Túrkistan oblysy Túlkibas aýdanynyń Abaı aýylynda halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti. Iá, halyqaralyq deńgeıdegi basqosýlardyń iri megapolıste nemese oblys ortalyqtarynda uıymdastyrylatyny málim, bul konferensııanyń bir ereksheligi de talqylanǵan taqyrypqa arqaý bolǵan tarıhı nysan – «Muhammed Nuran bab» kesenesiniń ashylýyna oraılastyryla ótkizilýinde edi. Kesene – babtar dáýirinen jetken jalǵyz jazba eskertkish.
О́zgeshe formatta ótken jıynǵa kórshiles elderdiń ǵalymdary, naqtyraq aıtsaq Qyrǵyzstan Prezıdentiniń keńesshisi, halyq jazýshysy Arslan Qoıchıev jáne professor, túrkitanýshy Qadyralı Konkobaev bastaǵan arnaıy delegasııa, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń depýtattary Darhan Qydyráli, Alısher Satvaldıev, irgeles Jambyl oblysy, Shymkent qalasynyń zııaly qaýym ókilderi, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ oqytýshy-professorlar, ǵalymdar, arheologter men tarıhshylar, aýyl turǵyndary qatysty. Abaı aýylynan osydan alty jyl buryn, ıaǵnı 2018 jyly «bab» sózi qashalǵan qulpytas tabylǵan edi. Osyǵan oraı Halyqaralyq Túrki akademııasynyń arheolog ǵalymdary Nápil Bazylhan jáne Nurbolat Bógenbaevtyń jetekshiligimen qazba jumystary júrgizilip, nátıjesinde «Muhammed Nuran bab» atty tulǵanyń qulpytasy jáne qundy jádigerler anyqtalǵan-dy. Konferensııanyń ótýine aıtýly tulǵaǵa ornatylǵan eńseli keseneniń ashylýy jáne qazba jumystarynyń qorytyndysy negiz bolyp otyr.
«2018 jyly kúzde qazirgi Túrkistan oblysy, Túlkibas aýdanynyń burynǵy Áldıbastaý, bertinde Shavrovka, Kaganovıch delingen, búgingi Abaı aýylynan tarıhı taǵylymy mol jańa jádiger – erekshe eskertkish tabylǵanyn» alǵash bolyp kórnekti jazýshy, pýblısıst Marhabat Baıǵut «Egemen Qazaqstan» gazeti (10.12.2019) arqyly elge jarııa etken. «Túrkistan oblysynyń tarıhı Túrkibasy óńirinde, ıaǵnı qazirgi Túlkibas aýdany aýmaǵynda arheologııalyq zertteýler óte-móte az júrgizilgeni belgili. Erterektegi tarıhshy ǵalymdar Mashat, Dáýbaba, Qaraúńgir, Túrkibasy, Aqsý-Jabaǵyly, kóne Tamtadj, Búırekbastaý (Jańatalap), Balyqty, Sharapkent (Tórtkúltóbe), Urbulaq, Saztóbe, taǵy basqa da tarıhı eskertkishter oryndary týraly tam-tumdap jazǵan. Al ótken kúzde, baıaǵy bizdiń klass jetekshimiz Nurhan Qydyrálıevtiń sharbaǵy men Abaı ujymshary ınternaty ortasynan tabylǵan eskertkish shynynda da eldi eleń etkizgen jańalyq bolyp otyr», degen-di Marhabat kókem «Áldıbastaý áýlıesi» atty maqalasynda. Ǵylymı konferensııada sóz alǵandar kezinde eldi eleń etkizgen eskertkishtiń qundylyǵy men oǵan qatysty júrgizilgen zertteý jumystarynyń nátıjesine toqtaldy. Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Beısen Tájibaev óńirdegi tarıhı eskertkishterdiń týrızmdi damytýda alar orny erekshe ekenin aıtyp ótse, senator Alısher Satvaldıev Nuran bab kesenesin ǵylymı aınalymǵa engizý kerek dedi. Qyrǵyzstan Prezıdentiniń keńesshisi Arslan Qoıchıev Islam mádenıetine keńinen toqtaldy. Al túrkitanýshy Qadyralı Konkobaev qazaq-qyrǵyz rýhanııatynyń egiz ekenin aıtyp ótti. Iаsaýı, Arystan bab, Qarashash ana syndy kıeli mekender Qyrǵyzstanda da bar ekenin aıta kele, ǵalym túrli jat aǵymdardan qorǵaný úshin Iаsaýı ilimin bilýdiń, sondaı-aq babtardy tereń tanyp, zertteýdiń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy. Qulpytasty alǵash oqyǵan túrkolog, parsy tiliniń mamany, belgili dintanýshy-ǵalym Záripbaı Orazbaıulynyń aıtýynsha, «Nuran» – Allanyń «Nur» sıpatyna aına bolǵan, paıǵambardyń nuryn jetkizýshi, áýlıeliktiń shyńyna jetken qutb-tulǵaǵa qatysty teńeý bolsa, «bab» sózi esik, qaqpa «din qaqpasy, rýhanııat esigi» degen maǵyna bergen. Joǵaryda atalǵan maqalasynda jazýshy Marhabat Baıǵut ta Nuran babanyń erekshe qasıetine toqtalǵan: «Tarıhtan belgili, paıǵambarlar, áýlıeler men bıleýshilerdiń kópshiligi ustalyqpen, zergerlikpen aınalysqan. Máselen, Dáýit paıǵambar qarý-jaraqtyń piri sanalǵan. Muhammed Nuran babanyń da áýlıelik qasıetinen bólek onyń jaýynger ári usta bolǵany anyq baıqalady. Ustalyq ulaǵattaryn eskertkishten tabylǵan zattar, onyń ishinde, ásirese ózgeshe tós dáleldeıdi. Tórtinshi sıpaty áýlıe bulaq desek, mamandar qazba jumystaryn támamdaǵanda, bulaq paıda bolǵan. Ishki bólme sýǵa tolǵan. Arystan bab, Qoja Ahmet Iаsaýı, Úkash ata, taǵy basqa áýlıeler keseneleri, mazarlary, beıitteri jandarynda áýlıe bulaqtar bar ekeni belgili. Qazaq baıtaǵynda Áýlıebastaý, Áýlıekól, Áýlıebulaq kóp. Áldıbastaý ataýy da osy áýlıemen astasyp jatqan bolar, bálkim...».
Mysaly, Marhabat Baıǵuttyń «Taýpisteli taǵylymy» tól jobasy aıasynda túrkitildes halyqtardyń qalamgerleri, ǵalymdary, ult zııalylary bas qosyp, keleli máselelerdi talqylaǵan edi. Bul forým jalǵasyn tappaq. Osy oraıda senator Darhan Qydyráli ıgi bastama, ıaǵnı «Taýpisteli taǵylymyn» kelesi jyly jazýshynyń 80 jyldyǵyna oraı, keń kólemde túrkitildes zııaly qaýymnyń qatysýymen ótkizý josparlanyp otyrǵanyn aıtty.
Memleket basshysy 2019 jyly Ulytaýda elimizdiń barlyq óńirinde týrızm aımaǵy bolýǵa laıyqty kıeli oryndar jetkilikti ekenin aıta kele: «Ata-babalarymyzdyń rýhyn týrızmniń ozyq úlgileri arqyly dáripteýimiz kerek» dep, elimizdi rýhanı-etnografııalyq týrızmniń ortalyǵyna aınaldyrýdy tapsyrǵan edi. Osy oraıda senator Darhan Qydyráli kıeli mekenderdi memleket qaraýyna alý, zańdy kúsheıtý, ınfraqurylymdy damytý, jol salý, qonaqúıler, vızıt ortalyqtaryn ashý, ekologııany retteý, aqparat-nasıhat jumystaryn arttyrý, ınternetpen qamtamasyz etý sııaqty irgeli jobalardy júıeli júzege asyrý qajettigin aıtyp, depýtattyq saýal joldaǵan. Onda qazaq handarynyń qorymyna tarıhı-arheologııalyq zertteýler jasalmaǵany aıtyldy. Sondaı-aq baǵzy Isfıdjabtan jetken Ibrahım ata, Qarashash ana, Qyzyr haziret sııaqty tarıhı-rýhanı nysandardy saqtaý, restavrator, konservator sııaqty mamandardy daıarlaý syndy birqatar máselelerdi kóterdi. Abaı aýylynda ótken ǵylymı konferensııa da tarıhı eskertkishtiń mańyzdylyǵyna nazar aýdarýmen qatar, onyń saqtalýyna, nasıhattalýyna úles qosýdyń bir kórinisi.
Konferensııada sóz alǵan belgili túrkolog Nýrıddın Ýseev áıgili «Manas» dastanynda Túrkibasy ataýy atalatynyna naqty derekter keltirdi. Dastanda úlken shaıqasta túrki kindiginen taralǵan halyqtardyń jıylyp jaýǵa toıtarys bergendigi aıtylatynyn, sonymen qatar Manastyń osy Jylandysýdyń boıyna kelip shaıqasqa qatysqanyn, sondyqtan bul jer Túrkibasy atalǵanyn naqty derektermen baıandap berdi. Túlkibastyń búgingi ataýyn Túrkibasy dep ózgertýge qatysty pikirin de jetkizdi. QMDB janyndaǵy Islam ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Tóráli Qydyr Islam ártúrli dindi ustanýshy túrkilerdiń basyn biriktirip, bir senimniń ókili bolýyna septigin tıgizgenin atap ótti. Arheolog-ǵalym Marat Tuıaqbaev «halyq aýzynda jıi aıtylǵanymen, osy kúnge deıin «bab» sózi qashalǵan birde-bir qulpytas kezdesken emes. Abaı aýylynan tuńǵysh kezdeskeni tyń óris» ekenin eske saldy.
Aıta ketelik, memleket qorǵaýyna alynǵan kesenede qundy jádigerler kelýshilerdiń kórip-bilýine qolaıly ári erekshe áser qaldyratyndaı zamanaýı úlgide jabdyqtalǵan oryndarǵa qoıylǵan.
Túrkistan oblysy