Qarjy naryǵy qalaı retteledi?

Kongress jumysyna qatysqan Ult­tyq bank tóraǵasy Tımýr Súleı­menovtiń aıtýynsha, eldegi ınflıa­sııa tómendemeı bazalyq mólsherleme jo­ǵary bolyp qala beredi. Inflıasııa 5%-­ǵa de­ıin baıaýlamaıynsha, bazalyq mólsher­le­me 9–10%-ǵa deıin tómendemeıdi. Al bul jaǵdaıda bankterdiń 11–12%-ben nesıe berýine esh múmkindigi joq. «Qarjy ekspansııasy men joǵary ınflıasııa jaǵdaıyn­da mólsherlemeni kenetten tómendetemiz dep kútýdiń qajeti joq. Mundaı áreketke bar­maımyz. О́z mandatymyzdy eshqashan umytpaımyz, óıtkeni biz buǵan Úkimet aldynda ǵana emes, el aldynda jaýaptymyz», dep atap ótti T.Súleımenov.

UB basshysynyń aıtýynsha, Úkimet eń aldymen ınflıasııa máselesin, bıýdjet shyǵynyn qysqartý men kirisin ulǵaıtý, Ulttyq qordan shamadan artyq qarjy almaý máselesin she­ship alýy tıis. Salyqty kóbeıtýdiń salmaǵy aýyr bolyp tur. Biraq budan ózge jol joq. Inflıasııany baqy­laýǵa alyp, memlekettik qarjyny rettemeı, júıeli tártip ornatpaıynsha, bul másele sheshilmeıdi. «Memlekettik deńgeıde qabyldanǵan sheshimder aýyr bolady. Qysqa merzimde keıbir memleket­tik shyǵyndar­dy qysqartý, kiristi arttyrý qajet bolady. Kiristerdi arttyrý dege­nimiz – ashyq aıtqanda, salyqty kóbeıtý, jekeshelendirý, memlekettik aktıvterdi satý, memlekettik rezervterdi arttyrý. Qazir aqsha-nesıe ári salyq-bıýdjet saıasatyn úılestirip jatyr. Qazaqstan úshin ınflıasııa men memleket­tik qarjyny retke keltirý mańyzdy. Bul úl­ken ekonomıkalyq serpilis jasaýǵa qajetti alǵysharttardy qalyptastyrady», deıdi T.Súleımenov.

Naryqtaǵy qubylmaly­lyqtyń joǵa­ry­lyǵy, saýda qatynastaryndaǵy qazirgi jáne alda bolýy múmkin ózgerister, keler jyl­ǵy qańtardan bastap kapıtaldardyń qaı­ta bóliný yqtımaldyǵy – tutas eldi óz eko­nomıka­lyq strategııasyn qaıta qaraýǵa, jańa jaǵdaılarǵa beıimdelýge májbúr etip otyr.

«Táýekelder men syn-qaterlerge baılanysty memleketter «oıyn erejelerin» beıimdeýge qatysty aýqymdy mindet tur. Bul rette jańa tehnologııalar men saý­da tártibindegi, álemdik ekonomıka qu­ry­lymyndaǵy ózgerister eskerilýi kerek. Trans­­formasııa tek qarjy naryǵy men onyń qa­ty­sýshylarynan ǵana emes, qarjy ret­teý­shilerinen de ıkemdilikti talap etedi», ­deıdi Ulttyq bank tóraǵasy.

Bul rette T.Súleımenov Ulttyq banktiń valıýtalyq ıntervensııa jasaýǵa daıyn eke­nin, dollar baǵamy qanshaǵa jetkende naryq­qa aralasatynyn ashyp aıtqan joq. Biraq qubylmaly baǵam makroekonomıkalyq jaǵ­daıdy turaqtandyrý úshin mańyzdy tetik bolyp qala beretinin qaperge saldy. Alaı­da Ulttyq bank basshysynyń aıtýynsha, álem­de valıýtanyń aýytqýyna áser etetin bel­gisizdik bar. «Dollar Tramptyń rıtorıkasy, alǵashqy sheshimderine baılanysty kúsh alyp jatyr. Makro orta tek teńge úshin ǵana emes, dollardan basqa barlyq valıýtalar úshin de qıyndyqtar týǵyzyp otyr. Qazir 1 dollardyń 500 teńgege qymbattap ketýi psıhologııalyq kórsetkish. Biraq dollar 300, tipti 400 teńge bolǵanda da osyndaı alańdaýshylyqtar bolǵan, biraq ol kezden de óttik. Men psıhologııalyq trıggerlerdi jaq­sy túsinemin», dedi T.Súleımenov.

Ulttyq bank basshysy aıtyp ótken­deı, qarjy sektory búginde el ekonomıkasy­nyń sıfrlanýy jolynda qozǵaýshy kúshke aınalyp otyr. Keıingi 5 jylda halyqtyń qolma-qol aqshasyz tranzaksııalary 10 ese ósip, bólshek saýda aınalymyndaǵy úlesi 90%-ǵa jetti. Sıfrlyq arnalar qar­jy­lyq qyzmet kórsetýdiń negizgi ádisine aınaldy. Mobıldi bank qosymshalary elektrondyq kommersııa, «GovTech» pen basqa da salalar úshin mańyzdy ınter­feıske aınaldy. «Sonymen qatar áli de retteý qajet máseleler bar. Elimizde ne­sıe­ni paıdalaný deńgeıi tómen. Nesıeleý portfeli IJО́-degi úlesi –26,7%. Bul – basqa damýshy ekonomıkalarǵa qaraǵanda áldeqaıda tómen kórsetkish. «Nesıe port­feli qurylymyna baılanysty belgili bir máseleler bar: korporatıvtik kredıtteý­diń ósý qarqyny báseńdep, tutynýshylyq ­kredıt kólemi aıtarlyqtaı ósip keledi» ­dedi T.Súleımenov.

Bankter týraly jańa zańdy ázirleý týraly bastamany alǵash ret 2024 jylǵy qyr­kúıekte Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda aıt­qan bolatyn. Ol respýblıkada sıfrlyq aktıv­ter aınalymy jáne bank salasynda ınno­vasııalardy qaýipsiz engizýge turaq­ty retteýshi orta qurý mańyzdy dep sanaıdy. «Bizge ekonomıkalyq belsendilikti yntalan­dyrýdyń, fınteh-sektordy odan ári qarqyndy damytýdyń ózekti mindetterine jaýap beretin bankter týraly jańa zań qajet. Qoldanystaǵy zań­ǵa 30 jyl boldy, ol múlde basqa jaǵdaıda qabyldandy», dep atap ótti Prezıdent.

T.Súleımenovtiń aıtýynsha, bankter týraly jańa zańdy ázirleý úshin birge jumys istep, jiti taldaý jasap, konstrýktıvti dıalog qura bilýimiz qajet.

«Halyk Bank» basshysy Úmit Shaıahme­tova T.Súleımenovtiń «konstrýktıvti dıalog qura bilýimiz qajet» degen usynysyn qoldaıtynyn aıtty. Biraq onyń aıtýynsha, bankterdiń atyna syn aıta berýdiń qajeti joq. Tek keıingi onjyldyqtarda ǵana bank zańnamasyna 180-nen astam ózge­ris engizildi. «Bank jumysyn retteıtin zań­darǵa ózgerister emes, kerisinshe, bank zań­namasynan zańǵa táýeldi aktilerdi alyp tastap, kóbirek ókilettikterdi retteý­shi or­gandarǵa júkteý qajet. Turaqty ósimdi qam­tamasyz etýge Ulttyq bank ekonomıkany yntalandyrýdyń qoljetimdi tásilderin shektep, Ulttyq qordy jabýy kerek», deıdi Ú.Shaıahmetova.

Onyń aıtýynsha, keıingi 10 jylda ekinshi deńgeıli bankter qatań retteýden ótti. «Eger memlekettiń mindeti sektordaǵy oıynshylar sanyn arttyrý bolsa, onda bankterdiń bastapqy rólin umytpaý kerek. Banktiń róli nesıeleý, depozıtterdi qabyldaý, saqtalýyn qamtamasyz etýmen baılanystyrylady. Eger biz lısenzııalardy ońǵa-solǵa berip, depozıtter jınaı bastasaq, taǵy bireýler úshin jeńildikter jasasaq, onda depozıtterdiń saqtalý daǵdarysyna tap bolamyz» dedi «Halyk Bank» basshysy.

Ú.Shaıahmetovanyń aıtýynsha, Ulttyq bank pen Úkimettiń jumysyn úılestirý de mańyzdy. «Biz Úkimet pen Ulttyq bank ara­syndaǵy birlesken jumystarsyz nesıe­leý qor­jynyn ulǵaıta almaımyz. Inflıa­sııa men bazalyq mólsherleme de joǵary. Son­dyqtan bankter bızneske 18%-dan kem emes nesıe usyna alady. Munan keıin kásiporyndar memlekettik sýbsıdııalarǵa, «Báıterek» holdıngi sııaqty qurylymdar­ǵa júginýge sheshim qabyldaıdy. Eger bank­terdiń qarjylandyrýǵa qansha qarajat jum­saıtynyn taldap, ekonomıkadaǵy mem­leket­tik qarjylandyrý úlesimen sa­lystyrsaq, memlekettik aqshanyń úlesi bank­tik nesıelerge jaqyndap qalýy múmkin. Mem­leket úlesi Ulttyq qor transferi ar­qyly da ósip barady. Nesıelendirýdegi negizgi ról bankterde qalýǵa tıis», dep atap ótti Ú.Shaıahmetova.

«Halyk Bank» bas keńsesin Almatydan Astanaǵa kóshirý múmkindigin qarastyryp jatyr» degen pikir jýrnalıster arasynda aragidik bolsa da aıtylyp qalatyn. Ú.Shaıahmetova «Halyk Bank»-tyń Astanaǵa kóshýi birneshe jylǵa sozylýy yqtımal kezeńdik úderis ekenin, tipti kóshpeýi de múm­kin ekenin de joqqa shyǵarmady. «Eger Ult­tyq bank elor­daǵa kóshpegen bolsa, bizde on­daı oı bolmas edi. Onyń ústine máselelerdiń ­basym bóligi Astanada shoǵyrlandyryl­ǵa­nyn túsindik. Bank retinde ekonomıka­nyń naqty sektoryn kóp qarjylandyramyz, sondyqtan osyn­daı qajettilik paıda boldy», deıdi Ú.Shaıahmetova.

Bankter týraly jańa zańnyń jobasyn 2025 jylǵy mamyrǵa deıin aıaqtaý qajet­tigi osyǵan deıin aıtylǵan bolatyn. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraıymy Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, jumys toby quryldy, halyq­ara­lyq qarjy ınstıtýttary: EQDB, HVQ, Dúnıejúzilik bank, otandyq naryqtyń kon­sýltanttary men sarapshylary tartyl­dy. «Zańnyń maqsaty – qarjy sektorynda ­ınnovasııalardy damytý úshin jaǵdaı jasaý. Sondaı-aq bizdiń mindetimiz – ekonomıkany nesıelendirýdiń ósýine jaǵdaı jasaý», dep atap ótti M.Ábilqasymova.

Onyń aıtýynsha, bankterge lısen­zııa­nyń eki túri: ámbebap ári bazalyq túri kerek. Sondaı-aq ıslamdyq qarjylandyrý­dy damytýǵa da basa nazar aýdarylady. «Ja­qynda» «Al Hilal Bank» ıslam banki ADCB dep ózgertildi. «Bul bank ámbebap bank operasııalaryn da júzege asyrýdy josparlap otyr. Biz dástúrli bankterge «ıslam terezelerin» ashýǵa múmkindik beretin ózgeristerdi zańnamaǵa engizýdi usynamyz» deıdi QNDRA tóraǵasy.

Ol sondaı-aq bank sektoryn retteý máse­lesin qozǵady. Bankterdi retteýdiń jańa júıesin engizý jáne retteýdiń artyq «nor­malaryna revızııa júrgizý josparlanyp, nesıelik reıtıngtik agenttikter týraly zań jobasy ázirlenip jatyr. Biz barlyq úzdik halyqaralyq tájirıbelerge sáıkes keletin ulttyq reıtıngtik agenttik qurǵymyz ke­ledi. Bul otandyq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerindegi reıtıngtik baǵalaýdyń qoljetimdiligin arttyrýǵa, olardyń qor naryǵyna shyǵýyn yntalandyrýǵa múmkindik beredi» deıdi M.Ábilqasymova.

QNDRA basshysy elimizde fılıaldaryn ashqysy keletin sheteldik bas bankter úshin sharttardy jeńildetýge qatysty nor­malardyń betalysy týraly da aıtyp berdi. Túzetýlerdiń bul blogi bankter týraly jańa zańnan bólek qaralatyn bolady. «Biz normalardyń tezirek kúshine engenin qalaı­myz. Burynǵysynsha, fılıal ashýdy jos­parlap otyrǵan sheteldik banktiń aktıvteri keminde 10 mlrd dollar bolýy tıis dep boljap otyrmyz» deıdi M.Ábilqasymova.

Mádına Ábilqasymova, qarjy nary­ǵyndaǵy trendter men perspektıvalar týraly aıtyp ótti. «Sıfrlandyrý jasandy ıntellekt, úlken derekter, blokcheın tehno­logııalaryn engizýmen qarjy sektoryn transformasııalaýdy jalǵastyryp jatyr. Bul úderisterdi ońtaılandyrýǵa, klıenttik servısti jaqsartýǵa, operasııalyq shyǵyndardy tómendetýge kómektesedi» deıdi QNDRA tóraǵasy.

Kongress jumysy barysynda Ulttyq bank pen Ulttyq tólem korporasııasy barlyq ekinshi deńgeıli bankter úshin biryńǵaı QR-kodty engizý boıynsha qanat­qaqty jobany iske qosty. Bul joba bızneske birneshe termınal satyp alýdan bas tartýǵa múmkindik beredi. Endi azamattar taýarlar men qyzmetterdi satyp alý úshin bir QR-kod arqyly tóleı alady. Joba­ny masshtabtaý 2025 jylǵa josparlanyp otyr.

ALMATY