Keıingi jyldary Tıgr men Evfrat ózenderi aýmaǵyn alyp jatqan tarıhı Mesopotamııa mekeniniń búgingi murageri – Irak memleketimen qarym-qatynasymyz jan-jaqty jandanyp keledi. Ásirese saýda-ekonomıka, mádenı jáne týrıstik salalarǵa aıryqsha kóńil bólinip otyr. Iraktyń Qazaqstandaǵy ýaqytsha senimdi ókili Djaber Najm Abdolla ál-Temımı myrzamen bolǵan suhbatta osy baılanystardyń búgini men keleshegi jaıynda keńinen áńgime órbidi.
– Djaber myrza, áńgimemizdi Iraktyń búgingi saıası-ekonomıkalyq jaı-kúıinen bastasaq. 2003 jylǵy soǵystan keıin elde qandaı ózgeris boldy?
– Bizdiń elimiz adamzat tarıhynda ózindik orny bar Shýmer, Akkad, Babyl (Vavılon), Assırııa jáne Arab-ıslam órkenıetteri qanat jaıǵan tarıhı ólke sanalady. Bastaýy bizdiń dáýirimizge deıingi tórtinshi myńjyldyqta jatqan Mesopotamııada adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy jazý-syzý – babyl syna jazýy paıda bolǵan. Dóńgelek te alǵash ret osy jerde oılap tabylǵan. Al Babyl patshasy Hammýrapıdiń zańdar jınaǵy qoǵam ómirin rettegen alǵashqy jazbasha quqyqtyq qujat bolǵan edi. Sondaı-aq mesopotamııalyqtar eginshilikpen aınalysqan alǵashqy qaýymnyń biri sanalady.
Keıingi ǵasyrda bizdiń elimiz jaqsy kezeńdi de, qıyn shaqty da bastan keshti. Sonyń ishinde 2003 jyly 30 jyldan asa eldi bılep-tóstep, halyqty kóp qıynshylyq pen qasiretke dýshar etken Saddam Hýseın rejimi qulaǵan soń, el ómirinde úlken ózgeris oryn alyp, demokratııalyq reforma júzege asty. Birpartııalyq júıeden saıası plıýralızmge kóshtik. Qazir Irakta birneshe saıası partııa jumys isteıdi.
Ekonomıka jaıynda aıtsaq, qazirgi tańda Premer-mınıstr Muhammed Shıa ál-Sýdanı basqaratyn úkimetimiz iri strategııalyq jobalardy júzege asyryp jatyr. Sonyń qatarynda quny 6 mlrd dollardy quraıtyn «ál-Faý» portynyń qurylysy men quny 14 mlrd dollarǵa baǵalanǵan «Damý joly» jobasy bar. Onyń aıasynda uzyndyǵy 1 200 shaqyrym jol salynyp, ol Iraktyń Arab shyǵanaǵyndaǵy porttaryn Túrkııamen jalǵap, sol arqyly Azııa men Eýropa naryqtaryn Irak arqyly baılanystyrady.
– Bizdiń bilýimizshe, Irak munaı óndirýden álemde 4-oryn alady. Siz aıtyp otyrǵan irgeli jobalar men munaı óndirýdegi tabys el ekonomıkasyna qalaı áser etip jatyr?
– Iá, Irak – álemdegi eń iri munaı óndirýshi eldiń biri. Naqtyraq aıtqanda, kúnine shamamen 4,3 mln barrel munaı óndiriledi. Aldaǵy ýaqytta 6 mln barrelge jetkizý josparda bar. Al jer astyndaǵy barlanǵan munaıdyń jalpy qory – 145 mlrd barrel. Qazir kóptegen halyqaralyq munaı kompanııasy Iraktyń ken oryndaryn ıgerip jatyr. Munyń bári, álbette, Irakty qýatty ári turaqty ekonomıkasy bar elge aınaldyryp otyr. Al munaıdan túsetin tabys túrli servıstik jáne ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa, sondaı-aq ıraktyqtardyń turmys deńgeıin kóterýge jumsalyp keledi. Byltyr el bıýdjeti 153 mlrd dollardan asqanyn aıta ketý kerek.
– Qazaqstan men Iraktyń ózara saýda-ekonomıkalyq baılanysy qandaı deńgeıde? Biz sizderge qandaı taýar túrin eksporttaımyz, sizder bizge ne jetkizesizder?
– Eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń orasan zor áleýeti turǵysynan qarasaq, qazirgi ózara alys-beris kólemi óz deńgeıinen tómen ekenin aıtqym keledi. Qazaqstanda Irakqa qajetti kóptegen resýrs bar. Ásirese aýyl sharýashylyǵy ónimderi, sonyń ishinde bıdaı men arpa sııaqty dándi daqyldar, mal sharýashylyǵy ónimderi, t.b. Jaqynda Irak kásipkerleri Qazaqstanǵa kelip, mundaǵy et pen tiri maldyń baǵasy Irakqa eksporttaýǵa óte qolaıly ekenine kóz jetkizdi. Atap aıtsaq, sizderde bir kılo ettiń quny Iraktaǵy baǵanyń jartysynan azyn quraıdy.
Al Irak Qazaqstanǵa eksporttaýǵa bolatyn kóptegen taýar men azyq-túlikke, ásirese jemis-jıdekke baı. Onyń ishinde qurma, apelsın, anar, júzim, sondaı-aq kókónistiń kóptegen túri bar.
Qazirgi tańda Qazaqstan Irakqa bıdaı, arpa, un jáne et eksporttasa, Irak Qazaqstanǵa qurma túrlerin jetkizip berip otyr. Degenmen ózara saýdanyń kóbi tikeleı emes, úshinshi elder arqyly júzege asyp keledi. Bul óz kezeginde taýar baǵasynyń qymbattaýyna áser etip tur. Sol sebepti bizdiń aldymyzda turǵan basym mindet – eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanysty tikeleı, úshinshi tarapsyz júzege asyrýǵa kúsh-jiger jumsaý.
– Oǵan qandaı kedergiler bar?
– Ekonomıkalyq baılanysty arttyrýǵa eki tarap ta múddeli. Alaıda aramyzda qurlyqpen de, teńizben de tikeleı kólik baǵytynyń bolmaýy, sondaı-aq saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty retteıtin quqyqtyq bazanyń joqtyǵy biraz qıyndyq týǵyzyp tur. Sol sebepti bizdiń elshilik Qazaqstannyń mınıstrlikterimen, ózge de jaýapty salalyq vedomstvolarmen belsendi jumys júrgizip jatyr.
Taǵy bir aıta keter jaıt – Irak kásipkerlerine Qazaqstandaǵy qoljetimdi ekonomıkalyq múmkindikter jaıynda aqparat jete bermeıdi. Bul – bıznes salasyndaǵy qarym-qatynastyń bolmaýynan týyndap otyrǵan jaǵdaı. Osyǵan oraı biz múddeli taraptarǵa eki eldegi tıimdi múmkindikter týraly aqparat berý úshin baıypty jumys istep, ózara baılanystardy ornatýǵa jáne kezdesýler ótkizýge atsalysyp jatyrmyz.
Irakta Qazaqstan elshiliginiń bolmaýy da bizdiń el azamattary úshin qıyndyq týdyratynyn aıta ketý kerek. Olar vıza alý úshin Ammandaǵy (Iordanııa) Qazaqstan elshiligine júginýge májbúr. Eger Baǵdadta sizderdiń elshilikterińiz ashylsa, eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastar men basqa da saladaǵy barys-kelisti jandandyrýǵa yqpal eter edi.
– Qazaqstan men Irak – tarıhy tamyrlas, mádenı-dinı salada ortaq qundylyqtary kóp elder. Qazirgi tańda bul baǵytta qandaı baılanys bar?
– Iá, bizdiń halyqtarymyzdy kóp nárse baılanystyrady jáne ózara yntymaqtastyq tarıhy tym tereńde jatyr. Eń aldymen qazaq pen arabty ata-babadan qalǵan salt-dástúr men qundylyqtardy qurmetteý men saqtaý, qonaqjaılylyq pen jomarttyq sekildi qasıetter jaqyndastyratynyn aıtar edim. Qazaq jerinen shyqqan uly fılosof ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabı ǵylym izdený jolynda Baǵdadta on jyl ómir súrgen. Ol arab tilin jetik meńgerip, óner, mýzyka, medısına, fızıka salalarynda kóptegen eńbek jazyp qaldyrdy. Bul ǵulama ıraktyqtardyń júreginen erekshe oryn alady. Baǵdadta ál-Farabıdiń záýlim eskertkishi, sondaı-aq onyń atynda ýnıversıtet bar.
Islam dinin taratý úshin Ortalyq Azııa elderine attanǵan musylman qolbasshylarynyń kóbi Irakta dúnıege kelgen. Mysaly, Máýrennahr aımaǵyna din taratýǵa yqpaly tıgen belgili qolbasshy Qutaıba ıbn Mýslım ál-Bahılı – bizdiń ólkeniń týmasy. Islam halıfaty kezinde Ortalyq Azııa halyqtarynan shyqqan kóptegen musylman ǵulamasy men ımamdary Baǵdadta oqyp, ıslam quqyǵyn meńgerip, álemniń túkpir-túkpirine din iliminiń jetýine atsalysty. Osyndaı qoıan-qoltyq qarym-qatynastyń arqasynda qazirgi tańda arab pen qazaq halyqtarynyń tilderinde tereń lıngvıstıkalyq baılanystar bar.
– Qatelespesem, Iraktyń Naýryzdy resmı mereke retinde atap ótetin sanaýly arab eliniń biri ekeni ras pa?
– Iá, 21 naýryz – bizdiń eldegi aıtýly meıramnyń biri. Ásirese, eldiń soltústigindegi Kúrdistan aımaǵynda keń kólemde toılanady. Naýryz kóktemniń shyǵýymen tuspa-tus kelip, aýa raıy jylyp, tabıǵat qaıta týǵandaı qulpyratyn jaımashýaq mezgil bolǵandyqtan, adamdar bul merekeni taýda, tabıǵı saıabaqtarda otbasymen, dostarymen birge, jappaı ulttyq kıim kıip, ártúrli taǵam ázirlep, erekshe qýanyshpen qarsy alady. Bul mereke, ásirese, kúrd halqynyń folklory men ádebı murasynda tereń oryn alǵan dinı, saıası jáne mádenı mánge ıe.
– Iraktyń ejelgi órkenıet oshaǵy bolǵanyn aıtyp jatyrsyz. Týrızm úshin munyń mańyzy aıryqsha. Osy oraıda Irak qazaq saıahatshylaryn qandaı tarıhı-mádenı jerlerimen qyzyqtyra alady?
– Iá, bizdiń elimiz baı mádenıetimen, tereń tarıhymen jáne kórikti týrıstik oryndarymen erekshelenedi. Kóne órkenıet ortalyqtary sanalatyn Babyl, Ýr jáne Samarra qalalary, sondaı-aq Baǵdadtaǵy tarıhı oryndar qazaq saıahatshylarynyń nazaryn aýdararyna kúmánim joq. Din turǵysynan alǵanda, Irak – paıǵambarlar besigi. Paıǵambarlardyń atasy Ibrahım (ǵ.s.) Babyl qalasynda dúnıege kelip, Iraktyń ońtústigindegi Ýr qalasynda ómir súrgen. Sonymen qatar Irak jerinde ımamdar men áýlıelerdiń keseneleri saqtalǵan. Atap aıtsaq, Baǵdad qalasynda uly ımam Ábý Hanıfa men Abdýl-Qadir Gılanı keseneleri bar.
– Bir jyldary IShIM terrorıstik uıymy (Irak pen Sham ıslam memleketi – Qazaqstanda tyıym salynǵan) Iraktyń bir bóliginde lań salǵanyn bilemiz. Qazir eldegi dinı ahýal qalaı?
– 2014 jyly bul terrorıstik uıym Irak aýmaǵynyń úshten bir bóligin óz baqylaýynda ustaǵan edi. Alaıda 2017 jyly elimizdiń qaýipsizdik kúshteri halyqaralyq koalısııa jáne dostas elderdiń kómegimen «Islam memleketin» quramyz» dep talpynǵan terrorıstik toptardy tolyǵymen jeńip, el aýmaǵyn lańkesterden birjola tazartty. Búgingi tańda Irakta dinı ahýal turaqty. El ishi qaýipsiz. Sonyń arqasynda ekonomıkamyz da qalpyna kelip, damyp jatyr. Men kórshiles memlekettermen shekaralyq qaýipsizdiktiń mańyzyn erekshe atap ótkim keledi. Sebebi Irakqa irgeles elderdegi kez kelgen jaǵymsyz oqıǵa bizdiń elge de teris yqpal etýi múmkin. Alaıda Irak osy máselege erekshe mán berip, qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sharany qabyldap otyr.
– Jýyrda áleýmettik jelide Irakqa qatysty bir jaǵymsyz vıdeo taraǵan edi. Ol jerde 35 jastaǵy erkek pen 9 jasar qyz balanyń úılený toıy kórsetilip, Iraktyń zańy boıynsha qyzdardy 9 jasynan bastap turmysqa beredi eken degen aqparat aıtyldy. Bul qanshalyqty ras, sonyń aq-qarasyn óz aýzyńyzdan bilsek?
– Iá, biz de bul vıdeony kórip, arnaıy tekserdik. Ony eń alǵash bolyp bir brıtandyq saıt taratqan. Biraq ol jerdegi adamdardyń kıimderi, toı rásimderi, tipti adamdardyń túrleri de ıraktyqtarǵa múldem uqsamaıdy. Teksere kele onyń Irakqa eshqandaı qatysy joq ekenine kóz jetkizdik.
Al nekege qatysty zańǵa kelsek, bizde úılenýge 18 jastan bastap qana ruqsat etiledi. 9 jastan turmysqa shyǵý – bizdiń qoǵam úshin jat. Ondaı jabaıylyqty ıraktyqtar qabyldaı almaıdy. Men jýrnalıster men blogerlerge osy sekildi kúmándi aqparattardy tekserip baryp qana taratqan abzal ekenin eskertkim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»