Bıyl jeltoqsan aıynda ǵalymdar kúrish qaýyzynan jasalǵan kremnıı kómirtekti nanokompozıtti óndiristi iske qospaqshy. Jobany «Ǵylym qorynyń» qoldaýymen Mıneraldyq shıkizatty keshendi qaıta óńdeý jónindegi ulttyq ortalyǵynyń mamandary iske asyryp otyr.
Keshendi zertteýler men synaq alańdaryndaǵy ǵylymı jumystar nátıjesinde kúrish qaýyzynan jasalǵan ınnovasııalyq ónim ónerkásip salalarymen qatar aýyl sharýashylyǵynda keńinen qoldanylady.
Birinshi Almaty aýmaǵynda ornalasqan óndiristik keshende ǵalymdar ishki naryqtyń suranysyn óteýmen qatar, ımportqa baǵyttalǵan ónim óndirýdi josparlap otyr. Jaqynda «Ǵylym qory» basqarma tóraǵasynyń orynbasary Sultanbek Aımaqov óndiristiń birinshi kezeńin iske qosý barysymen tanysyp, ǵalymdardyń zamanaýı ónimdi úlken naryqqa shyǵarýdaǵy josparlarymen tanysyp qaıtqan bolatyn.
Joba jetekshisi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Iýrıı Sýharnıkov ınnovasııalyq ónimniń quramy, sondaı-aq óndiristik jumys barysymen tanystyrdy. Ǵalymnyń aıtýynsha, qaýyz kúrish salmaǵynyń 20 paıyzyn quraıdy. О́ndiriste paıdalanylatyn kúrish qaýyzy kómirtek pen kremnıı sııaqty mańyzdy elementterden turady. Osy tabıǵı artyqshylyqty keńinen paıdalana otyryp, nátıjesinde polıfýnksıonaldy, kremnıı kómirtekti, nanokompozıtti tehnologııa ázirlendi. Materıaldy rezeńkeden jasalatyn tehnıkalyq buıymdar men frıksııalyq materıaldarda toltyrǵysh, kremnıı men ferroqorytpa alýǵa arnalǵan shıkizat retinde qoldanýǵa bolady.
«Álemde birqatar patent bolǵanymen, kremnıı kómirteginiń ónerkásiptik óndirisi joq. Osy óndiristiń erekshelikterin eskere otyryp, jobany patenttep, endi úlken óndiristi iske asyrmaq nıetimiz bar. Elimizde kásiporyndardyń kremnıı kómirtegine suranysy jylyna 2 myń tonnany quraıdy. Ázirge bul óndiris jalpy suranystyń 7,5 paıyzyn qamtamasyz ete alady. Kremnıı kómirteginiń quramynda 50 paıyz – S, 40 paıyz – SiO2, 10 paıyz kómirsýtek bar. Baǵasy analogterinen 1,5-2 ese tómen. Eger nanokompozıtti ónim óndirisin jylyna 2 myń tonnadan asyratyn bolsaq, bul elimizdegi kásiporyndar suranysyn tolyq jabýmen qatar, eksportqa shyǵýǵa da múmkindik beredi», deıdi Iýrıı Sýharnıkov.
Bul ónertabystyń ereksheligi, kúrish qaýyzy esh qaldyqsyz jáne keshendi óńdeledi ári odan jartylaı fýnksıonaldy ónimder alý múmkindigi joǵary. Mamandar ınnovasııalyq ónimdi tehnıka jáne aýyl sharýashylyǵy salasynda tıimdi paıdalanýdy tájirıbede dáleldep, paıdasynyń ushan-teńiz ekenine kóz jetkizip otyr. Bul ónimdi aýyl sharýashylyǵynda qustar men janýarlar rasıonynda joǵary tıimdi jemshóp qospasy retinde paıdalanýǵa bolady. Búginde elimizdegi rezeńke óndirisindegi tehnıkalyq kásiporyndar qajettiligi jylyna 3 myń tonnany quraıtyn bolsa, qus sharýashylyǵynda 16 myń tonnadan asady.
Jobany iske asyrýda mol tájirıbesi bar mamandar tájirıbelik-ónerkásiptik alańda kremnıı kómirtegin óndirý jáne ónimdi tutynýshylarǵa jetkizý baǵytynda keshendi jumysty iske asyrdy. Kúrish óńdeý qaldyqtarynan kremnıı kómirtegin alý úrdisiniń ǵylymı-tehnologııalyq negizderin Iý.Sýharnıkov jasasa, tehnologııa men apparatýrany ázirleý S.Júsipovke júktelip, ol kommersııalandyrý baǵytyndaǵy jumysty iske asyrdy. Tehnologııany ónerkásiptik jaǵdaılarǵa beıimdegen tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor S.Efremova, al kremnıı kómirteginiń ónerkásiptik óndirisin qurý jónindegi jumystar S.Ershın, kremnıı kómirteginiń ónerkásiptik óndirisin qurýdy S.Dosqalıev iske asyrdy. Osylaısha, 300 mln teńge kólemindegi grant somasyna, qosymsha qarjy kózderin qarastyra otyryp, mamandar zamanaýı ónim jasap shyǵardy.
«Joba «Sary-Bulaq» kompanııasy» JShS-da óndiristik synaqtan ótti. Aýyl sharýashylyǵynda qus rasıonyna 2 paıyz kremnıı kómirtegin qosqan kezde (qurama jem 2 paıyzǵa tómendetilgen) qus basyn saqtap qalý 5,8, al broıler taýyqtarynyń ortasha táýliktik salmaǵy 3,5 paıyzǵa, jemshóp shyǵyndary 3 paıyzǵa, jumyrtqa óndirisi 2,5, jumyrtqanyń salmaǵy 0,8 paıyzǵa artyp otyr. Nanokompozıtti ónimdi qus sharýashylyǵy óndirisinde paıdalaný onyń quramynda kómirtek pen kremnıı dıoksıdiniń bolýymen erekshelenedi, bıologııalyq belsendi ónim retindegi tıimdiligin arttyrady» deıdi joba jetekshisi.
Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qorytyndysy boıynsha qus etiniń jáne jumyrtqanyń rasıonyna kremnıı kómirtegi qospasyn engizý ónimdilikti arttyrýǵa, jemshópti únemdeýge, jumyrtqa óndirisin arttyrýǵa yqpal etetindigi anyqtaldy. Kremnıı kómirteginiń quramyndaǵy amorfti kremnıı dıoksıdiniń qus aǵzasyna sińýi mıneraldy qospalardyń basqa túrlerine qaraǵanda 70-80 paıyzdy quraıdy. Bul qustyń epıtalıı jáne súıek tinderiniń nyǵaıýyn qamtamasyz etip, ósýin jedeldetip, salmaǵyn arttyrady. Ǵalymdar ınnovasııalyq ónim keler jyldan bastap sharýashylyq salalarynda tıimdi qoldanylatyn bolsa, joǵary ónimdilikti qamtamasyz etetin ýaqyt ta qashyq emes dep úmittenip otyr.
Endigi kezekte ónim óndirý jáne ótkizý boıynsha sharýashylyq qyzmetti júzege asyratyn jańa qurylymdyq bólimshe qurylmaq. Investısııalardy ónim shyǵaryla bastaǵannan keıin 3 jyldan soń qaıtarýǵa bolady. Al 5 jylda kremnıı kómirtegin satý kólemi 3 360 mln teńgege jetip, túsetin paıda 1 485 mln teńgeni quraıdy degen boljam bar. О́ndiris tolyqqandy iske asqan jaǵdaıda 40-qa jýyq jańa jumys orny, al elimiz aýmaǵy boıynsha iske asatyn jaǵdaıda 200 jumys ornyn ashýǵa múmkindik zor.
ALMATY