Ońtústikkoreıalyq ekonomıst Ha-Djýn Chang «Barlyq suraqtarǵa bir ǵana durys jaýaby bar ǵylym – ekonomıka emes. Ol – ártúrli teorııalyq kózqarastar bir-birimen básekelesetin, naqty jaǵdaılarǵa qaraı birneshe múmkin sheshimder usynylatyn ǵylym» deıdi. Plıýralıstıkalyq tásil ekonomıkalyq qubylystardy jan-jaqty túsinýge múmkindik beredi. Biz de osy kózqarasqa birtindep kele jatqandaımyz. Sebebi «Atameken» UKP Tóralqa tóraǵasy Raıymbek Batalov «bottom up» modeline jiti nazar aýdaryp, palatanyń jańa tynysyn ashpaqshy.
Tómennen joǵaryǵa
Bottom-up (tómennen joǵaryǵa) modeli satylaı damýdy kózdeıdi. Mundaǵy negizgi ıdeıa – júıeniń barlyq komponentterin túsiný arqyly onyń jalpy jumysyn sıpattaý.
– Biz, eń aldymen bıznes-qaýymdastyqqa ne qajet ekenine toqtaldyq. Birinshiden, qyzmet kórsetý modeli mańyzdy. Bızneske memlekettik qoldaý sharalary, ınvestısııalyq jobalar, jalpy qolaıly bıznes-klımat qurý kerek. Jumys tásiline túbegeıli ózgeris engizip, «bottom up» modeline kóshtik. Iаǵnı óńirlerden keletin usynystarǵa qulaq asamyz, – dedi R.Batalov.
Tóralqa tóraǵasynyń aıtýynsha, 10 myńnan astam adam bar 158 óńirlik keńestiń qurylýy jergilikti jerlerde bıznes-qaýymdastyqtyń pikirin shoǵyrlandyrýǵa múmkindik bergen. Sonymen qatar bıznes ókilderiniń belsendi qatysýynyń arqasynda Palata Úkimetke sheshimderdiń tutas keshenin usynǵan. Belgili bir baǵyttar negizgi jumys oryndary men salyq túsimderin qadaǵalap, halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyra túsedi. Naqty salalar men baǵyttarǵa baǵdarlanǵan durys qurylǵan qoldaý óńirlerdiń damýyna áser etip, ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshine aınalady.
«Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy Úkimetke baldyq júıede baǵalaýdy usyndy. Ol jergilikti óndiristiń úlesi, tehnologııalyq damý men eksport sııaqty kórsetkishterge negizdelýge tıis. Upaılar neǵurlym joǵary bolsa, kásiporyn memleketten soǵurlym kóp artyqshylyqqa ıe bolady. Sonymen qatar bıznestiń óńirlik klasterlerge shıkizattan bastap daıyn ónimge deıin qatysýyn yntalandyrýǵa elishilik qundylyq úlesi (EQÚ) men eksportqa baǵdarlaný sııaqty ashyq ólshemderdi belgileý usynyldy.
R.Batalov aıtqan úshinshi segment – jeke platformalar men quraldardy biriktirý. Qazirdiń ózinde Úkimetpen birlese otyryp, B2G jáne B2B-servısterimen, al bolashaqta qyzmetterdiń marketpleısimen jumys isteýge «egovbusiness» yńǵaıly platformasy ázirlenip jatyr. Spıker aıtyp ótken ekojúıeniń sońǵy quraly – Úkimettiń deshbord taqtasy. Modýl ekonomıkanyń árbir óńiri men sektory týraly derekterge jyldam jetkizedi. Bul memlekettik organdardyń jaýapkershiligin arttyrady ári nysanaly kórsetkishterdi baqylaýdy jeńildetedi.
Bir aýyl – bir ónim
Osy modýldiń aıasynda aýdan ákimderine táýelsiz reıtıng nátıjelerin qamtıtyn nysanaly ındıkatorlar beriledi. Onyń ishinde shaǵyn bızneste jumyspen qamtylǵandar sanyn, salyqtyq túsimderdi, «Iskerlik ahýal» bar. «Bir aýyl – bir ónim» jobasy da osy ekojúıege kiredi.
Bul joba HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda Japonııada bastalǵan. Ol jergilikti shıkizattan óńdelgen, ulttyq dástúrimizdi dáripteıtin ekologııalyq taza, sapaly ónim óndirý arqyly aýyl turǵyndarynyń ómir súrý deńgeıin jaqsartýdy kózdeıdi. Álemniń 30-dan astam memleketinde sátti júzege asyrylyp jatyr.
Osy jobanyń jemisin kórip otyrǵandardyń biri – Mańǵystaý oblysy, Quryq aýylynan kelgen «Bir aýyl – bir ónim» jobasynyń qatysýshysy Jańagúl Japarova. Ol jumyssyz áıelderge arnalǵan jún óńdeıtin shaǵyn kásiporyndy tolyqqandy sehqa aınaldyryp, eki jylda paıdany 18 esege arttyrǵan.
– Bastapqyda bul jobanyń iske asatynyna eshkim senbedi. Keıingi kezde aýylda kereksiz bolyp, dalada shashylyp, órtenip jatqan qoı men túıe júnin kórip, oılandym. Sodan nege osyny kádege jaratpasqa dep, júnnen jasalatyn ónim shyǵarý ıdeıasyn iske asyrdym. Sol kezde «Bir aýyl – bir ónim» jobasy týraly bildim. Quryq aýylyndaǵy jumyssyz júrgen áıelderdiń basyn qosyp, túıe men qoı júninen túrli ónim shyǵara bastadym. Osylaısha, 2022 jyly Quryq aýylynda «qanatqaqty joba iske qosyldy. Alǵashynda «Atameken» palatasynyń Isker áıelder keńesi men jergilikti ákimdik tarapynan erekshe qoldaý kórsetilip, kásibimizdi júrgizýge ǵımarattan tegin oryn berildi, – deıdi kásipker.
Jobanyń barysynda kásiporyn qyzmetkerleri AQSh, Germanııa, Túrkııa, Ázerbaıjan, Mońǵolııa memleketterinde ótken halyqaralyq kórme-jármeńkelerge qatysqan. Solaı bilim men tájirıbeni ushtastyrý arqyly 2022 jyly 582 myń teńge tabys taýyp júrgen olar, bıyl 10 mln teńge tapqan.
– Árıne, bastapqy kezde kóp qıyndyqtar boldy, qarajat jetispedi; qajetti qural-jabdyqtar bolmady; ónim satý ońaıǵa soqpady. Sol ýaqytta «Atameken» palatasynyń arqasynda memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysyp, keıingi eki jylda jalpy quny 15 mln teńgeden asatyn túrli grantqa, demeýshiler qoldaýyna ıe boldyq. Sonyń arqasynda jún óńdeýge qajetti túrli zattar men qural-jabdyqtar satyp alyp, bıznesti damytý jáne óndiris kólemin ulǵaıtý múmkindigine ıe boldyq. Qazirde 33 adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan jaıym bar. Onyń ishinde 3 adam memlekettik sýbsıdııalaýmen, áleýmettik jumysta 2 múmkindigi shekteýli adam, kópbalaly – 8 áıel jumys isteıdi. «Kaspi.kz», «eBay», «Qazposhta» onlaın-platformalarynda ınternet dúken ashyp, ónimimizdi onlaın sata bastadyq, – deıdi Janargúl.
О́ńdeýdiń joǵary satylary
Kásipkerler arasynda klasterlik tásil tálimi bar. Ony ekonomıkaǵa engizgen ǵalym ári ekonomıst Maıkl Porter. Ol 1990 jyly áıgili «The Competitive Advantage of Nations» atty kitabynda klasterlerdiń mańyzdylyǵyn ashyp kórsetti. Porterdiń teorııasyna sáıkes, klasterler geografııalyq turǵydan jaqyn ornalasqan, bir-birimen baılanysty kompanııalar men uıymdardyń toptary ózara árekettesip, ınnovasııany damytýǵa, ónimdilik pen básekege qabilettilikti arttyrýǵa kómektesedi.
Elimizde de klasterlik tásildiń qoldanylýy qylań bere bastady. Biraq bul úrdis áli tolyq qalyptasyp, keńinen tarala qoıǵan joq. Degenmen birqatar salalarda klasterlerdiń damý kezeńderi baıqalady. Osyǵan bel sheshe kirisip júrgen azamattardyń biri – «Qazelektromash» JShS dırektory Vıtalıı Raspopın. Bul kásiporny 1995 jyly Semeı qalasynda qurylǵan. Shamamen 25 myń markaly-Kabeldik-ótkizgish ónimder óndiredi. Búginde kásiporyn 220 jumys ornyn usynatyn orta bıznestiń ókiline aınalǵan. О́nimderi energetıkadan munaı óndirýge, qurylysqa, telekommýnıkasııaǵa deıin kóptegen salada suranysqa ıe.
– Bizdiń elimizde óńdeýsiz eksporttalatyn orasan zor shıkizat qorlary bar. Qazaqstanda óndirilgen tústi metaldar Kabeldik-ótkizgish ónimderge degen qajettilikti tolyǵymen jaba alady. Alaıda búginde el áli de otandyq shıkizat negizinde, eldiń ǵylymı áleýetin tarta otyryp, tehnıkalyq túrde óndirilýi múmkin osy ónimniń úlken kólemin ımporttaıdy. Memleket basshysy Joldaýynda qosylǵan quny joǵary ónimdi ıgerýdiń mańyzdylyǵyn, sondaı-aq otandyq shıkizat pen komponentterdi paıdalaný qajettigin atap ótti. Bul shynymen de mańyzdy. Eldik mazmunǵa basa nazar aýdarylmaı ónimde tolyqqandy damý múmkin emes. Otandyq óndirýshilerdi eldiń shıkizat resýrstaryn barynsha paıdalanýǵa yntalandyrý qajet. Biz óz mindetimizdi klasterlik tásil arqyly ımportty almastyrýdy damytýda kóremiz. Otandyq shıkizatqa jeńildikterdi (5%) qosa alǵanda, memlekettik qoldaý bizge «KAZ Minerals» jetkizetin otandyq katodtardan básekelestik baǵamen mys katankasyn shyǵarýdy jolǵa qoıýǵa múmkindik berdi. Bul lokalızasııany damytý, ımportqa táýeldilikti azaıtý jáne ónimderimizdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa mańyzdy qadam boldy, – deıdi ol.
Joba jemisiniń taǵy bir aıqyn kórinisi Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Kýbleı» kásiporynynan kórinedi. Onyń bıznes-modeli konservilengen et pen jartylaı fabrıkattardy shyǵarýǵa ǵana emes, qaıtalama óndiriske janama ónimderdi paıdalanýǵa múmkindik beretin klasterlik óńdeý sıklin qamtıdy.
– Búginde bizdiń kompanııaǵa eki zaýyt kiredi: konservileý men et óńdeý. 32 jyl ishinde jumys oryndarynyń sany 12-den 700-ge deıin ósti. Qazirgi ýaqytta Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý jáne Qostanaı oblystarynan 8,3 myńnan astam fermerlik jáne jeke qosalqy sharýashylyqtar ónim beredi, – deıdi zaýyt dırektory Záýre Berekesheva.
Álemdegi klasterlik tásildiń jalpy kórinisine toqtalsaq, kóptegen el bul tásildi ekonomıkanyń túrli salalarynda qoldanyp, básekege qabilettiligin arttyrýǵa tyrysady. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń málimetinshe, qazir álemde shamamen 3 myńnan astam belsendi klaster bar. Bul klasterlerdiń negizgi maqsaty – bir aımaqta nemese elde ornalasqan ózara baılanysty kásiporyndardy, bilim berý mekemelerin jáne zertteý uıymdaryn birlesken áreketter arqyly damytyp, ınnovasııany qoldaý jáne ónimdilikti arttyrý. Aldaǵy ýaqytta kórsetkish óse bermek. Demek bizdiń elde de bastaý alǵan osy júıelerdiń paıdasy orasan.