Esirtki qylmysymen kúres

Jahanda keıingi 10 jyl­da esirtkige táýel­di adam sany 22%-ǵa ósken. Álemde shamamen 300 mıl­lıonǵa jýyq nashaqor bar. Birik­ken ulttar uıymynyń statıs­tıkalyq deregine súıen­sek, dertke aınalǵan esirtkiden jyl saıyn 500 myńnan asa adam qaza tabady. 20 mıllıon halqy bar Qazaqstan úshin esirt­kige táýeldiliktiń eleý­siz kór­set­ki­shi­niń ózi ulttyq qaýip­siz­dikke aı­tar­lyqtaı qater ekeni aıt­pasa da belgili. Muny eskergen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda mem­lekettik organdarǵa esirtkiniń taralýyna qarsy profılaktıkalyq sharalardy kúsheıtýdi tapsyrdy. Áıtpese azyn-aýlaq aqsha tabamyn dep úmittengen jasóskin «Tik-Tok», «Telegram», «OLX», «VK» jáne basqa da tanymal plat­­for­malardyń yqpalymen esirt­ki «ba­ron­darynyń» qaq­pa­ny­na túsip júr. Buǵan qaznetti shar­laǵan túrli beıne­jazba dálel bola alady.

«Qazaqstan ardagerleri» qaýym­das­tyǵynyń tóraǵasy Baqytbek Sma­ǵul halyqtyń quqyq qorǵaý organ­darymen qarym-qatynasyn áli de nyǵaıtý qajettigin aıtady.

– Jasóspirimder – qoǵamnyń eń álsiz, manıpýlıasııaǵa tez beriletin ókilderi. Odan qaldy stýdentter men jumys istemeıtin, bos sendelgen azamattar da bar. Esirtki satýshylar olardyń psıhologııasyn jaqsy meńgergen. Eshqandaı jaza joq, kámeletke tolmaǵandarǵa qylmystyq jaýapkershilik qaras­tyrylmaǵan dep sendiredi. Arbaýǵa túsken jetkinshekter esirtki túıin­shekterin tyǵýǵa kelisedi. Bul bir jaǵynan jas býynnyń saýaty joqtyǵyn kór­setedi. Sondyqtan aqparattyq habardarlyq deńgeıin arttyrýǵa kúsh jumsaý qajet, – dedi B.Smaǵul.

Qazir elimizdiń túzeý mekeme­le­rinde 30 myńnan asa azamat ja­za­syn ótep jatyr. Onyń 4 myńy – osy esirtki qylmysy úshin jazalanǵandar. IIM esirtki qyl­mysyna qarsy is-qımyl ko­mıteti basqarmasynyń aǵa jedel ýákili Uljan Qabyldına esirtki qyl­mysy úshin ustalǵan jas­tar qatary jyl saıyn kóbeıip jat­qanyn jetkizdi.

– Bıyl ǵana 39-dan asa káme­letke tolmaǵan adam ustaldy. Onyń ishinde 13-i – oqýshy, 22-si – kolledj stýdenti, bireýi – JOO stýdenti jáne úsheýi oqymaıdy. Aıta ketý kerek, 9-synyp oqýshy­lary da esirtki taratýmen aına­lys­qan jaǵdaılar bar. Olar qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartylyp, 10 jyldan asa merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Sondyqtan biz oqýshylarǵa, stýdentterge túsindirý jumysyn júrgizemiz, onda esirtki qylmysyna qatysýdyń saldary týraly aıtamyz. Jekelegen is-sharalar negi­zi­nen ata-analarmen ótkiziledi. Ár otbasy balalarymen jumys isteýi kerek, ne istep jatqanyn bilýge tıis. Olarǵa kóbirek ýaqyt bólip, meılinshe baqylaýda ustaýy qajet, – dedi polı­sııa podpolkovnıgi.

Sondaı-aq ol elordada jylyna 10 myńnan asa profılaktıkalyq is-shara ótkizilse de, jastar óziniń tájirıbesizdiginen, ańǵaldyǵynan esirtki satýshylardyń negizgi nysanasyna aınalatynyn aıtyp qaldy. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdarynyń ókili bul iste ata-analar, psıhologter jáne múddeli qyzmetkerlerdiń birlese kúresýi mańyzdy ekenin eske saldy.

Negizi jas býynnyń den­saý­lyǵyna tóngen zamanaýı qaýip-qaterler lýdomanııa, ishimdik, nashaqorlyq jáne sıfrlyq táýel­­dilikter zeıindi tómendetip, uı­qy­­nyń buzylýyna, depressııa men maza­syzdyqqa ákeledi. Biraq muny kóp otandasymyz uǵa bermeıdi.

– Ártúrli táýeldilik áserin bir­den baıqaı almaısyz. Lýdo­manııa, ishim­dik, nashaqorlyq, áleý­mettik jeli­lerge táýeldilik – jas­tardyń emosıonaldy kúıin, tanymdyq damýyn buzady. Sal­dar­men kúresýdiń ózi qajyrly eńbekti talap etedi. Máselen, nasha­qorlyqty, lýdomanııany jeńý­de, adam psıhologııasyn qaıta qal­pyna keltirý úshin táýeldi minez-qu­lyqtyń alǵashqy belgilerin ýaqy­tynda anyqtaý kerek. Odan keıin ǵana kezeń-kezeńimen túrli ádis­ter qol­danylady. Bul joldan góri, qazir­den jas býynnyń mental­dy saý­lyǵyna kóbirek nazar aýdarý qajet. Ásirese jastardyń bos ýaqy­tyn tıimdi uıymdastyrýǵa, ot­ba­sy ıns­tıtýtyndaǵy áleýmettik, ma­te­­­rıaldyq ahýalǵa da mán berý ke­rek, – dep atap ótti Astana qa­la­­­lyq psı­hı­kalyq densaýlyq orta­­­lyǵynyń psıhıatry Kúnsaıa Árip­baeva.

Esirtkige qarsy kúreste jas­tarmen etene jumys isteıtin uıymdardyń da orny erek. Mysaly, «Jastar rýhy» belsen­dileri kóshe, ǵımarattarda ilin­gen, jazylǵan 300-den asa esirtki jarna­mala­ryn joıǵan. Olar «Esirt­kige jol joq!» aksııasy aıasynda 3 qala men 17 oblys­ty túgel qamtyp, jastardy aqparat­tan­dyrǵan. Naýqanǵa polısııa depar­tamentteri, prokýratýra ókilderi, jergilikti máslıhat depýtattary jáne qoǵam belsendileri qatysqan.

– Aksııa Prezıdenttiń «Zań men tártip» qaǵıdaty aıasynda júzege asy­ry­lyp jatyr. Bul eldegi quqyq­tyq tártipti kúsheıtýge ári jas­tardyń salaýatty bolashaǵyn qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan. Esirtkige qar­sy kúres – tek quqyq qorǵaý or­gan­darynyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń mindeti. Mundaı jaýapty iste belsendiler qalalar men aýdan, aýyldardy aralap, halyqqa túsindirý jumystaryn júrgizip júr. Osylaısha turǵyndardyń kózqarasy da ózgerip keledi. Olar esirtki máselesine beıjaı qaramaı, qaýipsiz orta qurýda aýlalardaǵy jarnamalardy joıýǵa birge atsalysý qajettigin túsine bastady,– dedi «Jastar Rýhy» Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Arhat Islamǵalıev.

Al Astana qalalyq máslıhaty zań­dylyq, quqyqtyq tártip jáne jurtshylyqpen jumys máse­leleri jónindegi turaqty komıs­sııa­synyń tóraǵasy Azamat Aıt­qojın esirtki bıznesine qarsy kúrestiń tıimdiligin arttyrý jáne aldyn alýda tek aqparattyq habarlyq kómektesedi deý kóńilge qonbaıdy dep otyr. Búginde sıfrly dáýir múmkindikterin teris pıǵylda paıdalanatyndardyń ushy-qıyry joq. Sondyqtan psıhotropty zattarmen kúreste ádis-tásilderdi de ózgertý qajet deıdi.

– Bilimsizdik pen zańnama týraly túsiniktiń bolmaýy jaýap­ker­­shi­likten bosatpaıtynyn uǵyn­dy­rý kerek. Biz jastarǵa esirtkini qol­daný tulǵanyń degradasııasy­na jáne densaýlyqtyń aýyr problemalaryna ákeletinin aıtýdan jalyqpaımyz. О́ıt­keni nashaqorlyq adamnyń den­saý­lyǵymen qosa keı azamattardyń boıynda azǵyndyq pen agressıvti minez-qulyq órshitýi múmkin. Telefonǵa telmirgen zamanda mem­lekettik mekemeler ne quqyq qorǵaý organ­daryna bolsyn, kez kelgen otandasymyzǵa asa qyraǵylyq kerek. Nashaqorlyq ólim-jitimniń joǵary bolýyna, otbasylyq baılanystyń buzylýyna, eńbek ónimdiliginiń tómendeýine, emdeý qunynyń ósýine, ıaǵnı naryq túrin­degi ekonomıkaǵa tikeleı zalalyn keltiredi, – dedi A.Aıtqojın.