Shahanov pen «ChatGPT»

«Bizdiń basty maqsatymyz – jańa ıdeıalardy júzege asyrý jáne sol arqyly álemdi ózgertý» dep bir toqtady da, ári qaraı oılanýǵa jeteleıtin tyń oılarymen bólisti. «Men qalaı adam­zatqa qyzmet ete alamyn degen eń mańyzdy suraqqa jaýap izdedim. Keıde tehnologııany ásire paıdalaný bizdiń ara­myzdy alystatady. Tehnologııa jaqsy is isteýge yńǵaıly. Biraq onyń olaı istegisi kelmeıdi. Oǵan eshteńe de ke­rek emes. Mine, ol bizdiń qundylyǵymyzdy, mahabbatymyzdy, senimimizdi, taǵdyrymyzdy, otbasy, kórshi-qolań tý­­raly kózqarasymyzdy, sezimimizdi bizden alystatyp jatyr». Tım Kýktiń bul aıtqanyn odan buryn talaı tulǵa aı­­typ, jazǵan shyǵar. Biraq onyń dál osy másele týraly bolashaq tehnokrattardyń aldynda aıtýy kóńilge qonarlyq is. Shyn­­dyǵynda qazir adamzatty oılandyratyn taqyryptyń biri – tehnologııamen baılanysymyz bolmaq.

Eń mańyzdy oıyn ol bylaı jet­kizedi. «Men jasandy ıntellekt kom­pıý­terlerge adam bolyp oılanatyn qasıet bere alady degenge senbeımin. Keri­sinshe, men kompıýter bolyp oılanatyn adamdardyń paıda bolatynyna alań­daımyn». Sóziniń toqeterin osylaı jet­kizgen onyń bul oıyn bolashaq kompıýter-adamdardyń qundylyqtan ada, janashyrlyqtan jurdaı, senim men sezimsiz ósetinin aıtyp, bárimizdi saqtandyrǵany dep bilgenimiz durys. Al men osy sátte Muhtar Shahanov týraly oıladym. Aqyn bul máseleni osydan 20 jyl buryn «О́rkenıettiń adasýy» atty óleńmen jazylǵan romanynda kótergen edi. Al siz M.Shahanovtyń bilgir­ligine, adamzattyq másele­lerge aldymen oı júgirtken azamat ekenine senbeı kórińiz. Qazaqtyń qara óleńimen jazylyp, búkil álemge taralǵan, tipti 50-den astam tilge aýdarylǵan bul shyǵarmanyń ózekti oıyn araǵa 20 jyl salyp alpaýyt «Apple» kompanııasynyń bas dırektory Tım Kýk aıtyp tursa, nege tańǵalmasqa?

Qazirgi zaman – tehnologııa men sıfr­lyq jańa­lyq­tardyń dáýiri. Biraq osy jetistikter adamzattyń rýha­­nı álemine qalaı áser etýde? Qazaq­­tyń kórnekti aqyny, qoǵam qaı­rat­keri Muhtar Shahanov bul suraq­qa «Kom­pıýterbasty jarty adamdar» shy­ǵar­masy ar­qy­ly jaýap beredi. Bul týyndy – adamzattyń shy­na­ıy qun­dy­lyqtardan alshaqtap, kompıýter­len­gen qo­ǵamǵa aınalyp bara jatqany týraly fılo­so­fııa­lyq oı-tolǵaý.

Shahanov bul shyǵarmasynda qazirgi órkenıettiń adamdardy jansyz mashı­nalarǵa uqsatyp bara jat­qa­nyn synǵa alady. Ol tehnologııalyq damý rýhanı qun­dy­lyqtardy, adamgershilikti, sezimdi, mahabbat pen shy­naıylyqty álsiretip jatyr degen oıdy alǵa tartady.

«Meıli, meıli eki ulymdy qaqsa da ýaqyt arqadan,

Naǵyz ulym bireý ǵana, ana ekeýi jarty adam!

Iá, bizdi qaıda aparmaq myna zaman aqpaly?

Ulan-baıtaq jerimizdi jarty adamdar qaptady.

Qaıda barsań kóz aldyńda ónege bop jarqyldar,

Jarty bastyq, jarty ustazdar, jarty qyzdar,

jarty uldar».

Ras qoı, jarty adamdardyń jaryqqa shyǵýy jan­syzdyq pen jalǵandyqty, jaǵympazdyq pen jattyqty ómirge birge ala keldi. Adamzat tarıhynda teh­nıka men ǵylymnyń damýy qoǵam­nyń ilge­rileýine yqpal etti. Biraq aqyn osy shyǵarmasynda adamdardyń teh­no­logııaǵa tym táýeldi bolyp bara jat­qa­nyna alańdaıdy. Ol kompıýterler men gadjetterge baılanyp qalǵan adam­­dardyń sezimsiz, salqynqandy, rýha­nı jaǵynan álsiz bolyp bara jat­qanyn jerine jetkize aıtady. «Kompıý­terbasty jarty adamdar» – tek tehno­logııalyq jetistikter týraly emes, adamzattyń adamı qasıetterin joǵal­týy týraly shyǵarma. Búgingi tańda kóp adam emosııany ekran arqy­ly bildiredi, dostyq pen mahabbat vır­týaldy álemge kóship, tiri qarym-qaty­nas azaıyp barady. Bul – adam bol­my­synyń ózgeriske ushyraýynyń belgisi.

Shahanov shyǵarmasynda qazaq qoǵamyndaǵy qun­dy­lyqtardyń da ózgerip bara jatqanyna toqta­lady. Búgingi jastardyń basym bóligi uıaly telefon, áleý­met­tik jeliler men kompıýterlik oıyndarǵa táýeldi. Osy­­nyń saldarynan olar ulttyq mádenıet, ana tili, salt-dástúr sııaqty rýhanı baılyqtardan alystap barady.

Shahanovtyń bul eńbegi tehnolo­gııanyń adam sanasyna tıgizetin keri áserin túsinýge kómektesedi. Shyǵarma oqyrmandy ózine suraq qoıýǵa májbúr etedi: «Biz kimbiz – shynaıy adamdar ma, álde kompıýter basty jarty adamdar ma?», nemese «Biz tehnıkaǵa qyzmet etip júrmiz be, álde tehnıka bizge qyzmet ete me?». Sonymen birge «Biz adamı qundylyqtardy saqtap qala alamyz ba?» degen uly suraqtar oılanýǵa jeteleıdi. Shahanov shyǵarmasynyń sońyn «Únsiz jata beremiz be?» degen suraqpen aıaqtaıdy. Bunyń ózi de jigerlendirý bolmaq.

Shyǵarma adamzatty óz bolmysyna úńilip, óz sana-sezimimen jumys isteýge, sony urpaqtar sanasyna sińirýge shaqyrady. Avtor tehnologııany tolyǵymen joqqa shyǵarmaıdy, biraq onyń adamdyq qundylyqtardy joıyp jiberýine qarsy kúresýge úndeıdi. Jaryqqa shyqqannan keıin bul shyǵarma tek qazaq oqyrmany úshin emes, búkil adamzatqa arnalǵan eskertý ekenin dáleldeı aldy. Ol tehnologııa men rýhanııattyń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýdyń mańyzdylyǵyn aıtqysy keldi, aıta aldy da.

Sol úshin buny qazirgi jahandaný dáýi­r­indegi adamzattyń rýhanı qun­dy­lyqtardan alystaýy týraly fı­losofııalyq t­olǵaý dep baǵa bergen durys. Menińshe, «Kompıýterbasty jar­ty adamdar» termınin alǵash aı­na­­­lymǵa engizgen de Muhtar Shahanov ekeni daýsyz. Bul shyǵarma – rýhanı ju­tań­dyq, jahandanýdyń teris áse­ri jáne ulttyq sana máseleleriniń kúıreýiniń qaǵaz­da­ǵy kórinisi.

Qalaı desek te, qazirgi órkenıet tehnıkalyq jetistikke basymdyq berip keledi. Al muny dana kókirek aqyn erte sezip, elin, jerin, jumyr jer men aspan astyndaǵy adamzatty jan dúnıemizdi baıytatyn ádebıet, óner, til jáne ulttyq mádenıetti eleý­siz qaldyrmaýǵa biriktirgisi keldi. Bul shyǵarma árbir oqyrmandy óz bola­shaǵy týraly oılanýǵa, rýhanı baı­lyqty saqtaýǵa jáne ult­­tyq qundy­lyq­tardy qorǵaýǵa úndeıdi. Sol sebepti «О́rkenıettiń adasýy» – za­mannyń shynaıy dıagnozyn qoıǵan, ózektiligin eshqashan joǵaltpaıtyn týyndy.

Muhtar Shahanovtyń bul shyǵar­masyna álemdik deń­geıdegi kóptegen ǵalym men zııaly qaýym jy­ly pikir bildirgeni shyndyq. «Rýhanı baılyqty mo­ıyndamaı, tek qana jalań bilimge den qoıǵan qazirgi «Kompıýterbasty jarty adamdardyń» paıda bolýy týraly Shahanov tujyrymdamasy bizdi, japon­dyqtardy qaıran qaldyrdy. Men onyń osyn­daı te­geýrindi perzent týdyra alǵanymen quttyq­ta­ǵym k­e­ledi» deıdi Japonııanyń Soka Gakkaı ýnı­ver­sı­te­tiniń qurmetti prezıdenti, professor Daısaý Ikeda.

Endi biz adam men mashınanyń arasyndaǵy shekarany qalaı saqtaýmyz kerek degen suraq týraly jıi oılanatyn bolamyz. Sońǵy onjyldyqta «kıborg» uǵymy fantastıkadan shynaıy ómirge tez ene bastady. Qazir denesine túrli elektrondyq qurylǵylardy, chıpter men protezderdi ornatqan adamdardy jıi kóremiz. Iаǵnı olarǵa mashına dem berip, júrek qaǵysy retinde jumys istep tur. Bolashaqta adam men mashınanyń qosyndysynan jaralǵan, ıaǵnı Shahanovsha aıtqanda «Kompıýterbasty jarty adamdarmen» dos bolyp, birge jumys istep, birge toıǵa baratyn da shyǵarmyz. Tehnologııa bılik júrgizgen dáýir uzaqqa sozyla berse, onyń aýyly da alys emes. Endi bizge ǵalymdarymyzdy, rýhanııat salasyndaǵy alǵadaı azamattardy «adam men mashınanyń araqatynasy qaı deńgeıde bolýy kerek?» degen suraqqa jaýap izdeý jaýapkershiligi júktele bermek. Tehno­lo­gııanyń damýy bul suraqtarǵa óziniń naqty jaýabyn beretin ýaqytqa taıap keledi. «Kompıýterbasty jarty adamdar» – endi tek ǵylymı fantastıka men Shahanovtyń shyǵarmasynda ǵana emes, qazirgi shyndyqtyń bir bóligine aınalyp úlgerdi.

О́tkende bir bloger suhbatynda «Shoqan Ýálıhanov qazir ómirge kelse, myqtasa saıahatshy bloger bolar edi», dep qarap otyr. Al onyń sózin qostaǵan ekinshi bireý «Qorǵastan ótip Qytaımen saýda jasar edi» deıdi. Bul shıki tanym men kereksiz kózqarasty Muhtar Shahanov estidi me, bilmeımin. Eger estise, «Mine, kompıýterbasty jarty adamdar» dep kórseter edi. Demek, bizdiń qoǵamda ulttyq sana-seziminen aıyrylǵan, kompıýtershe oılanyp, sol sııaqty tolǵanatyn Shahanovtyń keıipkerleri kóbeıip barady. Olar bizdiń aınalamyzda júrgenin de baı­qaımyz.

Oksford ýnıversıtetiniń ǵalym­dary 2030 jylǵa qaraı JI-diń avtomattandyrylýy saldarynan kóptegen mamandyq joǵalyp ketýi múmkin dep boljaıdy. Al baqylaý men jeke ómirdiń buzylýy da bolashaqta bizdiń úlken máselemiz bolýy ábden múmkin. Bola­shaqta adamdar mıyna neıro-chıp­ter ornatyp, sýper-ıntellektige aına­lady. Sondyqtan JI-di qalaı damy­­tatynymyz – bizdiń qolymyzda. Eger biz ony durys baǵytta basqarsaq, ol adam­zattyń damýy­na úlken úles qosa alady. Biraq ony baqylaýsyz qaldyrsaq, onyń saldary aýyr bolýy múmkin. Son­dyqtan JI-di ret­teý, etıkalyq stan­darttar ornatý, onyń damýyn qa­daǵalaý – búgingi kúnniń basty min­det­teriniń biri. «Ja­sandy ıntellekt – ıadro­lyq qarýdan da qaýipti bolýy múm­kin», – dep ǵalymdar eskertip jatyr. Al buǵan qulaq asar jan bolsa, qane.