Qarjy salasynyń bilgiri

Ol búkil sanaly ómirin qar­jy júıesinde qyzmet etýge arnady. 1935 jyly Qyzylorda oblysy Qaraketken temirjol stansasynda dúnıege kelip, aýyldyń jeti jyldyq mektebin, Almaty qarjy-nesıe tehnıkýmyn, sol kezdegi Orta Azııa men elimizdegi jalǵyz qarjy-ekonomıka ınstıtýtyn bitirdi. 1957 jyldan bastap 1997 jyly qurmetti demalysqa shyqqanǵa deıin 40 jyl qarjy organdarynda jaýapty qyzmet atqardy. Zeı­netkerlikke shyq­qan soń da qol qýsyryp otyrý degen­di bilmeıtin Kámekeń Qazaqstan ekonomıka jáne quqyq ınstıtýty Qy­zylorda fılıalynyń dırektory bolyp, professor ataǵyn aldy.

Kamal Shókenov ómirde barynsha qa­rapaıym, kishipeıil, kisi aqysyn je­meıtin, óte tárbıeli jan edi. Sonymen qa­tar ashý­dy sabyrmen, qatygezdikti qara­paıymdylyqpen, dórekilikti sypaıy­lyqpen, ádeptilikpen je­ńýge bolady degen qaǵıda­nyń týyn ómir boıy bıik ustap ótti. Biz Kámekeńniń isker de bilik­ti, qaǵıdatshyl da ádiletti, ási­rese qazyna qarjysynyń oryndy jum­salýynda adamdardyń jú­regine jol taba biletin naǵyz maman eken­digin jurtshylyq jaq­sy biledi.

«Men búkil sanaly 40 jyl eńbek jolymda barlyq kúsh-ji­gerim men qabi­let-qarymymdy da tirlik-taýqymeti mol qarjy salasyna jumsaǵan ekenmin. Osy merzim ishinde men qashanda adal­dyqtyń aq jolynan aınymaı, el-halqymnyń joǵyn joqtap, mu­ńyn muńdap, janyna jalaý bolýǵa umtyldym. Nesin jasyraıyn, osy oraıda keıde bázbir basshy­lar­men júz sha­ıysyp qalǵan kez­deri­miz de boldy. Biraq ımandaı bir shyndyq, álgilerdiń qaharyna ushyrap, jyly ornymnan aıyrylyp qalamyn-aý dep eshkimniń de yr­qyna yǵyp, qarjy qazynasyna qııanat jasaǵan emespin. О́ıtkeni qarjy qazany ámbe jurttyń or­taq nesibesi, ortaq nápaqasy ǵoı. Oǵan eshkimniń de zańsyz qol suǵyp, keýdemsoqtyqpen bılik jasaýyna bolmaıdy. Bul jónin­de Jaratýshy Iemiz aldynda da, halyq aldynda da arym taza dep oılaımyn», dep jazǵan edi.

Kamal aǵa bıýdjet qarjysyn únemmen jumsaýdy, dittegen, me­je­legen túpki maqsatqa jetý­di oılaıtyn jáne osyny aldy­na mindet etetin de, ol osy ba­ǵyt­­ta ár ýaqytta ózine «ıdeal» ese­binde 1938–1962 jyldary odaq­tyń qarjy mınıstri bol­ǵan A.Zve­revtiń qaǵıdatyn usta­natyn jáne sony iske asyrýshy edi.

Kamal Shókenovtiń adamı qasıetteri men qar­jy salasynyń jaýapkershiligin tereń sezinip, kásibine adal bolýy ata-anasynan berilgen qasıet deýge bolady. Ol kisiniń jastyq shaǵy túkpirdegi temirjol beketinde kúnkórisi jupynylaý, áke-sheshesi aýrýly-syrqaýly otbasynda ­ósip, ózi jastaıynan eńbekke ara­la­syp, bilim alýǵa talpynýǵa týra keldi. Surapyl soǵys jylda­ry 8-10 jasar aýyl balalarynyń qatarynda 50-60 shaqyrym qa­shyq­tyqtaǵy Qaraózek ózeniniń jaǵa­syndaǵy qyrmannan esek­ke eki-úsh qaptan astyq artyp, ol kó­likterdi birine-birin baılap, ózderi jaıaý Qaraketken astyq qabyldaý pýnktine jetkizý, jol­da bo­latyn túndegi qıynshylyq­tar, ásirese sharshaǵan, jataǵan maqu­lyqtardyń azaby, tesil­gen qanar qaptardyń álegi, bári-bári esten ketpeıtin kórinis­ter bala Kamaldy jyldam eseıtti. Sol kezdegi eńbegin keńes ókimeti baǵalap 10-jastaǵy Kamal Shóke­­nov 1945 jyly «1941–1945 jyl­dardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­taǵy qajyrly eńbegi úshin» meda­limen marapattalǵan.

Oblys ekonomıkasy men damýy, tur­ǵyndardyń turmys jaǵ­­daıynyń jaq­sarýy men qar­jylyq qamtamasyz etilýi­niń bir­qatar «shtrıhtaryn» eske túsi­­rip ketetin bolsaq, 1988 jyly obl­ys eńbek­ker­leriniń shól jáne shóleıt, sýy tap­shy, tabıǵa­ty qolaısyz aımaqtarda tur­­ǵany úshin oblys turǵynda­ry­nyń aılyq jalaqysyna 1,15 aýdan­­dyq koeffısıent engizi­lýi má­selesin sol kezdegi oblys basshysy E.Áýelbekov odaqtyq organdar aldynda kótergen kezde sonyń barlyq esebin daıyndap Máskeýdegi quzyrly mekemelerge ýaqtyly tapsyrylýyn qam­ta­masyz etken de osy Kámekeń edi. Osyndaı jaǵdaı taǵy da Aral óńi­ri halqyna ekologııalyq apat aımaǵy turǵyndary mártebe­sin berý jáne olarǵa aılyq jala­qy­ǵa qosymsha 1,30-1,50 ekolo­gııa­lyq koeffısıent engizilýi úshin esepterin saýatty da, to­lyq ýaqtyly jasaýǵa da Kamal Shókenovtiń eńbegi orasan boldy. 1993 jyldan bastap atalǵan zań óńirimizde el ıgiligine jarap otyr. Elimiz egemendik alǵannan soń memleketaralyq qarym-qatynastardyń úzilýi, burynǵy odaq boıynsha kásiporyndar arasyndaǵy alys-beris esep­te­riniń shıelenisýi olardyń bir-birine qaryzdaryn orasan ósi­rip, zańdy tulǵalardyń bıýdjet al­dyndaǵy mindettemeleriniń oryn­­­­dal­­maýyna aparyp soq­ty­ryp, bıýd­jet­ten qarjylan­dy­­rylatyn mekeme qyz­met­ker­­leriniń aılyq jalaqy, kásiporyn ju­mysshy­larynyń eńbekaqylary men zeı­net­aqy­laryn tóleýdiń birne­she aılap keshigýine ákelip soqty. Osy jaǵdaı­dan shyǵý maqsatyn­da naqty qarjy aınalymy men ká­siporyndar qaryzyn óteý úshin 1996 jyly jaı veksel men eseptik mindettemeler aınalym­ǵa shyǵarylyp jaǵdaı birsha­ma turaqtaldy. Sonymen qatar osy ýaqytta oblys ortalyǵyna ilespe gaz alyp kelý maqsatymen respýblı­kada ekinshi bolyp 1997 jyly 3 jylǵa arnalǵan 100 mln teńgege «Investısııa-­gaz» oblıgasııasyn shyǵaryp oblystaǵy gaz­dandyrý jumysyn bastaýǵa múmkindik alyp edik, osy kúrdeli, buryn tájirıbemizde kezdespegen, oblysymyzda iske asýy úshin shy­ǵarylǵan baǵaly qaǵazdarda qarjy basqarmasy­nyń basshysy Kamal Shókenovtiń aty men qol­tań­basy sol kezdegi oblys ákimi Ber­­dibek Saparbaevpen birge turdy.

Kamal aǵamyz qarjy sala­syn­da qyzmet atqarǵan ýaqy­tyn­da burynǵy Odaqqa, res­pýblıka, oblysymyzǵa aty bel­gili kóptegen kadr daıarlady. «Kámekeńniń mektebinen ótken qarjygerler» degen mamandardy júzdep sanaýǵa bolady, atap aıtqanda Parlament Májilisi­niń II shaqyrylym depýtaty Quttyqoja Ydyrysov, birneshe mınıstrliktiń vıse-mınıstri bolǵan Rahymbergen Toqseıitov birqatar oblys­ta qarjy, salyq organdaryn basqarǵan Daırabaı Ysqaqov, Reseı qarjy júıesiniń generaly Ǵalymjan Shámshıev, bir­qatar oblystyń qarjy, salyq, qazynashylyq, qarjylyq ba­qylaý organdaryn basqarǵan Nurgúl Berkimbaeva, Baljan Shámenova, Raıhan Ysqaqova, Gaý­har Arynova, Rahymjan Nur­seıi­tov, Sándibek Amanjolov jáne taǵy basqalardy aıtýǵa bo­lady. Kamal aǵamyz ózi Qa­zaq­standyq ekonomıka jáne quqyq ınstıtýtynyń oblysta­ǵy fılıalyn basqarǵan ýaqyt­ta 500-den asa ekonomıka, qar­jy jáne quqyq salasy mamanda­ryn daıarlaýǵa muryndyq boldy jáne solardyń kóbisi qazir res­pýb­lı­kamyzda óz ma­mandyǵyna saı ­tabysty eńbek etip júr.

О́z ýaqytynda oblysty bas­qarǵan kóp­tegen memleket jáne qoǵam qaıratker­lerimen ıyqtasa qatar qyzmet etip, eldiń damýy­na eleýli úles qosty. Kamal aǵa qar­jyny basqarý, ony jum­saý tár­tibin qatań saqtaýǵa kóp kó­ńil bóle­tin, is qaǵazdaryn, she­shim, qarar, ókim­der­diń joba­syn daıyndaǵanda zańdy­lyq­tyń saqtalýyn, jaýaptylyqpen jazy­lýyn yjdaǵattylyqpen qarap, qate jiber­meýge tyrysatyn. Sol kezdegi oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Saǵıdolla Qubashevtyń «Shókenovtiń qoltań­basy qoıylyp túsken qujattardyń joba­­syn­da qate bolmaıdy, men olarǵa oqymas­­tan qoltańbamdy qoıa berýden qoryq­paı­myn» degen sózderi ujymdastaryna senim uıalata­tyn. Sol sııaqty 90-jyldardaǵy oblat­kom tóraǵasy E.Zolotarevtiń Qarjy mınıstri A.Baqýlanyń oblysqa kelgende ótkizgen aktıv jınalysynda aıtqan sózi esimizde qalypty: «Bastapqy kezde keıbir sharalarǵa bıýdjetten qarjy bólý týraly usynysyma K.Shókenov meni qoldamaǵanda, bul kisi nege qarsy pikir aıta beredi degen oıda bolsam, keıinnen Úkimette birqatar oblatkom tóraǵalaryna qarjy tártibin buzǵany úshin qatań sharalar qoldanylyp jatqanda, ózimniń bul máselede eshbir eskertýsiz júrgenim úshin, qaıta K.Shókenovke alǵys aıtatyn boldym», degen sózi Shókenovtiń abyroıyn arttyra túsken-di.

Kamal aǵa qarjy salasynyń naǵyz maı­­talmany bolýmen qatar ónerdiń, sport­­tyń da úlken janashyry edi. Uldary Baýyr­jan, Batyrhan, Baqytjandar kish­kentaıynan ákesiniń qoldaýymen ártúrli mýzykalyq aspaptarda oınap, burynǵy odaqtyń biraz jerinde óner kórsetse, Batyrhany álem tanıtyn óner juldyzy dárejesine kóterildi.

Osyndaı abzal da ardaqty azamat Qazaqstannyń eńbegi siń­gen ekonomısi Kamal Shókenov 2011 jyly 23 naýryzda dúnıe sal­­dy. Biraq sońynda jaqsy is, bi­likti shákirti, sanaly urpaq qal­dyr­dy. О́ńir azamattary bul tul­ǵa­ny árqashan eske alyp oty­rady.

Qalqazbek ÁJIBEKOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri