О́tken jyly qolyma Tokıo shet tilder ýnıversıtetiniń professory Jın Nodanyń «Reseı men Sın ımperııalary arasyndaǵy Qazaq handyqtary: XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy Ortalyq Eýrazııa halyqaralyq qatynastary» atty zertteý eńbegi tústi. О́z tarıhymyzǵa qatysty bolǵan soń, bir demmen oqyp shyqtym. Atalǵan kitapta qazaq hany Abylaı men ózge sultandardyń Sın ımperatoryna jazǵan hattary týraly baıandalady. Jaqynda Jın Nodamen habarlasyp, kókeıimizde júrgen suraqtardy qoıdyq.
– Ǵylymı zertteý kitabyńyz ertedegi Qazaq-Sın ımperııasy qatynasyn ózgeshe tanýǵa arnalǵan akademııalyq eńbek eken. Bundaı zertteýge bet burýǵa ne túrtki boldy?
– Men Ortalyq Azııany zertteý barysynda Reseı jáne Sın ımperııasy týraly kózqarastarda úlken alshaqtyq bar ekenin baıqadym. Osy alshaqtyqty joıý maqsatynda men qazaqtardyń tarıhyn reseılik jáne qytaılyq derekkózder negizinde zertteýge kiristim.
– Qazaq handyǵy dáýiri shetelde az zerttelgen taqyryp ekeni anyq. Biz sóz etip otyrǵan kitabyńyzda Abylaı hanǵa qatysty hattardyń mátinderin jarııaladyńyz. Bul muranyń sol tustaǵy áleýmettik mańyzy qandaı?
– «Áleýmettik mańyzy» degen uǵym maǵan onsha túsinikti emes, biraq suraqqa jaýap berýge tyrysaıyn. Bir jaǵynan, bul hattar qazaqtar úshin mańyzdy, óıtkeni olar qazaqtardyń Sın áýletimen qarym-qatynasynyń dáleli bola alady. Ekinshi jaǵynan, hattardyń bıliktik mańyzy bar dep esepteımiz. Iаǵnı Abylaı han bul hattardy jiberý arqyly óz bedelin kórsetip, Sın ımperatorymen tikeleı baılanys ornatqanyn aıqyndaıdy.
– Kitabyńyzda qamtylǵan qazaq sultandarynyń Sın ımperatoryna jazǵan hattary túpnusqa ma? Olardy salystyryp zertteýde qandaı qıyndyqtarǵa tap boldyńyz?
– Men bul hattardyń tek Pekındegi Birinshi tarıhı arhıvte saqtalǵan mıkrofılm nusqasyn ǵana zertteı aldym. Qujattardyń sapasyz túsirilýine baılanysty olardy oqý óte qıyn boldy. Nátıjesinde, keıbir mátinder múlde oqylmady.
– Qytaı derekkózderine qanshalyqty súıendińiz jáne ondaǵy tarıhı derekterdiń senimdiligi qaı deńgeıde?
– Men ózimniń doktorlyq dıssertasııam men kitabymda manchjýr qujattaryn qoldaný arqyly zertteýimdi jańa deńgeıge kóterýge tyrystym. Bul qujattardyń ózinde belgili bir dárejede birjaqtylyq bolýy múmkin ekenin bilemin, biraq olardyń qazaqtar týraly kóptegen jańa málimetti qamtıtyny da anyq. Sondyqtan men olardy Reseı qujattarymen salystyra otyryp paıdalandym.
– Japonııada qazaqtar týraly tarıhı derekter kóp pe? Olar qalaı zerttelýi kerek?
– Japonııadaǵy jazbalarda Shyńjań qazaqtary týraly derekterdi qyzyǵýshylyqpen qarastyrýymyz kerek dep oılaımyn. Japon áskerı qyzmetkerleri men zertteýshileri orys-japon soǵysynan keıin Shyńjań qazaqtary týraly derekter jınaǵan. Al kezindegi Reseı bıligindegi qazaqtarǵa qatysty málimetter óte sırek kezdesedi. Bir qyzyǵy, revolıýsııa kezeńinde qazaq saıasatkeri Mársekov Japonııa úkimetinen kómek surap, hat joldaǵan. Bul hattyń japon tilindegi aýdarmasy Japonııa arhıvinde saqtaýly jáne ony jaqynda professor Ýıama men Onolar zerttedi.
– Ǵubaıdolla sultannyń haty óz zamanynda óte mańyzdy bolǵanyn bilemiz. Oǵan qatysty basqa qandaı tarıhı derekkózder taptyńyz?
– Men 1824 jyldardaǵy onyń qyzmetine qatysty Qazaqstan jáne Reseı arhıvterinen, atap aıtqanda, Almaty men Ombyda saqtalǵan qujattardy jınadym. Sondaı-aq onyń Reseı otarshyldyǵyna qarsy kúreste belgili bir ról atqarǵanyn bilemin.
– Sheteldik zertteýshi retinde siz Qazaq-Sın saıası qarym-qatynasyn qalaı baǵalaısyz?
– Qytaı ımperııasynyń dástúrli dıskýrsyndaǵy málimetterge súıensek, qazaqtar tek basqalarǵa baǵynyshty halyq retinde qarastyrylǵan. Degenmen, Sın kózqarasy turǵysynan alǵanda, qazaqtar mońǵoldar men torǵaýyttarǵa uqsas, ımperııaǵa jaqyn halyq sanalǵan. Qazaq handary da Sınmen qarym-qatynasyndaǵy erekshelikterdi tereń túsindi dep esepteımin. Sondyqtan olardyń saıası baılanystary tek qazaqtar úshin ǵana emes, Sın ımperatorlyq saraıy úshin de mańyzdy boldy.
– Siz manchjýr arhıvterin de zerttedińiz. Bul týraly tolyǵyraq aıtyp beresiz be?
– Bul arhıvtik qujattar kóptegen mańyzdy málimetti qamtıdy. Sebebi manchjýr qujattary kóbine Shyńjańdaǵy jergilikti sheneýnikterdiń ımperatorǵa tikeleı joldaǵan esepteri túrinde saqtalǵan. Árıne, mundaı baıanhattarda avtorlardyń jeke múddeleri kórinis tabýy múmkin, biraq olar Sın ákimshiligimen baılanysqan qazaqtardyń shynaıy beınesin de kórsetedi.
– Qazaq-Sın qarym-qatynastary týraly kitabyńyzdy qazaq tiline aýdarý týraly usynystar boldy ma?
– Jaqynda bul eńbekti orys tiline aýdarý týraly usynys tústi. Eger aýdarma Qazaqstandaǵy oqyrmandar úshin qyzyqty bolsa, ony qazaq tiline aýdarý týraly da usynys túse jatar.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»