«Alyp qara qustyń adamzatqa qandaı paıdasy bar, ol bizge ne úshin qajet?» dersiz. Alaıda ol eldegi ekojúıeni, bıologııalyq alýantúrlilikti saqtaýǵa qajet. Kez kelgen bıologııalyq túr tabıǵı tepe-teńdiktiń tiregi. Bul rette tazqara qusynyń orny erekshe ekenin umytpaýǵa tıispiz.
Byltyr Jetisý oblysyndaǵy «Altyn-Emel» ulttyq parkinde tazqaranyń balapany bar uıasy tabylǵan edi. Ulttyq park qyzmetkerleriniń aıtýynsha, kópshilik uǵymynda tazqara ólekse jeıtin las qus. Degenmen ol tabıǵatqa paıdaly ári ekologııalyq taza qustardyń biri. О́ıtkeni tazqara dala sanıtary qyzmetin atqarady. Máselen, zoonozdyq ınfeksııanyń taralýynan qorǵaıdy. Bul ásirese ulttyq saıabaqta turatyn qulan, qaraquıryq sekildi qońyr ańdar úshin óte mańyzdy.
«Qustyń ónip-ósýin, olardy saqtaý – zoologterdiń mindeti, al qustyń uıasyn tabý – úlken jetistik. Osy oraıda jolymyz boldy. Byltyr Úlken Qalqan taýlarynan balapanymen birge tazqaranyń uıasy tabyldy. Tazqara naýryz-sáýir aılarynyń ortasynda bir ǵana jumyrtqa salyp, orta eseppen 55 kúnde basyp shyǵarady. Balapan uıada 3-3,5 aı turyp, keıin ushyp shyǵady. Tazqara kózi ótkir qus, 1-2 shaqyrym bıiktikten jemin baıqap qoıady», deıdi «Altyn-Emel» ulttyq saıabaǵy ǵylymı bóliminiń qyzmetkerleri.
Ońtústik Koreıa ǵalymdarynyń zertteýinshe, tazqara qusy álemdegi as qorytý júıesi eń kúshti tirshilik ıesi. Onyń asqazany tipti ishke túsken temirdi de qorytyp jiberedi eken.
Tazqara – suńqar tárizdiler otrıadyna jatatyn jyrtqysh, iri, súıekti qus. Denesiniń uzyndyǵy 1 metrge jetedi, qanatynyń ólshemi shamamen 85 sm, salmaǵy 7-12 kg. Qustyń ataýy tazqara bolǵanymen, moıyn qaýyrsyndary qara emes, qońyrqaı, sur bolyp keledi. Tek bir jasqa deıingi jas qustarda qara reńk bolady. Basy túkti. Qaýyrsyndy seldir jerlerinen kókshil reńkti terisi kórinip turady. Tumsyǵy súıir, eńkeıgen. Qus moıynynyń búıirleri men artqy jaǵy qaýyrsynsyz keledi, munda terisi bozǵylt tústi. Jańa týǵan balapandary áýelde sarǵysh bolady, odan keıin sur mamyq bolyp ózgeredi. Bir jarym aıdan keıin qaýyrsyn paıda bolady.
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq parkiniń ǵylymı qyzmetkeri R.Qamsabetovtiń aıtýynsha, Tarbaǵataı taýyndaǵy Jasylkólde tazqaralar mekendeıdi.
«Asa iri denesine qarap alystan baıqasańyz jerde qonaqtap otyrǵan qustardy jaıylyp júrgen mal dep oılap qalýyńyz múmkin. Aspanda ushyp bara jatqanda qanattary men denesinen tik tórt buryshty, qaýyrsyndarynyń ish jaǵynan sarǵysh-aqshyl syzyqtardy baqylaı alasyz. Quzǵyn qus bolǵandyqtan, taý jotasynda janýarlardyń óleksesimen qorektenedi. Jemtigin izdeý barysynda jeldiń jyly aǵystaryn sheber paıdalaný arqyly qustar kúnine 300-400 km qashyqtyqty ushyp óte alady. Qustardyń kórý qabileti sonshalyq, olar 1 shaqyrymnan astam bıiktikten jerdegi janýardyń dem alyp jatqanyn nemese oıaý ekenin dál anyqtaıdy. Olar kúndizgi ýaqytta belsendi, bul tamaqtaný rejimine baılanysty – jaryqta ólekseni anyqtaý ońaıyraq. Qustyń «Tazqara» atalýynyń basty sebebi alystan kóringen kezinde alyp qara denesinen erekshelenip kórinetin basyna qarap aıtylǵan», deıdi maman.
Ekomádenıeti qalyptasqan, eldegi árbir janýarǵa úlken janashyrlyqpen qaraıtyn azamattar az emes. Bul rette biz eldegi qoryqshylar men ulttyq saıabaq qyzmetkerleriniń tabandy eńbegin erekshe atap ótýge tıispiz. Ár janýardy kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, qamqor bolyp kele jatqan mamandardyń biri, ekolog, «Syrdarııa-Túrkistan» MО́TP Boraldaı fılıalynyń dırektory Baqytjan Qyryqbaıdyń aıtýynsha, qazaq jerinen túlep ushqan tazqaralar áli de tabıǵı park qyzmetkerleriniń baqylaýynda.
«Osydan shamaly ýaqyt buryn Boraldaı taýyna (Báıdibek aýdany) uıa salǵan tazqaranyń balapandary aman-esen aıaqtanyp, qanaty qataıyp, Tájikstan men Aýǵanstanǵa qonys aýdarǵanyn jarııalaǵan edik. Endi sol qustardyń ekeýi (Asý men Jetpis) Úndistan jerine jetse, bireýi, Qarash degen tazqara Tájikstanda qystap qaldy. Osy qustarǵa qarap otyryp, naǵyz erkindiktiń ne ekenin uǵynǵandaı bolasyń», deıdi ol.
Tazqara Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵy Qyzyl kitabynyń sırek kezdesetin ári joıylyp ketý qaýpi bar janýarlar tiziminde edi. Jýyrda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev Úkimette ótken baspasóz máslıhatynda elimizdiń Qyzyl kitabyna tolyqtyrýlar men ózgerister jasalyp, 21 janýar túri shyǵarylyp, 11 janýar jańadan engizilgenin málimdedi. Onyń ishinde biz sóz etip otyrǵan tazqara qusy da bar. Sóıtip, bıyldan bastap tazqara erekshe qorǵalatyn janýarlardyń qataryna qosyldy.
Byltyr elimizde «Taza Qazaqstan» ekologııalyq aýqymdy aksııasy sátti bastaldy. Aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady. Sol turǵyda túzdegi túrli ólekselerden tazartyp otyratyn «dala sanıtary» tazqara qusyn da osy aksııanyń «beldi qatysýshylarynyń biri» dep qabyldap, onyń ósip-ónýine tilekshi bolýǵa tıispiz.