Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaı el damýynyń ózekti máselelerin sheshý men syn-qaterlerdi der kezinde eńserýdi tııanaqtap berdi. Osy rette ishki saıasat pen ıdeologııaǵa qatysty oıymyzdy ortaǵa salǵan edik.
Birinshi. Osy kezge deıin elimizde talaı márte ıdeologııalyq saıasat jasaqtaý áreketteri bolǵany belgili. Olardyń barlyǵyn tizbekteýdiń qajeti joq. Biraq túptep kelgende, olardyń ómirden oıyp oryn ala almaýyna, shynaıy ómirdiń ózegine aınala almaýyna birneshe sebep bar: postkeńestik, postkommýnıstik ınersııa, qoǵamnyń etnodemografııalyq quramy, Qazaqstan qoǵamy men onyń aımaqtarynyń árkelkiligi, ıdeologııalyq narratıvterdiń árkelkiligi, ıdeologııa men shynaıy ómir, sóz ben is arasyndaǵy alshaqtyq, taǵysyn taǵy.
Mysaly, uzaq jyldar boıy baılyqty, baı ataýlyny jamandyqtyń sınonımi dep túsingen qoǵam ishinde naryq týraly kereǵar pikirler qalyptasty. Bunyń keıbir qaıshylyqtary men sarqynshaqtaryn áli kúnge deıin kórip kelemiz. Taǵy bir mysal: keńes zamanyn bir keremet taza, pák kezeń degen jalǵan narratıv keń taraǵan. Al shyndyǵynda bizdegi qylmys ta, qylmystyq sana da, jemqorlyq ta, paraqorlyq ta – barlyǵy keńestik kezeńnen bastalyp, jalǵasyp, údep ketken qubylystar. Olarǵa naryqtyq ekonomıkanyń nemese demokratııanyń qatysy shamaly.
Taǵy bir oı. Qazaq ádebıeti men mádenıetinde keńes kezeńinde qoldan jasalǵan «aýyl» men «qala» arasyndaǵy qaqtyǵys, agrarlyq jáne qalalyq sana arasyndaǵy qaqtyǵys áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi. Aýyldy qala dárejesine kóterý emes, qalany aýyl dárejesine aparýǵa alyp keledi. Bul – úlken ıdeologııalyq qatelik. Osyndaı qatelikter men olqylyqtar obektıvti túrde saralanyp, shynaıy saraptalýǵa tıis.
Ekinshi. Keıingi kezderi zııaly ortada, el ishinde, baspasóz betinde, áleýmettik jelilerde «Qazaqstanǵa jańa memlekettik ıedologııa qajet» degen syńaıdaǵy áńgimeler kóbeıe bastady. Bunyń ózi, oılanyp kórsek, el tarıhynyń bir tarıhı kezeń aıaqtalyp, onyń jańa bir sapaly satyǵa, jańa tarıhı dáýirge aıaq basqanynyń nyshany. Ideologııaǵa degen suranys, jańa ıdeologııany talap etý belgili bir tarıhı kezeńniń aıaqtalǵanyn bildiredi.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan tarıhynyń jańa kezeńiniń «Biz kimbiz?», «Qaıdan shyqtyq?», «Qaıda bara jatyrmyz?», «Kim jáne qandaı bolýymyz shart?» degen suraqtardan bastalýyn jaqsylyqqa joryǵym kelip otyr. Osy suraqtarǵa shynaıy jaýap bere alsaq, bolashaqtaǵy bolmysymyzdy aıqyndap, qıyn kezeńderden, tarıhı synaqtardan aman shyǵa alamyz.
Osy sebepti kópshiliktiń talap-tilegin eskere otyryp, Prezıdent keıingi úsh jylda aıqyndaǵan, quryltaılarda talqylanǵan, ýaqyt elegi men qoǵam talqysynan ótken ıdeologemalar men qundylyqtardy toptastyrǵan kemi 2030 jylǵa deıingi ýaqytty qamtıtyn Ishki saıasat doktrınasy ne konsepsııasy qabyldanýy shart.
Úshinshi. Ideologııa degenimiz – saıasat pen mádenıetti jalǵaıtyn ómirlik ózek, tabıǵı arna. Memleket basshysynyń bastaýymen birshama jumys ta jasalyp, jasaqtalyp jatyr. Sonyń biri – elimizde júzege asqan arhıvtik revolıýsııa. Prezıdent qurǵan memlekettik komıssııanyń uıǵarymymen 700 myńnan asa NKVD-KGB organdarynyń qujattary men isteri qupııasyzdandyryldy. Keıingi úsh jyl shamasynda zulmat jyldardaǵy elimizdiń tarıhyna qatysty myńdaǵan qujat jarııalanyp, ǵylymı aınalymǵa tústi. Serııa-serııa, tom-tom tarıhı qujattyq jınaqtar jaryq kórdi.
Taǵy bir úlken jetistigimiz, elimizdiń jańa tarıhynda qazaq ǵalymdary tuńǵysh ret óz tarıhyn túgendep, ótkenin táýelsiz saralaýǵa múmkindik aldy. Qazaqstan tarıhynyń kóptomdyq akademııalyq tarıhyn jazýǵa búgingi tańda júzdegen otandyq jáne álemdik ǵalymdar tartylyp, jumysyn belsendi júrgizip jatyr. Aldaǵy jyly kóptomdyq qazaq, orys, aǵylshyn tilinde jarııalanady. Bul – bolashaqta elimizdiń mektepten ýnıversıtetke deıingi barsha oqýlyqtaryn jańartýǵa múmkindik beretin tuǵyrly qadam.
Munyń bári osy salada jasalyp jatqan basqa da ıgi jumystarmen birge joǵarydaǵy suraqqa jaýap alýǵa múmkindik beredi. Al endi tolyq jaýap baǵytynda, bizdińshe, keshiktirmeı «Qazaqstannyń saıası oıy tarıhy», «Qazaqstannyń quqyqtyq tarıhy», «Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq oı tarıhy», «Qazaqstannyń fılosofııasy», taǵy sol sııaqty keshendi irgeli eńbekter jaryq kórýi kerek. Bundaı keshendi jumystar qazaqtyń jańa zamandaǵy ıdeologııasyn jasaqtaýǵa sep bolatyn, onyń ıdeıalyq, tarıhı negizderin, zańdylyqtaryn aıqyndaıtyn naqty qadam bolmaq.
Tórtinshi. Elimizdiń jańa ıdeologııasy ómir shyndyǵynan, ulttyń qıyn-qystaý tarıhynan, saıası muraty men ekonomıkalyq múddesinen, jańa qoǵamnyń áleýmettik qundylyqtarynan týyndap tabıǵı túrde, organıkalyq túrde ósýi shart. Basty maqsat – qazaq ulty men memleketiniń táýelsizdigi. Zań men tártiptiń barshaǵa ortaq qaǵıdatqa aınalýy. Qazaqstannyń bar salada óz ózin qorǵaýǵa, jeri men rýhanııatyn saqtap, damytýǵa daıyndyǵy. Elimizdiń ár azamatynyń is júzindegi otanshyldyǵy, óziniń jáne eliniń bolashaǵyn oılap, qamqor bolýǵa ázirligi. Qoǵamdy qoǵam etetin, uıytyp, birligin, ımandylyǵyn saqtaıtyn qundylyqtardyń saltanat qurýy. Saıasattyń basty mindeti – osy alǵysharttardy júzege asyrý. Kez kelgen qaıshylyqty beıbit túrde sheshýge ortaq daıyndyqty pash etetin mádenıetti qalyptastyrý. Osylar iske asyp jatsa, ózgeden erekshe «qazaq armanyn» izdeýdiń ne qajeti bar?
«Bóten» men «jaqyn» deıtinge kelsek, aldaǵy ýaqytta qazaq eshkimdi jaý qylmaıtyn ıdeologııany ustanýy kerek. Ideologııa bireýdi jaý qylý nemese bireýden kek alý úshin jasalmaıdy. Negatıvtik motıvasııa erte me, kesh pe barshany tyǵyryqqa tirep, bolashaqtaǵy soǵystarǵa jol ashady. О́zgeris, betburys energııasy syrtqa emes, ishke burylýy shart. Bizdiń «jat» – burynǵy keıpimiz, arhaıkalyq bolmysymyz. Bizdiń «bóten» – keńestik, kommýnıstik, otarlanǵan sanamyz.
Adal azamat adal qoǵamdy, adal qoǵam ádiletti memleketti qura alatyny belgili. Buǵan kepil bola alatyn eki qural bar; biri – zań men tártip, ekinshisi – mádenıet pen aqparat. Osynyń barlyǵyn uıymdastyryp uıystyratyn qural men qurylǵyny ıdeologııa desek, qatelespespiz.
Besinshi. Jańa ıdeologııalyq úshtaǵan. Konstıtýsıonalızm. Instıtýsıonalızm. Konvensıalızm.
Konstıtýsııa jáne qoǵam. Osydan dál úsh jyl buryn bastaý alǵan prezıdenttik reformalar konstıtýsııalyq referendým kezinde qoǵam tarapynan kópshilik daýysqa ıe bolyp, qoldaý tapty. Bul reformalar saıası aınalymǵa, saıası ómirge memlekettiń bas qujaty Konstıtýsııamyzdy jańǵyrtyp, ony tikeleı áreket qujatyna aınaldyrýǵa múmkindik ashty. Konstıtýsııalyq sot jumysy qaıta jańǵyrdy. Jańa memlekettik ıdeologııa zań men tártip qaǵıdasyna baǵynýy kerek dedik. О́mirge qazaq quqyǵy, qazaq quqyqtyq júıesi degen tirkester myzǵymas zańdylyq kepili retinde oralýy shart. Konstıtýsııanyń ómirmen, qarapaıym adamdar taǵdyrymen kezigip, qaýyshatyn jeri – sot júıesi. Sot, sot prosedýralary, sot qujattary – qoǵamdy tárbıeleý jáne tártip pen ádilet ornatý quraly. Biz zań óktemdigi qaǵıdatyn sottardyń saılanýy ne táýelsizdigi degennen emes, sottardaǵy barsha prosedýralardy aıqyn, anyq, básekeli etýden, árbir prosedýraǵa ılaný, sený dástúrinen bastaýymyz qajet. Konstıtýsııa jáne quqyq negizderi mektep oqýlyqtaryna enýi shart. Sonymen qatar konstıtýsııalyq oqýshylar men jasóspirimder arasyndaǵy olımpıadalar, konkýrstar sany eselep artýy kerek.
Instıtýttyq júıe. Jańa ıdeologııa eń aldymen memlekettik konstıtýsııalyq ınstıtýttardyń belsendi, shynaıy jumysyna negizdelýi kerek. Biz árbir memlekettik ınstıtýttarǵa jan bitirip, pármen berýimiz kerek. Bul eń aldymen aımaqtar men óńirlerdegi máslıhattar jumysyna qatysty bolmaq. Bul týraly Memleket basshysy óńir máslıhattary depýttarynyń forýmynda keshendi baıandama jasaǵan edi. Prezıdent memlekettik organdar men sheneýnikterge eń aldymen Konstıtýsııaǵa, konstıtýsııalyq ınstıtýttarǵa pármen berý kerek ekeni týraly aıtyp júr. Mysaly, áleýmettik jeliler qoǵamdyq ınstıtýt bolyp sanalady. Olardyń eshqandaı konstıtýsııalyq kúshi joq. Qoǵamdyq ne áleýmettik belsendilik tek jelidegi jelpiný bolyp qalmaýy shart. Shynaıy azamattyq belsendilik aıtyp qalý emes, dástúrli konstıtýsııalyq ınstıtýttar men men mehanızmderge arqa súıeı otyryp, nátıjege qol jetkizý, solarǵa jan bitirý, solardy pármendi kúshke aınaldyra bilý, kádege jaratý. Memleket óz tarapynan kóptegen tetikti iske qosty. Al olarǵa jan bitirip, qoǵamnyń joǵyn joqtap, baryn túgendeıtin ınstıtýtqa aınaldyrý – barshanyń ortaq jumysy.
Konvensıalızm. Ideologııa degenimiz – qoǵamdyq qaıshylyqtardyń sanyn kemitý nemese joq qylý degen sóz emes. Kerisinshe, kez kelgen qoǵam qaıshylyqtar arqyly damyp otyrady. Osy qaıshylyqtardyń mádenı Hám rýhanı saladaǵy, saıasat pen ekonomıkadaǵy teketiresi, basqa mádenıetter men órkenıetterdiń pozıtıvti ne negatıvti qarym-qatynasy, keıde qaqtyǵysy belgili bir qýat pen energııa órisin qalyptastyrady. Alaıda ıdeologııalyq tartystar, saıası aıtystar elde múldem mámile, azamattyq ne saıası kelisim bolmaýy kerek degen sóz emes. Qazaq tarıhyna kóz júgirtsek, ultymyzdyń ǵasyrlar boıy izdep kóksegeni, armandap ańsaǵany senim men aýyzbirlik eken. Onyń talaı mysalyn tarıhtan da, ádebıetten de jaqsy bilemiz.
Ortaq múddege baǵyný, sózge toqtaý, mámilege kele bilý qaı zamanda da qazaq qoǵamynyń armany men ıdealy boldy. Osyny eskersek, búgingi qazaqqa, ásirese saıası tap pen zııaly qaýymǵa keıbir «dástúrli» dertten arylý qajet. Mysaly, ıdeologııalyq dýalızmnen arylý. Ulttyq ıntellıgensııa boıynda onjyldyqtar, tipti ǵasyrlar boıy dýalızm qalyptasty. Onyń sharttary: memleketti jaý sanaý, memlekettik saıasatty qazaqqa qarsy saıasat sanaý, tarıhı pessımızm, bolashaqqa qatysty negatıvızm men búginge qatysty nıgılızm men sınızm. Bul dýalızmdi tipti Táýelsizdik kezeńi áli de tolyqqandy emdep bitken joq. Alaıda jańa ıdeologııalyq saıasat osy bir dertke daýa bolýy shart.
Jańa kezeńdegi qazaq memleketiniń ıdeologııasy eń aldymen qazaq rýhanııaty men tarıhynan sýsyndap, ult pen memlekettiń túbegeıli qundylyqtaryna negizdeletin ıdeologııa bolmaq. Demek osy tarıhı platformada elimizdiń zııaly qaýymy memleket janyna toptasyp, memlekettik qundylyqtardy shyn nıetpen nasıhattaýǵa, odan qashqaqtamaı, shynaıy senýine múmkindik alýǵa tıis. Bılik aınalasyna emes, memleket aınalasyna. Sebebi bılik keledi, ketedi, bılik aýysa beredi: al memleket, memlekettik qundylyqtar myzǵymaı saqtalyp, jalǵasyp jatýǵa tıis. Bul da – bir modernızasııalyq joba aıasynda jasalatyn qoǵamdyq kelisimniń biri.
Osyndaı jáne osyǵan uqsas jumystardy elimizdegi saıası kúshter, onyń ishinde Parlamenttegi saıası partııalar belsendi júrgize bastaýy qajet.
Aıdos SARYM,
Májilis depýtaty,
Ulttyq quryltaı múshesi