engizý. Táýelsizdik alǵaly beri esh eskerilmeı tasada qalǵan ulttyń tól ónerin tórge shyǵaratyn ýaqyt keldi.

– Qorqyt atamyzdyń qolynan tús­pegen qobyz, Súıinbaı sózimen abyroı-namysymyzdy asqaqtatqan aıtys, kúı atasy Qurmanǵazy men Táttimbet, Mańǵystaýdan Syr boıyna deıin jyr tókken súleıler men qaıqylar, álemdi ánimen moıyndatqan Ámirelerdiń murasy búginde ózderine laıyq tuǵyrǵa ornalasa almaı keledi. Ulttyq dástúr men ónerdiń ordasyna aınalatyn ońasha shańyraq qajet. Máselen, Qytaıdaǵy dástúrli Beıjiń ortalyǵy, Italııa­daǵy La Skala, qyrǵyz aǵaıynnyń dástúr­li Manas ortalyǵy óz ultynyń tól óneri men dástúrin saqtap, damytyp otyr. Bizge de osyndaı respýblıkalyq deńgeıdegi ultymyzdyń án, kúı, jyr, aıtys, termesin álemge tanytatyn bir dástúrli ulttyq teatr aýadaı qajet. Bul jaı ǵana teatr emes, qazaq ultynyń rýhanı baılyǵyn barshaǵa pash etip, urpaq tárbıesine oń áserin tıgizetin ortalyq bolatynyna esh kúmánim joq, – dedi Rınat Zaıtov.

Sonymen qatar depýtat qazirgi balalar «aıaz ata kelip tur, maǵan sálem berip tur» degennen ári asa almaı qalǵanyn, olardyń boıyna otanshyldyq rýh pen ulttyq sana-sezimdi sińirý úshin mekteptiń 7-11-synyptaryna arnalǵan baǵdarlamasyna «Jańa qazaq ádebıeti» pánin engizý ýaqyt talaby ekenin jetkizdi.

 

Energııa tapshylyǵyn sheshýdiń jalǵyz joly

«Qazatomprom» UAK» AQ ıadrolyq otyn sıkli jónindegi basqarýshy dırektory, ıadrolyq energetıka salasyndaǵy jas maman, «Bolashaq» baǵdarlasynyń túlegi Áset Mahambetov máslıhat depýtattarynyń forýmynda atom energetıkasyna qatysty oıymen bólisip, álem elderindegi atom elektr stansalarynyń jumysy týraly aıtty. Onyń aıtýynsha, álemde atom energetıka salasy muqııat qadaǵalanyp, júıeli baqylaýda bolatyndyqtan, onyń qaýipsizdigine alańdaýdyń qajeti joq.

– Qazirdiń ózinde álemniń damyǵan Fınlıandııa, Ońtústik Koreıa, Birikken Arab Ámirlikteri, Reseı, Qytaı, Úndistan, Fransııa sııaqty 7 ǵana eldiń ózinde 203 reaktor ornalasqan. Al bir ǵana AQSh-tyń ózinde 94 reaktor 97 myń megavatt elektr qýatyn berip tur. Basqa memleketter osy salany damytyp jatqanda biz nege kenje qalýymyz kerek?! Odan basqa irgeles О́zbekstanda AES bizden nebári 60-70 shaqyrym jerdegi Jızaq óńirinde salynbaqshy. Jan-jaǵymyzdyń barlyǵy AES bolsa, biz nege salmaýymyz kerek? – dedi ol.

Sondaı-aq ol jyl ótken saıyn eli­mizde elektr energııasynyń tapshy­lyǵy aıqyn sezilip jatqanyn atap ótti.

– Muny sheshýdiń bir ǵana joly – joǵary tehnologııalyq atom energetıkasyn damytý. Bul úshin bizde AES-ke qajetti ýrannyń qory jetkilikti. Buǵan qosa 2021 jyldan bastap daıyn ıadrolyq otyn óndiretin zaýytty iske qostyq. Bul shıkizat emes, atom reaktorlaryna tikeleı arnalǵan daıyn otyn. Sondyqtan taıaý kúnderi ótetin jalpyulttyq referendýmda biz durys tańdaý jasaýymyz kerek. Referendýmnyń nátıjesi elimizdiń ǵylymyna, energetıka men ekonomıkasynyń damýyna tikeleı áser etedi, – dedi Áset Mahambetov.

 

Otandyq ónim úlesin arttyrý qajet

Atyraý oblystyq máslıhatynyń depýtaty Syrymbek Sársembaev sóz alyp, bıylǵy kóktemgi tasqyn kezinde óziniń týǵan qalasy Qulsaryny túgel sý alǵanyn, osy ýaqytta «Amanat» partııa­sy únemi halyqpen birge bolyp, kóp­tep-kólemdep tilsiz jaýdyń betin qaı­tarǵanyn aıtty.

– Búginde tabıǵı apattan zardap shekken turǵyndar jańa baspanalary­nyń kiltin alyp, qonys toıyn atap ótti. Alaıda bul apat oblystardaǵy gıdro­tehnıkalyq nysandardy qaıta jań­ǵyr­tý qajet ekenin kórsetti. Máselen, Jylyoı aýdanyndaǵy «Araltóbe» sý qoımasy Jem ózeni boıynda tasqyn sý apattarynyń aldyn alýǵa jáne aýyl­sharýashylyǵyn damytý úshin óte úlken kómek bolar edi, – dedi ol.

Sondaı-aq depýtat Arqalyq, Qulsary, Kentaý, Rıdder, Saran sııaqty eli­mizdegi 27 mono qalada sheshimin tappaı otyrǵan máselelerge toqtaldy.

– Qulsary qalasy úshin eń aldymen tez arada zaman talaptaryna saı káriz­dik las sýdy tazartý qondyrǵylary men aýyzsýdy tazartý qondyrǵylaryn salý kerek. Bul qala turǵyndarynyń sapaly aýyzsý paıdalanýyna jáne ekologııalyq ahýaldyń jaqsarýyna ákeler edi. Buǵan qosa barlyq monoqalanyń ekonomıkasyn ártaraptandyrý qajet. Ol úshin elimizde jumys isteıtin sheteldik iri kompanııalar birinshi kezekte otandyq shaǵyn jáne orta bıznestiń, jergilikti kásipkerlerdiń ta­ýary men ónimin satyp alýǵa basym­dyq berý kerek. Biraq iri munaı óndirýshi mekemeler ózderine qajetti óndiristik qural-jabdyqtaryn, barlyq kerekti zat­taryn shet elderden ákelip jatyr. Búginde Teńizshevroıl, Qarashyǵanaq Petro­lıým Opereıtıng, NSOS sııaqty iri munaı óndirýshi úsh mekemeniń satyp alyp otyr­ǵan taýarlaryndaǵy otandyq úles, otandyq ónimdermen (qamtý) mólsheri shamamen 10%-dan aspaıdy. Sondyqtan elimizdegi iri kompanııalardyń satyp alatyn taýarlarynyń úlesin keminde 50 paıyzǵa jetkizýimiz kerek dep esepteımin, – dedi S.Sársembaev.

Sonymen qatar jıyn barysynda Má­jilis depýtaty Iýlııa Kýchınskaıa, Qara­­ǵandy oblystyq maslıhatynyń depý­taty, kenshilerdiń «Qorǵaý» kásipoda­ǵynyń tóraǵasy Evgenıı Býslaev sóz sóıledi.