Semeıde san myńdaǵan kórermenniń kóńilinen oryn alyp, qanshama talanttyń eńse tikteýine zor úles qosyp kele jatqan oblystyq Abaı atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatrynyń 90 jyldyq mereıtoıy ótti. Qazaq teatr tarıhynyń besigine balanǵan bul mekende 1917 jyly Muhtar Áýezovtiń jetekshiligimen Oıqudyq jaılaýynda «Eńlik-Kebek» pesasy sahnalanǵan bolatyn.
Hakim Abaıdyń ekinshi áıeli Áıgerimniń otaýynda «Eńlik-Kebek» shyǵarmasy alǵash qoıylǵanda bir jaǵy sahna, ekinshi jaǵy kórermender otyratyn oryn bolyp eki kıiz úı tigiledi. Elý tıynnan bılet satylǵan. Barlyǵy 54 som 50 tıyn jınalǵan. Túsken qarajatty Quljadaǵy asharshylyqqa ushyraǵan halyqtyń paıdasyna jóneltilgeni sol istiń basy-qasynan tabylǵan erlerdiń azamattyǵy desek jarar. Bul týraly on jetinshi jyly Alashtyń únjarııasy bolǵan «Saryarqa» gazetinde jalpaq jurtqa jarııa boldy.
Shyńǵystaý baýyrynda sahnalanǵan «Eńlik-Kebek» pesasy Oıqudyqta týǵan oıly dúnıe bir kúnniń jemisi emes. Tarıh dıirmenin keri shegersek, Semeıde Abaıdyń dúnıeden qaıtqanyna 10 jyl tolýyna oraı ótken ádebı keshke, sol zaman sheńberindegi «Kúnshyǵys» keshi sııaqty mádenı hám ádebı otyrystarǵa baryp tireledi. 25 qańtar 1914 jylǵy Abaıdy eske alýǵa arnalǵan keshten áńgimeshi Kókbaı, dombyrashy Álmaǵanbet, skrıpkashy Muqa – Abaıdyń aqyndyq ne bolmasa ádebı mektebiniń úlgi-soraby ańdalady. 1915 jyly 13 aqpanda Semeıdegi prıkazshıkter úıinde ótken oıyn-saýyq keshi. Birjan-Sara aıtysy teatr sahnasyna beıimdelip, mýzyka-ınssenırovka retinde qoıyldy. Tórt bólimnen turǵan úlken saýyq keshti uıymdastyrýshy Názıpa Quljanova delinedi muraǵat materıalynda. Arhıv qujatyn aqtarsańyz, Semeıde 1917–1918 jyldary qazaq, orys, tatar trýppalarynyń qyzmet etkenin baıqaýǵa bolady.
1920 jyly talapty qazaq jastary men oqyǵandary «Es-Aımaq» atty mádenı-aǵartý qoǵamyn qurdy. Ataýynyń ózi aımaqty eseıtý, sanasyn oıatý mánin ústedi. «Qazaq tili» gazetiniń 1922 jyldyń 22 aqpanyndaǵy sanynda «Lýnacharskıı teatrynda qazaq saýyǵy bolady. Dramanyń sońyn ala Isa aqyn men Jabaıhan Dúbiruly aıtysady» delingen habar taraıdy. Bir aıdan keıin dál sondaı habarlamada Isa men Nurlybek aqynnyń aıtysqany taraıdy. Al dál sol jyly 17 jeltoqsan kúni pedtehnıkým jastarynyń qatysýymen «Kúnshyǵys» saýyq keshi ótti. Keıbir jerde bul «Shyǵys» keshi dep te aıtylyp júr.
Ras, Muhtar Áýezov aıtpaqshy, kásibı teatr elementteri Qarqaraly mańyndaǵy Qoıandy, Qarqara jármeńkesindegi jıyn-toıǵa, tipten odan ári tereńdesek, qazaqtyń halyq aýyz ádebıetindegi jar-jar men aıtys, saltty saralaıtyn, dástúrdi dáripteıtin myńjyldyq mádenıetimizdiń máıegi bolyp shyǵady. Demek qazaq teatrynyń dińgegi tipti áride qaǵylǵanyn aıǵaqtaıtyn derek te jeterlik. Qazyǵymyzdy neǵurlym ary aparyp qaqsaq, teatr aıasy keńeıip salary anyq. Bul óz shejiremizdi shertip, tarıhtyń qatparly syryn bilsek degen lepeste aıtylǵan ıshara.
Teatr toıy aıasynda aldymen «Abaı teatry tarıh tolqynynda» respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa shymyldyǵyn túrdi. Ǵylymı basqosýda sóz alǵan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Semeı fılıalynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baýyrjan Erdembekov Alash kezeńinen bastaý alǵan teatr keleshekte kórermen kóńiliniń kiltin taýyp eńbektený joly men repertýaryn baıytýy týraly jáne ózekti máseleler tóńireginde birshama oı aıtty.
«Muhtar Áýezovtiń ult teatry men dramatýrgııasy jaıly oılary jáne onyń transformasııalanýy» taqyrybynda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń «Teatr jáne kıno» bóliminiń meńgerýshisi Amankeldi Muqan, «Qazaqstandaǵy teatr óneriniń qalyptasýy – Abaı teatrynyń mańyzy» atty baıandamasymen ónertaný doktory, Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory Baqyt Nurpeıis teatr týraly tolǵanystardy ortaǵa saldy. Sonymen qatar jergilikti ǵalymdar men ónertanýshylar da ózge taqyryptar jaıynda egjeı-tegjeıli pikirlerimen bólisti.
Konferensııanyń túıini retinde Abaı atyndaǵy teatrdyń qoǵamdaǵy róli men teatrdyń qalyptasýy men damýy, qazaq óneri men mádenıetine qosqan úlesi jan-jaqty qamtylǵan «Tarıhy tereń teatr» atty kitaptyń tusaýy kesilip, teatr tarıhynyń mańyzdy kezeńderin, belgili óner qaıratkerleriniń shyǵarmashylyǵyn, teatrdyń ulttyq mádenıettegi ornyn baıandaıtyn «Oıqudyqta mazdaǵan teatr» derekti fılminiń kórsetilimi usynyldy.
Saltanatty is-shara aıasynda Parlament Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev pen Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń quttyqtaý hattary oqyldy. Aımaq basshysy Nurlan Uranhaev teatr ujymy men barsha ónersúıer qaýymdy aıtýly oqıǵamen quttyqtap, jańa avtobýstyń kiltin tabys etti.
«Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Ǵalıaqpar Tórebaev syndy kórnekti tulǵalar qurǵan mádenı ortalyq óńirimizdiń rýhanı qundylyǵynyń sımvolyna aınaldy. Teatrdyń 90 jyldyq tarıhynda óner salasyndaǵy tolaǵaı tabystardyń shejiresi jazyldy. Muhtar Áýezov: «Teatr – eń uly beıneleý óneriniń biri», degen eken. Bul – oblysymyzdyń ǵana emes, búkil qazaq halqynyń rýhanı maqtanyshy, ulttyq mádenıettiń jarqyn shamshyraǵy. Yntymaǵy jarasqan teatr ujymyna shabytty shyǵarmashylyq jolǵa jańa jarqyn tabystar tileımin!», – dedi oblys ákimi.
Sonymen birge Abaı atyndaǵy teatrdyń damýy men shyǵarmashylyq jetistikterge jetken ónerpazdar marapattaldy. «Eńbek ardageri» medali Almıra Aıdarhanovaǵa tabys etildi. «Mádenıet salasynyń úzdigi» tósbelgisimen Nurbek Tashkenbaev, Talǵat Tóleýbaev, Elena Obýhova, Aıdos Baıgeldın, Eren Ahmetov, Nurjan Hasenov, Ásel Nurlanova, Álııa Hamıtova marapattaldy. Sondaı-aq Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń Qurmet gramotasy, «Semeı qalasyna sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisi toqsan jyl boıy qazaq teatr óneriniń tynysyna dem berip, qazaq rýhanııatynyń qazanynda qaınaǵan teatr salasyndaǵy kórnekti tulǵalardyń izin jalǵaǵan ártisterge tabys etildi.
«Eńlik – Kebekpen» esik ashyp, «Es-Aımaqpen» er jetip, eńse tiktegen óner ordasy keleshekte de óner týyndylarymen óris ashyp, teatr salasynyń tuǵyryn tikteýge atsalysary anyq.
Semeı