Turaqty sportpen shuǵyldaný sozylmaly aýrýlardyń, sonyń ishinde júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń jáne ekinshi tıptegi qant dıabetiniń qaýpin azaıtady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine sáıkes, fızıkalyq belsendilik juqpaly emes aýrýlardan bolatyn ólimdi 30%-ǵa tómendetýi múmkin. Mysaly, halyqtyń 50%-dan astamy únemi sportpen shuǵyldanatyn Soltústik Eýropa elderinde mundaı aýrýlardan bolatyn ólim kórsetkishi fızıkalyq belsendiligi tómen elderge qaraǵanda 20%-ǵa tómen.
Sportpen aınalysý barysynda tulǵa boıynda eńbekqorlyq pen adaldyq, ózin-ózi tárbıeleý, janqııarlyq pen ózine jáne basqalarǵa degen ádiletti qarym-qatynas sııaqty joǵary baǵalanatyn kóptegen áleýmettik mańyzdy qundylyqty qalyptastyrady ári jetildiredi.
Qazirgi ýaqytta búkilálemdik deńgeıde sportty damytý memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵytyna aınalyp, halyqty dene belsendiligine jappaı tartýǵa jáne kásibı sportshylardyń halyqaralyq arenadaǵy ornyn nyǵaıtýǵa yqpal etedi. Bul eki baǵyt – buqaralyq sport pen kásibı sport bir-birimen tyǵyz baılanysty. Olardy damytý halyqtyń mentaldy jáne fızıkalyq densaýlyǵyn saqtap, jetildirip, qalpyna keltirip qana qoımaı, sonymen qatar eldiń ekonomıkasyna, mádenı jáne áleýmettik ál-aýqatyna, saıası turaqtylyǵyna, rýhanı jetilýine yqpal etedi.
Buqaralyq sportty ınvestısııalaý densaýlyq saqtaý shyǵyndaryn edáýir azaıtady. Mysaly, Ulybrıtanııada «Sport England» baǵdarlamasyn iske asyrý arqyly fızıkalyq belsendi halyqtyń úlesin 2016–2022 jyldar aralyǵynda 62%-dan 66%-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik berdi. Bul densaýlyq saqtaý júıesine túsetin júktemeni jyl saıyn 1,2 mlrd fýnt sterlıngke azaıtqan. Eýrostat málimetteri boıynsha, Nıderland elinde velosport pen jaıaý júrginshiler ınfraqurylymy qarjylandyrylatyndyqtan, fızıkalyq belsendi halyqtyń úlesi 70%-dan asty, al júrek-qan tamyrlary aýrýlary – Eýropadaǵy eń tómengilerdiń biri.
Sporttaǵy ulttyq jetistikter patrıottyq sezimdi nyǵaıtady jáne eldiń oń ımıdjin qalyptastyrady. Sport ınvestısııasy IJО́-niń shamamen 2,5%-yn quraıtyn Qatarda 2022 jylǵy fýtboldan álem chempıonaty ótti. Nátıjesinde, álemdegi 5 mıllıardtan asa kórermenniń nazaryn aýdaryp, týrıster sanyn 30%-ǵa arttyrdy.
Shvesııa men Norvegııada mıgranttar men áleýmettik jaǵdaıy tómen jastarǵa arnalǵan sporttyq baǵdarlamalar memleket tarapynan qarjylandyrylady. Norvegııadaǵy jyl saıyn shamamen 1,5 mlrd kron bólinetin «Barlyǵyna arnalǵan sport!» («A sport for everyone!») bastamasy mıgranttardy qosqanda 500 myńnan asa adamdy qamtıdy. Sóıtip, olar jergilikti halyqpen birlesip, memlekettiń turaqtylyǵyna óz úlesin qosady.
Sport AQSh, Qytaı ekonomıkasynyń edáýir bóligin quraıdy. AQSh sport ındýstrııasy jyl saıyn shamamen 80 mlrd dollardy óndirip, 3 mln jumys ornyn ashady. Qytaıda úkimet buqaralyq jáne kásibı sportqa belsendi ınvestısııa salyp otyr. Bul 2023 jyly sporttyq taýarlar naryǵyn 320 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik berdi.
Sporttyq týrızmdi damytýǵa den qoıǵan elder aıtarlyqtaı tabys tabady. Aıtalyq, Ispanııaǵa jyl saıynǵy marafon, tennıs týrnırleri jáne fýtbol chempıonattary jylyna shamamen 15 mlrd dollardaı paıda ákeledi. 2021 jylǵy Olımpııa oıyndary Japonııa ekonomıkasyna ınfraqurylymdyq ınvestısııalar men týrızmniń ósýin qosqanda shamamen 30 mlrd dollar tabys kirgizdi.
Olımpııa oıyndary nemese Álem chempıonattary sııaqty halyqaralyq jarystardaǵy jeńister ult bedelin asqaqtatady jáne tabysty memlekettiń beınesin jasaıdy. Sonymen qatar sporttyq is-sharalarǵa qatysý eldiń halyqaralyq ımıdjin nyǵaıtýǵa, onyń «jumsaq kúshin» kórsetýge yqpal etedi.
Memleket sporttyq baǵdarlamalardy qarjylandyrý arqyly halyqtyń bılikke degen senimine oń áser etedi. Sondaı-aq sporttyq bastamalar jastar arasyndaǵy qylmysty, jumyssyzdyqty azaıtýǵa septigin tıgizedi jáne osyndaı jobalardy áleýmettik saıasattyń mańyzdy elementine aınaldyrady.
Sporttyq jarystar men almasýlar shıelenis jaǵdaıynda da elder arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa arnalǵan alańǵa aınalyp keledi.
2023 jyly 28 naýryzda «Qazaqstan Respýblıkasynyń dene shynyqtyrý jáne sport salasyn damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» bekitildi. Bul tujyrymdardyń maqsaty – halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa, belsendi ómir saltyn qalyptastyrýǵa, álemdik arenada otandyq sporttyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne salaýatty urpaqty tárbıeleýge yqpal etetin tıimdi júıeni qurý. Sonyń ishinde negizgi mindetteri: dene shynyqtyrý men sportty nasıhattaý; joǵary jetistikter sportyn damytý; sporttyq ınfraqurylymdy jetildirý; ınklıýzıvti sportty damytý; kadrlyq áleýetti nyǵaıtý; halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Tujyrymdama sportty áleýmettik saıasattyń mańyzdy quramdas bóligi retinde nyǵaıtýǵa, Qazaqstan azamattarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.
Jalpy sportty damytý – bul jaı ǵana fızıkalyq belsendilik emes, memleketterge strategııalyq mindetterdi sheshýge, ishki turaqtylyqty nyǵaıtýǵa, halyqaralyq mártebeni kóterýge jáne azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa kómektesetin qýatty qural.
Elimizde sporttyń belsendi túrde damýy tek áleýmettik jáne mádenı faktor ǵana emes, sonymen qatar halyq úshin jańa múmkindikter týdyratyn ári álemdik arenada elimizdiń mártebesin nyǵaıta otyryp, memleket damýyna yqpal eter tetikterdiń biri bola alady.
Indıra KÚNTÝOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshy-menedjeri