Turysjanov tuǵyry

Eńbegi – dáýleti, bedeli – sáýleti. Bekbolat aqsaqal týraly qysqasha osylaı aıtýǵa bolady. Uzyn-sonar soqpaqty sońyna qaldyryp, seksenniń seńgirine shyqqan Bekbolat Turysjanovtyń ómiri – ónegeli, ǵumyry – ǵıbratty. Bekbolattyń ákesi Turysjan – stalındik qýǵyn-súrgin qurbany. Ol 1922 jyly Jambyl aýdany Qastek aýylynyń komsomol hatshysy, Qordaı, Jambyl, Shý aýdandarynda aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy boldy. Sarqan aýdanynda qyzmette júr­geninde Máskeýdegi joǵary partııa mektebine shaqyryldy. Alaıda, áke-sheshesi qarsy bolǵandyqtan Almatydaǵy partııa mektebine oqýǵa keledi. 1937 jyl. Sabaq bastalǵaly úsh kún ótkende NKVD adamdary Turysjandy aýdıtorııadan alyp ketti. 1938 jyly naýryzda Almatynyń irgesindegi Jańalyq aýylynda bir top memleket qaıratkerlerimen birge Turysjan da atyldy. Bul kezde bala Bekbolat úsh-aq jasta edi. – Qaryndasym ekeýmiz sheshem­niń qolóneriniń arqasynda aman qaldyq. Sheshem 1903 jyly týǵan. Bar-joǵy 34 jasynda jesir qaldy. Tún balasyna deıin temekide jumys istedi. Uıyqtap otyryp ta temeki japyraǵyn tige beretin, – dedi aqsaqal surapyl jyldardy eske alyp. Bekbolat 1958 jyly Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn ınjener-mehanık mamandyǵy boıyn­sha támamdady. Jas maman eńbek jolyn №23 Qastek ýchılıshesinde ustazdyq qyzmetten bastady. Sodan soń Jambyl aýdanyndaǵy «Jańa ómir» kolhozynda ınjener-mehanık boldy. Aýylda kórkemónerpazdar uıymyna jetekshilik etti. 1959 jyly par­tııa qataryna ótip, Almaty oblystyq komsomol komıtetiniń nusqaýshysy, Amangeldi atyndaǵy kolhozda bas ınjener, Almaty oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bas ınjeneri, obkomda nusqaýshy, odan keıin aýyl sharýashylyǵy bóliminiń orynbasary bolyp qyzmet atqardy. 1969 jyly Talǵar aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshylyǵyna usynyldy. Barlyq jerde jemisti eńbek etken Bekbolat Turysjanov 1972 jyly Almaty oblysynda jańadan qurylǵan Kúrti aýdany partııa komıtetiniń birinshi hat-shysy qyzmetine shaqyryldy. Bul – onyń ǵumyryndaǵy eń jarqyn kezeńder edi. – Bir kúni Almaty obkomynyń birinshi hatshysy Asanbaı Asqarov qońyraý shaldy. О́zine shaqyryp alǵan ol: «Biz jańadan Kúrti aýda­nyn ashyp jatyrmyz. Osy aýdanǵa seniń kandıdatýrańdy laıyq kórip otyrmyz. Basqalarǵa qaraǵanda jassyń, júgirip júrip jumys isteýge shamań jetedi», dedi. Men kelisimimdi berdim. 1972 jyly 14 naýryzda Dinmuhamed Qonaev jańadan qurylǵan alty aýdannyń birinshi hatshylaryn qabyldady. «Al, Bekbolat batyr, qalaı jaǵdaıyń? Seni Kúrti aýda­nyna jibereıik dep otyrmyz. Qarsylyǵyń joq pa? Asanbaı Asqaruly maǵan aýdannyń jobasyn jasap qoıǵanyn aıtty. Bul – jańa aýdan, qumdy ólke. Qoryqpa, jassyń ǵoı, istep ketesiń, jolyń bolsyn! – dedi. Dımekeńniń sózi dem berip, iske kirisip kettik. Aýdanda qıyndyqtar kóp boldy. Jol joq. Sý ashy. Kelgen adamdar bir apta aýyrady. Taza sýdy sısternamen tasımyz. Túnde júrýge týra keledi. Únemi qumdy daýyl soǵady. Kúndiz toqtap qalsań, qum arasynda shólden qatalaısyz. Quıǵan sııaqty alys sovhozdarǵa 300 shaqyrym jol júrýge týra keledi. Áıtse de, bar kúsh-jigerimizben eńbek ettik. Negizgi mindetimiz boıynsha shóp ázirlep, mal ósirdik. Bizge iri qaranyń salmaǵyn kóbeıtý tapsyryldy. Kórshi ornalasqan Balqash aýdanynyń iri qarasy 220-230 kılo tartatyn. Biz bordaqylaý alańdaryn qurý arqyly iri qara salmaǵyn 230 kılodan 280-ge, keler jyly 350-400 kıloǵa jetkizdik», – dep Bekbolat aqsaqal ótkendi eske túsirdi. Birde obkomda Dımash Ah­met­­ulynyń qatysýymen aktıv boldy. Plenýmda sóz alǵan B.Turysjanov: «Bıyl biz 2 mıllıon put astyq beremiz», dep ýáde etti. Kúrti aýdany basshysynyń sózine zaldaǵylar dý etip kúledi. Qaskeleń aýdanynyń Zaıko degen birinshi hatshysy: «Turysjanov qum ótkizgeli júr me?» dep mys­qyldapty. Dese de, aýdandaǵy mal basynyń kóbeıýine, aýdan tarıhynda bolmaǵan astyq jınalýyna tikeleı muryndyq boldy. Alǵash ret qumdy shóleıt jerden 2 mıllıon put astyq jınaldy. 1979 jyly «Pravda» gazeti: «Qazaqstan jerinde eńbekte jańa jetistigine qol jetkizildi. Otan qoımasyna tuńǵysh ret 1 mıllıard 250 mıllıon put astyq quıyldy. Respýblıkanyń astyq óndiretin 17 oblysy josparlaryn asyra oryndady, 48 aýdannyń árqaısysy 10 mıllıon put jáne odan da artyq astyq tapsyrdy», dep jazdy. Astyq boıynsha jospardy asyra oryndaǵan 48 aýdannyń biri – Almaty oblysynyń Jambyl aýdany edi. Bul ýaqytta aýdandy basqaryp otyrǵan B.Turysjanov bolatyn. Aýdan eńbekkerleri memleket qambasyna 10 mıllıon put astyq quıady. Osy kezde Dımash Ahmetuly jas ta jigerli basshynyń qolyn alyp, Eńbek Qyzyl Tý ordenin tapsyrdy. Belgili qoǵam qaıratkeri Keńes Aýhadıev bir sózinde Bekbolattyń uıymdastyrýshylyq qabileti, biliktiligi men iskerligi joǵary ekenin, óziniń Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan jyldary ol basqarǵan Jambyl aýdanynda qoıdyń basy 1 mıllıonǵa jetkenin rıza­shylyqpen aıtqan edi. Ol Balǵabek Qydyrbekuly, Seıdahmet Berdiqulov syndy qazaqtyń qabyrǵaly qalam­ger­leriniń qamqorlyǵyn da kórdi. Ásirese, Seıdaǵamen bala kezinen birge ósti. Aıtýynsha, Seıdahmetti anasy «Sheken» dep erkeletipti. – Seıdahmet kóbinese voleıbol, fýtbol, al biz qara bıe degen oıyn oınaıtynbyz. Ol bizge qosylmaıdy. Toqash kertip qoıyp, kitabyn oqyp otyratyn. Birde nóser jańbyr jaýyp turdy. Kún sýyq. Ekeýmiz sıyrdyń aldynan shyqqanbyz. Tońǵan soń bir úıdiń shatyrynyń astyna kelip turdyq. Bir kezde: «Men búgin qatty renjip turmyn» dedi. «Nege?» dep edim: «Sheshem urysty. Osydan bálem, shetel aralap ketsem be eken», dedi. «Ketpe», dep jubatqan boldym. Sol kezde Qudaı aýzyna saldy ma, shynynda keıin shetelderge kóp shyqty. Tórtinshi kýrsta Petropavl qalasyna óndiristik tájirıbege bardym. Sol jerde bolashaq jarym Rázııamen tanystym. Seıdahmet aǵa osy qyzǵa úılenýime birden-bir sebepker boldy. Ekinshi qaıtara barǵanymda ózi bılet alyp berip: «Baryp kelme, alyp kel», dedi. Mine, sodan beri 58 jyl ótipti», – deıdi Bekbolat aqsaqal. Alpys jylǵa jýyq otasqan qos qarııa búginde onnan astam nemere, eki shóbere súıip otyr. Eki márte Eńbek Qyzyl Tý jáne «Qurmet Belgisi» ordenderimen mara­pattalǵan, Almaty oblysy men Jambyl aýdanynyń qurmetti azamaty atanǵan Bek­bolat Turysjanov: «Adamdy eńbek ósiredi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbek týraly jıi aıtýy beker emes. Seksenniń seń­girine kóterilýimiz áýeli Allanyń, sonan keıin eńbektiń arqasy. Eńbek etken adam jasarady. Kóńili toq bolady. Sondyqtan, bala-shaǵamyzdy adal eńbek etip, mańdaı terin tógýge tárbıeledik. Búginde árqaısysy úlken úı bolyp otyr. Memlekettiń kórkeıýi ár áýlettiń kórkeıýinen bas­talady», – dedi. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.