Demografııa – kez kelgen eldiń damýyndaǵy mańyzdy, sheshýshi faktor. Memlekettiń ósip-órkendeýine halyq sany barynsha yqpal etedi. HH ǵasyrdyń basynda ult ustazy A.Baıtursynuly jazbalarynda sol kezdegi halqymyzdyń sany 6 mıllıonǵa jetkeni týraly málimet bar. Biraq halyqtyń basyna túsken túrli náýbet – ashtyq, qýǵyn-súrgin, soǵys syndy surapyl oqıǵalar qazaqtyń demografııalyq ósimin tejep, 6 mıllıondy 1,5 mıllıonǵa deıin azaıtyp jiberdi. Al HHI ǵasyrda 20 mıllıonǵa jettik. Baǵalaı bilsek, bul da bolsa egemendiktiń arqasy, el tarıhyndaǵy eń basty jetistigimizdiń biri.
Egemendiktiń eleń-alańynda kedeıshilik pen jumyssyzdyq, ekonomıkalyq turaqsyzdyq pen áleýmettik shıelenis shegine jetip, 90-jyldardyń toqyraý kezeńine tuspa-tus kelgen elimiz ony da eppen eńserip shyqqany búginde baz bireýlerge ertegideı kórinýi múmkin. Azattyqtyń alǵashqy qıyn-qystaý kezeńderinen bastap, memleket halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý men áleýmettik qoldaý sharalaryn birden qolǵa alyp, qordalanǵan túıtkildiń túıinin sheshýge kiristi. Halyqtyń mazasy qashqan sonaý tusta negizgi zańda elimiz «áleýmettik baǵdarly memleket» dep jarııalanǵan edi. Osylaısha, áleýmettik baǵytqa erekshe basymdyq berildi. Onyń aıasynda halyqtyń demografııalyq ahýaly men ál-aýqatyn damytý maqsatynda memlekettiń uzaqmerzimdi strategııalyq baǵdary belgilenip, elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa saı áleýmettik qoldaýdyń jańa úlgisin jasaýǵa bel býdy.
– Sońǵy 20 jylda elimizdegi demografııalyq ahýal túbegeıli ózgerdi. 1992 jyly bastalǵan halyq sanynyń tómendeý úrdisi 2002 jyly aıaqtaldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy on jylynda halyq sany 1,6 mıllıonǵa azaıdy. Bul keleńsizdik birinshi kezekte turǵyndardyń keıbir bóliginiń tarıhı otandaryna oralýy, ótpeli kezeńdegi ólim-jitimniń kóp bolýy, týý kórsetkishiniń tómendeýimen baılanysty oryn aldy. 2002 jyldan bastap halyq sany ósimniń turaqty úrdisine ıe boldy. Eń aldymen tabıǵı ósim esebinen, 2004 jyldan bastap kóshi-qon ósimine baılanysty qalyptasty. Qoryta kelgende, táýelsizdik jyldarynda elimizdiń halyq sany jalpy 427 myń adamǵa nemese 2,6%-ǵa artty, – deıdi demograf Ázimbaı Ǵalı.
Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary kún tártibine qoıylǵan asa mańyzdy máseleniń biri etnodemografııalyq ahýaldy jaqsartý boldy. Osy jyldary Aqmola oblysynda – 24%, Kókshetaý oblysynda – 33%, Qostanaıda – 18%, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 19%, Qaraǵandy oblysynda – 20%, Pavlodar oblysynda 32% ǵana qazaq ómir súrdi. El kóleminde demografııalyq daǵdarys oryn aldy. Halyq sany 1989-1999 jyldary 1,5 mıllıonnan astam adamǵa, ıaǵnı 8,2%-ǵa azaıdy. Syrtqa qonys aýdarǵandardyń basym kópshiligi ózderiniń baıyrǵy tarıhı otandaryna oralǵandar edi. Tek 1993-1998 jyldary 1 mıllıonnan astam shyǵys slavıandar (orys, ýkraın, belorýs), 400 myńǵa jýyq nemis kóship ketti.
Mundaı kóshi-qon tolqyny el turǵyndarynyń ulttyq quramyna áser etip, baıyrǵy halyqtyń úles salmaǵyn ózgertti. Mysaly, qazaq halqy 50 jyldan keıin, 1999 jyly tuńǵysh ret óz jerinde kópshilikke aınalyp, úlesi 53,4%-ǵa jetti. Osy úrdis jalǵasa kele 2007 jyldyń basynda qazaqtar 9,1 mıllıonnan asyp, úlesi 58,6% boldy. Iаǵnı 1989-2007 jyldary aralyǵynda qazaqtar úlesi 18,5%-ǵa ósse, orystar úlesi – 11,8%, ýkraındar – 2,6%, nemister 4,4% tómendedi.
Táýelsizdik jyldaryndaǵy demografııalyq daǵdarystyń bir kórinisi – 1989 jylmen salystyrǵanda, 1999 jyly halyqtyń jalpy sany 9,2%-ǵa qysqaryp, qazaq sany 22,2% ósti. Biraq halyqtyń jalpy sany azaıyp ketti. Nátıjesinde, syrtqy kóshi-qonnyń teris saldosy 1933,8 myń adamdy qurady. Halyqtyń eń kóp azaıýy 1993-1995 jyldary baıqaldy, ol 1990 jyldardaǵy teris saldonyń 44,7%-yn qurady.
– Elimiz táýelsizdik alǵan 1991 jylǵy 18 qarashada memleket tarapynan arnaıy sheshim qabyldanyp, syrttaǵy aǵaıyndar atajurtqa oraldy. 1991 jyldan 1995 jylǵa deıingi aralyqta elge 137 919 qazaq kóship keldi. Degenmen túrli sebeppen keıingi kezde kósh báseńdep qaldy, – deıdi demograf.
Resmı derekke júginsek, Táýelsizdiktiń 30 jylynda shetten 1 079 192 qandasymyz oralǵan eken. Bul elimizdegi qazaqtardyń 12%-yn qurap otyr. Munyń syrtynda elimizde júrgizilgen demografııalyq saıasattyń oń yqpalynyń arqasynda, ásirese, halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý, ana men balaǵa kórsetilýge tıis qamqorlyq pen áleýmettik járdemaqynyń ósýi etnodemografııanyń sheshýshi rólge ıe bolýyna úlken áser etti. Nátıjesinde, 1999-2009 jyldary bala týýdyń jalpy koeffısıenti 63,3%-ǵa ósti. О́lim-jitim 2,7%-ǵa tómendep, tabıǵı ósim 10 jyl ishinde úsh ese artty. Osyndaı qarqyndy ósýdiń arqasynda kóbeıý kórsetkishteri 1990 jylǵy deńgeıge jetip, eldegi demografııalyq daǵdarys tez eńserildi.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes, qazirgi ýaqytta elimizdegi barlyq halyqtyń sany – 20 033 842 adam; qalalyqtar – 12 507 920; aýyldyqtar – 7 525 922; erler – 9 783 814; áıelder – 10 250 028. Al etnos quramy: qazaqtar – 14 220 321 (71,0%); orystar – 2 983 317 (14,9%); ózbekter – 6 605 64 (3,3%). Qazir elimiz halyq sany jóninen álemde 64-orynda tur.
Memleket basshysy Joldaýynda: «BUU-nyń elimizdegi halyq sanynyń ósimine qatysty boljamy Ortalyq Azııadaǵy kórshiles memlekettermen salystyrǵanda kóńil kónshitpeıdi» degen edi. Rasynda, elimiz turǵyndary 1991 jylmen salystyrǵanda 12% kóbeıse, osy aralyqta ózbekter 59%, tájikter 68%, qyrǵyzdar 43%, ázerbaıjan halqy 37% ósipti. Qansha degenmen joǵarydaǵy demografııalyq bıik meje – respýblıka halqy sanynyń 20 mıllıonǵa jetýi, sonyń ishinde memleket quraýshy ult – qazaqtyń el aýmaǵynda sanynyń basymdyqqa ıe bolýy «myń ólip, myń tirilgen» halqymyzdyń zor jetistigi. Osy turǵyda egemendik basymyzdaǵy baǵymyz ǵana emes, qyzǵyshtaı qorǵaıtyn altyn tájimiz ekenin árkez esten shyǵarmaýymyz kerek.