Kádimgi ósimdik maıy qara munaıdan da qasterli bolýy múmkin be? «Expert Market Research» kompanııasy jaqynda jarııalaǵan esebinde ósimdik maıyn satý munaıǵa qaraǵanda áldeqaıda tıimdi bolýy múmkin dep tujyrymdady. Byltyr jahandyq ósimdik maıy naryǵynyń quny 219 mln tonnaǵa jetken. Al jyldyq ósý qarqyny 2032 jylǵa deıin 3,1%-dy quraýy múmkin. Biraq tap osy baǵyttyń bizdegi damý qarqyny kóńil kónshitpeıdi. Eksportty bylaı qoıyp, ishki naryqty qamtýdyń ózi muń.
Qansha jyl qalyptasqan astyqty eksporttaý saıasaty búginde álemdik naryqtan óz pozısııasyn joǵaltqan. Keıingi 10 jylda elimiz dándi, maıly daqyldardy 63 elge eksporttasa, qazir 44-ke tómendegen. 2018 jyly 10 mln tonnadan astam ósimdik sharýashylyǵynyń ónimi eksporttalǵan. Búginde 4 mln tonnaǵa eksport kólemi aıtarlyqtaı azaıǵan. Negizi bizde birshama maı zaýyty jumys isteıdi. Biraq bul zaýyttardyń qýatty 40%-dan aspaıdy. Shıkizat jetispeıdi, qaıta óńdeý isi kenjelep qalǵan.
Ulttyq statıstıka bıýrosy deregine súıensek, birneshe jyldan beri maı óńdeý kásiporyndarynyń júktemesi tómen deńgeıden kóterile almaı otyr. 2019 jyly rafınadtalǵan kúnbaǵys maıyn óndirýge arnalǵan jabdyqtardyń ortasha jyldyq qýaty 32,9% bolsa, tazartylmaǵan maı óndirýde 44,3% bolǵan. Sodan beri arada 4 jyl ótti, kórsetkishter artýdyń ornyna, kerisinshe, 2-3%-ǵa túsken.
Bul jerdegi paradoksti «shıkizat qarǵysy» (resource curse) uǵymy uǵyndyra túsedi. Ol resýrstarǵa táýeldi elderdiń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerge tap bolatynyn kórsetedi. XX ǵasyrdyń sońynda Rıchard Aýttı engizgen osy konsepsııada «Golland aýrýy» faktory da bar. Maı óndirisiniń órkendeýine dál osy faktor áser etip otyr. 2018 jyly eldegi kúnbaǵys tuqymy eksportynyń kólemi 1 mln tonnadan asty, 2019 jyly ol 26,9%-ǵa ulǵaıyp, 1 mln 270 myń tonnany qurady. Kórsetkish jyldan-jylǵa ósip jatyr. Qazirgi naqty paradoksaldy jaǵdaı: respýblıkada shıkizattyń jetkilikti mólsheri óndiriledi, ony óńdeýge arnalǵan qýattary bar, biraq zaýyttardyń júktemesi 32%-dy ǵana quraıdy. Tabıǵı resýrstardyń eksporty ulttyq valıýtanyń kúsheıýine ákelip, basqa eksporttyq sektorlardyń básekege qabilettiligin tómendetedi. Oǵan dálel – elde kúnbaǵys egistik alqaptarynyń kólemi men maı óndirisiniń artýy. Maıly daqyldardy kóp óndirsek te, atalǵan sharýashylyq shabandaı túsken. Oǵan maıly daqyldardy qaıta óńdeýdegi kedergiler kesirin tıgizip otyr.
Bıyl maıly daqyldyń egistik alqaby 1,3 mln gektarǵa jetken (2019 jylǵa qaraǵanda 57,3%-ǵa ulǵaıǵan). Dál qazirgi kezeń – maıly daqyldar ósiretin sharýashylyqtar memleketten bólinetin sýbsıdııanyń qyzyǵyn kórip, qaltasyn qampaıtyp jatatyn ýaqyt. Biraq sarapshylar men depýtattar odan túk paıda joq, shıkizatqa emes, eksportqa basa nazar aýdaraıyq dep dabyl qaǵyp júr. Senator Sultan Dúısenbınov Úkimetke joldaǵan saýalynda qaıta óńdeý salasyndaǵy toqyraýdy toqtatatyn shuǵyl shara qabyldaý keregin aıtqan.
«Eldiń agrarlyq salasyn qoldaý maqsatynda memlekettik bıýdjetten tek keıingi eki jyl ishinde ǵana agrarlyq ónerkásip keshenine baǵyttalǵan sýbsıdııalyq qarajat somasy 929,2 mlrd teńgeni qurady. Alaıda bárimiz kórip otyrǵandaı salada eshqandaı naqty alǵa jyljý joq. Ekonomıkadaǵy aýyl sharýashylyǵynyń úlesi nebári 5%-dyq mejeden asar emes. Eksporttyń kólemi de basqa salalardyń ónimderimen salystyrǵanda tym tómen deńgeıde», deıdi.
Aıtýynsha, eldegi maı zaýyttary tolyq júktememen jumys istemeı turǵan kezde shıkizat retinde satylatyn kúnbaǵys dánin eksporttaý durys strategııa emes. Ár otbasynda tutynylatyn bul ónimniń egistik alqaby keıingi úsh jylda 40%-ǵa ósken. Kúnbaǵystyń jalpy jınalýy 1 mln tonnadan astam, al zaýyttardyń óńdeý qýattylyǵy shamamen 3,3 mln tonnany quraıdy. Demek egis kólemin ulǵaıtyp, ónim óndirýdi arttyrýǵa bolady.
«Maı óndirisi – barlyq baǵytta eleýli tabysqa qol jetkizip, respýblıkada qarqyndy damyp kele jatqan sala. Osy oraıda Ortalyq Azııada maıly daqyldar tapshylyǵy bar ekenin aıtý kerek. О́ıtkeni О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan elderi tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa, egis alqaptarynyń shekteýli bolýyna baılanysty bul daqyldy jetkilikti kólemde ósire almaıdy. Al kúnbaǵys ósirý boıynsha Ortalyq Azııadaǵy bizdiń úlesimiz 90%-ǵa jýyqtaıdy. Kúnbaǵys egis alqaptarynyń ulǵaıýymen qatar, kúnbaǵys dánderin jınaý kórsetkishteri de ósti. 2019–2023 jyldar aralyǵynda óndiris 47,4%-ǵa artyp, 838,7 myń tonnadan 1,2 mln tonnaǵa jetti. Oǵan qosa maıly daqyl qory da kóbeıdi. Eksport 55,7%-ǵa qysqardy. О́ńdeýge jiberilgen ónim kólemi 2019 jylmen salystyrǵanda 3,6 ese artty», deıdi.
Nelikten óndiristiń ósýine qaramastan, maı óńdeý zaýyttarynyń júktemesi tómen kúıinde qalyp otyr? Másele – óńdeý qýatynyń artýynda. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes, 2019 jyly ósimdik maıyn óndiretin 14 kásiporyn jumys istedi. Olardyń jalpy ortasha jyldyq qýaty 785,5 myń tonnany quraıdy. 2023 jyly 24 zaýyttyń qýaty 1,3 mln tonnaǵa deıin artty. 2024 jyldyń shildesinde maı zaýyttarynyń sany 28-ge jetti. Demek kásiporyndar arasynda shıkizatqa ózara básekelestik bar. «Qazaq maıly daqyldar qaıta óńdeýshileriniń ulttyq qaýymdastyǵy» tóraǵasy Iаdykar Ibragımov te osy oıdy tilge tıek etip otyr.
«Qazirgi qazaq maı zaýyttarynyń 3,6 mln tonna maıly daqyldy óńdeýge qýaty bar. Biraq is júzinde tek 32% qýatpen jumys istep tur. О́ıtkeni ónimniń neǵurlym mol bóligi syrtqa shıkizat kúıinde shyǵarylady. Muny biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine jyldar boıy túsindirip kelemiz. Eksportqa 20% baj salyǵy jetkiliksiz. Bizden 15 ese kóp maıly daqyldar shyǵaratyn Reseı, memlekettik bajdy 50%-ǵa deıin kóterip otyr. Iаǵnı rýblmen sanaǵanda 32 myń, eýromen eseptesek 310 eýroǵa shyǵady. Osydan keıin Reseıdiń barlyq shıkizat ónimi ózinde qalyp, ózinde óńdeledi. Ári bizge óńdelgen ónimderin shyǵaryp, paıdasyn kórip otyr. О́zimiz óńdemesek, is osylaı jalǵasyp kete beredi. Qazir tájikter men ózbekter de qazaq shıkizatyn alyp, ony ózderindegi kásiporyndarda óńdeýge mashyqtanyp alǵan. Qazaq soıasynyń da kóp bóligi eksport asyp ketedi. Qytaı – kúnbaǵysty ımporttaýshy el. Biraq 9% qosymsha qun salyǵy men 9% basqa salyqty qosqanda bizdiń memlekettik bajben teńesip ketedi. Qazir maı shıkizatynda bizdegi 50 shaqty maı zaýyttary bir-birimen básekelesip jatyr. Elimizde óńdeý isine nazar aýdarylmasa, óndirisimizdiń jaǵdaıyn túzemesek, jaǵdaı odan saıyn quldyraı beredi. Bizdegi jaǵdaıdy anyq ańǵarǵan ózbekter baǵany da tym tómendetip qoıǵan. О́ıtkeni basqa amaldyń joǵyn jaqsy biledi», deıdi ol.
Bıyl qańtar-shilde aralyǵynda 369 myń tonna ónim shyǵaryldy. Byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 25,8%-ǵa ósken. 369 myń tonna – eldiń ishki naryǵyna úlken kólem. Bıyl jeti aıda elimizde 151 myń tonna kúnbaǵys maıy satyldy, ıaǵnı jartysynan azy ǵana. Qalǵany eksportqa jiberildi. Úkimet pen óńdeýshilerdiń maqsaty – shıkizat emes, qaıta óńdelgen ónimdi shetelge satý. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, keıingi jyldary óndirilgen kúnbaǵys maıynyń eksportqa shyǵarylatyn úlesi edáýir ósken. Máselen, 2019 jyly óndirilgen maıdyń tek tórtten biri shetelge satylsa, 2024 jyly shildede bul kórsetkish 73,5%-dy qurady.
Mundaı joǵary kórsetkishke jetý maqsatynda bılik eksportqa kvota engizgen edi. Alańnyń aldyn alý aıasynda, kúnbaǵys tuqymyn shetelge satýǵa tolyq tyıym salý nemese eksporttyq baj salyǵyn qoldaný qajet. Qazir shetelge shyǵarý tyıym salynbaǵan, biraq kóterme saýdagerler baj salyǵyn tóleýge májbúr. Degenmen bul da aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri men treıderlerdi sheteldik satyp alýshylarǵa kúnbaǵys dánderiniń ondaǵan myń tonnasyn satýdan toqtata almady.
«Bıyl da egis naýqanyna eki ese kóp qarajat bólindi. Alaıda agroónerkásipke bólinetin búkil aqshanyń 70%-y – memleket qarjysy. Bul salaǵa kommersııalyq bankterdiń qarajatyn da tartý qajet. Dıqandarǵa ósimi az nesıe berýde memlekettik qarjy ınstıtýttaryn sýbsıdııalaý sharalaryn qolǵa alyp, bankterge qatysty aldyńǵy qatardaǵy agrarlyq elderdiń tájirıbelerin qoldaný kerek», degen usynys ta aıtylǵan.
Bizde eksporttyq baj salyǵy bar. О́ndiristi yntalandyrýda shıkizatymyzdy shetelge shyǵarýǵa tosqaýyl qoıaǵa bolady. Biraq bul modeldiń jumys isteýi shamaly. Baj salyǵyna qaramastan, shıkizat kórshi elderge eksporttalyp jatyr. Qoryta aıtqanda, otandyq kásiporyndardyń óndiristik qýat júktemesiniń tómendeýi maı salasyna keri áserin tıgizedi. Kórshiles elderdiń naryǵyn barlaıtyn bolsaq, onda bizdiń eksporttyq áleýetimiz aıtarlyqtaı joǵary. Mysalǵa, О́zbekstanda shıkizat eksporty jabyq, olar ony qaıta óńdeıdi, eger artyq bolsa, daıyn ónimdi eksporttaıdy. О́zbekstan elimizden alǵan bıdaıdy óńdeýdi sonshalyqty arttyryp, álemdegi eń iri un eksporttaýshylardyń úshtigine kirip alǵany ámbege aıan.