Qylmystyq kiristerge tosqaýyl qoıatyn zań talqylandy

Qarjy júıelerin qorǵaýdyń birlesken sharasy

Otyrys barysynda palata depýtattary «Qylmystyq jol­men alynǵan kiristerdi zańdas­tyrý­ǵa jáne terrorızmdi qarjy­lan­dyrýǵa qarsy is-qımyl jónin­degi Eýrazııalyq top týraly kelisim­ge jáne Qylmystyq jol­men alyn­ǵan kiristerdi zańdas­tyrýǵa jáne terrorızmdi qarjy­lan­dyrý­ǵa qarsy is-qımyl jónindegi Eýrazııalyq toptyń bıýdjetin qalyptastyrý jáne atqarý tártibi týraly erejege ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady.

Zań arqyly engizilgen ózgeris­terdiń qatarynda Eýrazııalyq topty júrgizý nysanasy retin­de qylmystyq kiristerdi zańdas­tyrýǵa jáne terrorızmdi qar­jy­landyrýǵa qarsy is-qımyl­men teń dárejede jappaı qyryp-joıý qarýyn taratýdy qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl máselelerin tolyqtyrý jóninde norma da bar. Odan bólek, irgeli uǵymdar men termınderdi qoldanystaǵy halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ózektendirý, qosymsha jumys formattaryn qurý men olardyń jumys isteýin reglamentteý, sondaı-aq Eýrazııalyq toptyń bıýdjetin qalyptastyrý men oryndaý tártibin jetildirý men basqa da birqatar shara kózdelgen.

«Qaralǵan zań Qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdas­tyrýǵa jáne terrorızmdi qarjy­landyrýǵa qarsy is-qımyl jónin­degi Eýrazııalyq toptyń qujat­­taryna birqatar túzetý engizýdi kóz­deıdi. Bul túzetýler uıym­ǵa múshe memleketterdiń qarjy jú­ıe­leri men ekonomıkalaryn qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan birlesken qyz­metin jetildirýge arnalǵan. Jalpy, zań FATF aıasynda at­qarylyp jatqan is-sharalar­dyń tıim­di­ligin arttyrýǵa múmkindik beredi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Gaz qaýipsizdigi baqylaýsyz qalyp tur

Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldap, ózekti máselelerdi kóterdi. Depýtat Bekbol Orynbasarov gaz jáne lıft sharýashylyǵy salasyndaǵy memlekettik baqylaý men qadaǵalaýdy kúsheıtý, sondaı-aq Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń jaýapkershiligin arttyrý qajet ekenin aıtty.

Senatordyń aıtýynsha, gazdy tasymaldaý men paıdalaný qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin onyń mindetti túrde odorızasııadan ótýi qajet. Alaıda qazirgi ýaqytta bul úderis tıisti baqylaýsyz qalyp, al jergilikti atqarýshy organdardyń ony júzege asyrýǵa qajetti resýrs­tary men biliktiligi jetispeıdi.

«Tabıǵı gazdyń syrtqa ketip jatqanyn anyqtaıtyn «qurylǵy» qarapaıym halyqta múldem joq. Sondyqtan odorızasııalaný sharasy júrgizilmese, ony anyqtaý múmkin emes. Osyndaı olqylyqtyń saldary qandaı jaǵdaıǵa ákelip jatqany bárimizge málim. Mysaly, 2023 jyly 11 jeltoqsanda Qostanaı ob­lysynda, 2023 jyly 17 sáýi­rinde Jańaózen qalasynda gaz jarylyp, birneshe adam opat boldy. Bıyl 2 naýryzda Mańǵystaý oblysynda jeti adamnan turatyn otbasy, onyń ishinde beseýi kámeletke tolmaǵan, kómirtegi totyǵymen ýlanyp, barlyǵy sol jerde qaıtys boldy. Mundaı apatty jaǵdaılar jyl saıyn oryn alyp jatyr», dedi senator máseleniń ózektiligin atap ótip.

Sonymen qatar ol lıft sha­rýa­shylyǵynyń qaýipsizdigi máse­lesin de kóterdi. Ol eski lıfti­lerdi paıdalanýdyń qaýipti ekenin aıtyp, bul salada baqy­laý­dy kúsheıtý qajettigin atap ótti. B.Orynbasarovtyń pikirin­she, qazirgi tańda lıft sharýashy­lyǵyna baqylaý ornatyp, lıft qaýipsizdigin qamtamasyz etý men olardyń durys jumys isteýin qadaǵalaý mańyzdy.

«Lıft sharýashylyǵyn mon­tajdaýdy, baptaýdy materıal­dyq-tehnıkalyq bazasy joq, kez kelgen kásipker júrgizip jatyr. Iаǵnı lıftimen eń qarapaıym túsý nemese kóterilýdiń ózi óte qaýipti desem, artyq bolmaıdy», dep alańdaýshylyq bildirdi.

Senatordyń usynystary – gaz jáne lıft sharýashylyǵynda mem­lekettik baqylaý men qadaǵa­laýdy kúsheıtý, sondaı-aq Tótenshe jaǵdaılar mınıstr­liginiń jaýapkershiligin arttyrý. Ol gazdy áleýmettik jáne turmystyq nysandarǵa jetkizý kezinde mindetti odorızasııa júrgizýdi, lıft qaýipsizdigin qamtamasyz etýge arnalǵan jańa baǵdarlamalar ázirleýdi jáne turǵyn úılerdegi eski lıftilerdi aýystyrý boıynsha sharalar qabyldaýdy usyndy.

Kómirtegi naryǵynyń damýyna ne kedergi?

Senator Ǵalıasqar Sarybaev kómirtegi qaýipsizdigine qol jetkizý úshin qajetti mindetterdi sheshý máselelerine, sonyń ishinde ekonomıkany dekarbonıza­sııalaý úshin ınvestısııalardyń tapshylyǵyna nazar aýdardy. Depýtattyń aıtýynsha, kúrde­li kómirtegi jobalaryn iske asyrý úshin kadrlar men tehnolo­gııalardyń tapshylyǵy da ózekti másele bolyp otyr. Osyǵan baılanysty senator klımattyq ınves­tısııalardy qoldaýdy kózdeıtin naqty sharalar usyndy.

«Elimizde kúrdeli kómirtekti jobalardy júzege asyrý úshin tehnologııalyq jáne sarapshy mamandar jetispeıdi. Otandyq beıindi joǵary oqý oryndarynda «Ornyqty damý mamany», «Ornyqty energetıka», «Klı­mat ekonomıkasy», «Jasyl qarjy­landyrý», «Jasyl tehnolo­gııa­lar», «Klımattyq dıplomatııa» ma­mandyqtary boıynsha kadr­lar­dy daıarlaý jáne oqytý baǵ­dar­lamalary joq», dedi senator.

Depýtattyń aıtýynsha, elimiz­degi kómirtegi naryǵynyń damýyna kedergi keltiretin negizgi sebep­terge qazba otynyna táýel­di bolý, ornyqty damý sala­syn­daǵy sarapshylardyń jetis­peý­shiligi jáne zańnamalyq baza­nyń jetilmegeni jatady. Sena­tor eli­mizdiń birde-bir aımaǵyn­da osy ýaqytqa deıin nóldik shyǵa­ryn­dylar strategııasy jasalmaǵanyn jáne kásiporyndardyń kómirtegi saýdasyna qatysýǵa naqty yntalandyrý joq ekenin jetkizdi.

«Shyǵaryndylar saýdasynyń ulttyq júıesin odan ári damytý, zańnamalyq retteýdi kúsheı­tý, halyqaralyq ınvestor­lardy tartý jáne ekonomıkany jań­ǵyrtýdyń memlekettik josparyna dekarbonızasııany engizý qajet», dedi senator Ǵ.Sarybaev.

Aqmola oblysynda mektep tapshy

Depýtat Talǵat Júnisov Aqmola oblysyndaǵy mektepterde oqýshylar sany tıisti shama­dan tym kóp ekenin aıtyp, máse­le kóterdi. Senator atalǵan olqy­lyqty tıimdi sheshý jáne ınfra­qu­rylymdy jaqsartý úshin qosym­sha qarjy bólý kerek ekenin aıtty.

О́ńirde «Jaıly mektep» ult­tyq jobasy aıasynda 12 myńnan asa oqýshyǵa arnalǵan jańa bilim oshaqtary paıdalanýǵa berilip, bul mektep oryndarynyń jetispeý­shiligin edáýir tómendetken. Alaıda ýrbanızasııa, turǵyn úı qurylysynyń qarqyndy damýy jáne kóshi-qon úderisterinen óńir­diń jeti eldi mekeninde jańa mektepter salý qajettiligi týyn­dady. Jer ýchaskeleri qarasty­rylǵanymen, mektep quryly­syn qarjylandyrý máselesi sheshilmegen kúıde qalyp otyr.

«Qosshy qalasynda 1 500 oryndyq jańa mektep salý qajet. Sebebi oqýshylar sany 12 myńnan asyp ketti. Bul mektep tapshylyǵy máselesin odan ári ýshyqtyrady. Sol sııaqty Kókshetaý, Shýchınsk, Arshaly, Shortandy jáne basqa da aýdandarda mektepterge degen suranys joǵary. Aýyldarda da jaǵdaı kúrdeli. Mysaly, Krasnyı Iаr aýylynda mektepterdiń jobalyq qýaty 1 010 oryn bolsa, oqýshylar sany 2 290-ǵa jetken», dedi senator.

Osyǵan baılanysty T.Jú­nisov Premer-mınıstrden úsh aýy­symdyq oqytýdy joıý jáne mektep oryndarynyń tapshylyǵyn sheshý maqsatynda 2025 jyly atalǵan eldi mekenderde mektep salýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy qarastyrýdy surady.

Sý salasyndaǵy kóp mamannyń arnaıy bilimi joq

Búginde elimiz sý tapshylyǵy qaýpimen betpe-bet kelip otyr. BUU boljamynsha, 2040 jyl­ǵa qaraı elimizdegi sý resýrsy­nyń tap­shylyǵy 50%-ǵa jetýi múmkin. Gıdro­tehnıkalyq qury­lystardyń tozýy, aýyl sharýa­shylyǵy salasy­na sý berý kezinde sýdyń 40%-ynyń joǵalýy, sondaı-aq sý sharýa­shylyǵynda bilikti mamandardyń bolmaýy jaǵdaıdy ýshyqtyrady.

Senator Sáken Arýbaev Úkimet basshysyna joldaǵan depýtattyq saýalynda elimizdiń sý qaýipsizdigin nyǵaıtý úshin shuǵyl sharalar qabyldaý qajettigin atap ótti.

«Bul salada jumys atqaratyn mamandardyń 70%-ynyń bilimi sáıkes kelmeıtinin aıtpaǵanda, mamandyǵy múldem joqtary taǵy bar. Jyl saıyn bul baǵytta 200 joǵary, 100 tehnıkalyq jáne kásiptik bilimi bar mamandar daıarlansa, olardyń besten biri ǵana óz mamandyǵymen jumysqa ornalasady», dedi senator.

Senator Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń qurylýy­na jáne Qazaq ulttyq sý sha­rýa­shylyǵy jáne ırrıgasııa ýnı­versıtetiniń ashylýy­na qaramastan, joǵary oqý orny eleýli problemaǵa tap bolyp otyr­ǵanyn atap ótti. Infra­qury­lymnyń eskirýi, zerthana jabdyqtarynyń jetispeýi, stýdentter men oqytýshylardyń jetkiliksiz sany maman daıarlaýǵa zor qaýip tóndirip otyr.

«Memlekettik tapsyrys pen grant­tar sanyn kó­beı­týmen shek­telmeı, sý sharýashylyǵy maman­dyq­taryna qyzyǵýshylyqty arttyrý, mamandardy qaıta daıarlaý jáne olardy óńirlerde jumys­qa ornalastyrý, jalaqysyn kóterý boıynsha júıeli sharalar qabyldaǵan jón. Oqytýshylardyń biliktiligin arttyrý úshin sheteldik jo­ǵary oqý oryndarymen akade­mııa­­lyq ózara tájirıbe almasý baǵ­dar­lamalaryn keńeıtýdi jandandyrý kerek. Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıtetine berilgen már­tebesin eskerip, oǵan sý qurylys­taryna jobalaý jáne saraptama jasaı alatyn quzy­retti mekeme retinde múmkindik berýdi jáne bul ýnıversıtetti Sý resýrstary  jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń janyna bekitý máselesin qarastyrý usynylady», dep atap ótti senator.