Ǵylym keıde eshteńege baǵynbaıtyn erejelerden turatyndaı elesteıdi. Biz ómir súrip jatqan myna ǵalamda ár adam ózinshe jańa tynys ashqysy keledi. Áldenege jańa kózqaraspen qaraýdy unatady. Sol úshin de ǵylymnyń bir aty – izdenis degenimiz durys bolar.
AQSh telearnasynyń «60 mınýt» degen baǵdarlamasyn kórýden jalyqpaımyn. Jaqynda osy baǵdarlamadan qyzyqty bir túsirilimge tap boldym. Andera Tokalo esimdi amerıkalyq ǵalym uzaq jyldar boıy pilderdiń minez-qulqyn, bolmysyn, is-áreketin zerttep, aqyrynda álemdegi eń qıyn da kúrdeli haıýanat tili sanalatyn pilder tiliniń sózdigin qurastyrypty. 20 jylǵa taıaý ýaqytyn Ortalyq Afrıkanyń Kongo aımaǵynda ótkizgen ol bar zeıin-zerdesin zertteýge arnapty. Ári qarasa ıt tumsyǵy ótpeıtin jynys ormandy, beri qarasa sırek kezdesetin haıýanattardyń san túrin kóretin onyń ómiri nebir ǵajaıyptyń ishinde ótipti. Solardyń biri – alyp pilderdiń alýan túrli dybystary. Ǵalym bar ýaqytyn osy ózgeshe dybystardy zertteýge arnap, eń sońynda nátıje shyǵarypty.
«Eń alǵash osy araǵa kelip, pilderdiń daýysyn estigen sátińiz esińizde me?» degen tilshi suraǵyna ol qyzyqty jaýap qaıtarady. «Alǵash osynda kelgende, orman shetindegi alańqaıǵa shatyr tigip jattym. Túnimen uıyqtaı almadym, sebebi, aınalamda pilderdiń sımfonııasy saltanat qurdy. Erteńine jumaqqa tap bolǵanymdy sezindim, áne sodan beri osyndamyn».
Pilderdiń ózara dıalogi, bir-birimen oınaýy, taranýy, shomylýy, qyshyǵan jerin aǵashqa úıkep qasýy - bári-bári Andera Tokalonyń nazarynan tys qalmapty. Sóz arasynda ol nege osy zertteýge tabany kúrekteı 19 jylyn arnaǵanyn da baıandaıdy. Sóıtsek, pilderdiń jan dúnıesin, minez-qulqyn túsinýge kóp ýaqyt ketedi eken. Sol úshin de osyǵan deıin birde-bir ǵalym bul salaǵa at basyn buryp, pilderdiń dybysyn taspalamapty. Al Tokalo osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, eń alǵash pilder sózdigin jaryqqa shyǵarǵan ǵalym baqytyna ıe boldy.
AQSh-tyń Kornel ýnıversıtetimen birlesip jasaǵan zertteýinde ol aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizdi. Onyń sózinshe, pil tuqymynyń urǵashylary únemi birge júredi de, erkekteri tobynan tez ajyrap, jalǵyz ómir súrgendi qalaıdy eken. Tipti erkek pilder óz otbasymen anda-sanda ǵana qarym-qatynasta bolatynyn anyqtapty. «Bunyń sebebi, erkek pilder táýekelshil keledi, ne istese de, jalǵyz istegendi unatady», deıdi ǵalym.
Pil sózdigin ǵalym olardyń minezine, ózara baılanysatyn dybystyq belgilerine negizdep, jınaqtapty. О́zi úırengen pildiń qarym-qatynas tilin endi ózimen birge jumys istep jatqan bıolog ǵalymdarǵa da úıretýdi bastapty. Qazir ǵalym Tokalo – pilderdiń ashýlanǵanda, qýanǵanda, qarsylyq bildirgende, amandasqanda qandaı dybys shyǵaratynyn jaqsy túsinetin álemdegi jalǵyz zertteýshi. Ol tipti jańa týǵan pil balasynyń da qandaı dybys arqyly anasymen baılanysta bolatynyn ańǵara alady.
Endi myna qyzyqty qarańyz. Ǵalymnyń aıtýynsha, eger bir pil ólse, jaqyndary ony ári-beri aýnatyp, túrtkilep, oıatýǵa tyrysady eken. Álgi pildiń ólgenine kózi jetkende, ózgeleri qaıǵyryp, joqtap, tym ózgeshe dybys shyǵarady. Al osy aza tutý 3-4 kúnge jalǵasady. Biz ǵalymnyń pil dybystaryn taspalap, sózdik qurastyrýdaǵy maqsatyn da bildik. Sóıtsek, qazir álem boıynsha pilderdiń sany kúrt azaıyp barady eken. Andera Tokala osyny eskerip, «jeke tulǵa retinde jaýapkershiligimdi atqardym, bul jaýapkershilik – olardy qorǵaý» dep aqtaryldy. Atalǵan pilder aımaǵynda endi 15 jyl turyp, zertteýin jalǵastyrǵysy kelgen ǵalym taǵy qandaı jańalyqtar ashatynyn aldaǵy ýaqytta estı jatarmyz.
Osy habardy kórgen soń, maǵan mynadaı oı keldi. Biz ult bolyp qalyptasqaly beri jylqymen birge ómir súrip kelemiz. Al nege ǵalymdarymyz joǵarydaǵy Andera Tokalo sııaqty júıeli zertteý júrgizbeıdi? Jylqyny zertteý úshin ǵalymdarǵa Afrıka asyp keregi de joq qoı. Qazaqtyń qaı dalasyna barsańyz, jylqy tabylady. Jylqynyń oqyranǵany, kisinegeni, úıirin izdegeni, ańsaǵany, mamaaǵashta turyp jer tarpyǵany – bárinde dybys bar, al sol dybysta olar bizge ne aıtpaq, ne bildirmek? Muny saralap, tipti anaý pil dybysyn zerttegen ǵalymdar sııaqty jylqynyń dybysyn taspaǵa túsirip, sózdik qurastyrýǵa da múmkindik qarastyrý kerek shyǵar. Qazaq halqy jylqyny jaqsy kóredi, «jaýǵa shapsa – serigim» dep sanady. Al biz adamnan zııat janýardyń biz týraly ne oılaıtynyn bir sát zerttep kórdik pe?
Qalaı desek te, jylqyǵa bizden etene halyq az. Al biz áli qylquıryqtardyń jandúnıesin, bolmysyn, minez-qulqyn, tilin túsine almaı kele jatqandaımyz. Maǵan Qabanbaı batyrdyń Qýbas tulpary jaýǵa attanarda ıesimen tildesken sııaqty bolyp elesteıdi. Ol da múmkin. Biraq jylqy sózdigin qurastyrý bylaı tursyn, biz áli joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn deni durys qazaqsha oqýlyqtar qurastyra almadyq emes pe? Bir oılasań, bári qııaldaı seziledi.