Umytpasam, 1989 jyldyń jaz aıy. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda Qytaı jerinen kelgen aqyn-jazýshylarmen kezdesý bolady eken degen qulaqtandyrý tarady. Buryn-sońdy sheteldiktermen kezdesip kórmegen, temir shymyldyq ishinde ósken bizder, ásirese, jastar jaǵy eleńdesip qaldyq. Onyń ústine, kezdesýge keletinder anaý-mynaý emes, keńes úkimetiniń «qas jaýy» Qytaı elinen, kózimiz úırengen orys-oımaýyt emes, qazaq aǵaıyndar bolsa, qalaı eleńdemeısiń?
Kezdesýge sol ýaqyttaǵy ǵylymı keńes ótetin dırektordyń kabınetinde jınaldyq. Kabınettiń tórinde myǵym deneli, bıdaı óńdi, oıly kózdi, shashyn artyna qaıyrǵan jigit aǵasy men buıra burymyn oramalynyń astyna jasyrǵan qaratory óńdi qara kóz kelinshek otyr. Ekeýi erli-zaıypty eken. Eriniń aty – Zeınolla, Áıeliniń aty – Shamshııabaný.
Qonaqtardy tanystyrǵan soń alǵashqy sózdi jigit aǵasy bastady. Sózin syzylta sozyp, baıyppen sóıleıdi eken. Aıtýynsha, ata-babasynyń qonysy – Semeı oblysynyń Maqanshy aýdany jaǵynda. Áke-sheshesi ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Qytaıǵa aýǵan. О́zi sonda týǵan. «Men Qytaı eliniń Shaǵantoǵaı aýdanynda Qara Barlyq degen túgin tartsa maıy shyǵatyn, jeri jánnat, qut mekende týdym. Tarıhqa júginsek ol da qazaqtyń ata-qonysy ǵoı» dep qosty da, artyǵyraq ketken joqpyn ba degendeı mańaıyna urlana kóz tastady. Oǵash eshteńe bolmaǵan soń sózin jalǵady. Ol jerden Basbaı sııaqty Atymtaı jomart baı, Ospan sııaqty kózsiz batyr, Káribaı sııaqty áıgili aqyn shyqqan dep taǵy da biz estimegen biraz esimdi atady. Arasynda áńgimesin óleńmen de órnektep, ózimizdiń Qasym, Syrbaı sııaqty aqyndardan úzindilerdi jatqa aıtyp qoıady. Sirá, qazaq ádebıetin bir kisideı biledi, baıaǵy qazaqtar sııaqty jady óte myqty bolyp shyqty. Áńgime aıtý máneri bizdiń aýyldaǵy aqsaqaldardy eske salady.
Shamshııabaný apamyzdyń kıim kıisi, ózin-ózi ustaýy, sóılegen sózi – bizdiń qalalyq qazaq áıelderine úılespeıdi. О́zderi kelgen Qytaı eliniń de yqpal-áseri andaǵaılap kórinip turǵan joq. Dál bir bizdiń bala kezimizdegi shalǵaı qazaq aýylynan mereıli jıynǵa top ete túsken tanys-beıtanys apamyz sııaqty. Aqynmyn dep aryndaǵan joq, qysylyp-qymtyryla otyryp, eki óleń oqydy. Ejelgi halyq aqyndarynyń sarynyndaǵy shyǵarmalary tehnıka jaǵynan «sovettik» qazaq poezııasyna teń kelmegenmen, adamgershilik muraty men til tazalyǵy jaǵynan júrekke jyly uıalady. Sóziniń arasynda da, sońynda da kúıeýine iltıpat jasap otyrýynan ejelgi qazaq áıelderine tán tamasha bir bııazylyq esip turdy. Osydan keıin baryp, bólmede bir jyly túsinistik ornap, áńgime aýany erkin arnaǵa aýysty.
Baqsaq, Zeınolla Sániktiń áke-sheshesi 1962 jyly Qazaqstanǵa ótip ketkende ózi men áıeli Beıjińde jumys istep júrip qalyp qoıǵan eken. Endi jaǵdaı jaqsara bastaǵanda, olarmen qaýyshýdy ańsap kelgende, ata-anasy ómirden ótip ketipti. Shamshııabaný apamyzdyń taǵdyry da osy ispettes.
Sol kezeńniń ózinde Shyǵys Túrkistandy aıtpaǵanda, Bejińniń ózinde «Ulttar baspasy» dep atalatyn alpaýyt baspa júzdegen tilde kitap shyǵarady eken. «Arǵy bettegi el ashtyqtan buralyp, qaǵaz jeýge májbúr, Mao bastaǵan úrkerdeı top Qytaı halqyn ábden turalatyp bitti» degen sııaqty keńestik ıdeologııany keshe ǵana et qulaǵymyzben estip ósken biz oǵan sener-senbesimizdi bilmeı, ári-sári kúıde otyrǵanda, Zekeń sómkesinen bir kitap shyǵaryp: «Mynaý Qabanbaı batyrdyń Úrimjide basylǵan kitaby», dep ústelge qoıdy. Juqaltań jasyl tysty, arab álipbıindegi kitap qytaı qazaqtary arasynda áli kúnge deıin qoldanylyp kele jatqan «tóte» jazýda eken. Maqsut Shafıǵı daýystap oqyp, kitaptyń baspa maǵlumattary men mazmunyn baıandap berdi. Osydan keıin suraq kóbeıdi.
Zekeńniń aıtýynsha, ózi – Qabanbaıdyń jetinshi urpaǵy. Onyń shejiresin biraz taratty. Qytaı jerinde Qabanbaıǵa baılanysty jyrlar men ańyz-áńgimelerdi tańdy tańǵa uryp aıtatyn sherkókirek aqsaqaldar bertinge deıin bolǵan eken. Zekeń solarǵa bala kezinen úıir bolyp ósipti. Keıinnen ol týraly tarıhı derekterdi de kóp jınaǵanyn aıtyp, soǵan súıenip óziniń kólemdi kitap jazyp júrgeninen habardar etti. Qabanbaı batyrdyń azan shaqyryp qoıǵan atynyń «Erasyl» ekendigin de osy Zekeńniń aýzynan estigen edik. «Jalpy, qazaq tarıhyna baılanysty derekter Qytaı muraǵatynda tunyp tur. Joq izdeýshi ǵalymdar attarynyń basyn solaı qaraı bursa jón» dep tyń oıdyń ushyǵyn sýyrtpaqtady.
Zeınolla aǵamyzdyń «Qabanbaı» kitaby araǵa bir jyl salyp, elimizde jaryq kórdi. Ol 1991 jyly respýblıka kóleminde atalyp ótken Qabanbaı batyrdyń 300 jyldyq mereıtoıyna laıyqty tartý boldy. Osy jyly Keńes ókimetiniń qoljazba qorlarynda tyǵylyp jatqan Qabanbaı týraly derekterdiń de teńi sheshildi. Qabekeń jónindegi jyr nusqalary da jaryq kóre bastady. Solardyń ishindegi eń tolymdy, kórkem nusqanyń biri – osy Zeınolla Sánik ákelgen kitap bolatyn.
«Taý turǵyzdym ata mura altynnan,
Qazynasy bizge qalǵan halqymnan.
Zaman jebep maqsatyma jetkizdi,
Bala kezden armanym ed talpynǵan» dep ózi jyrlaǵandaı Zekeń qazaq eskiligin bala kezden jadyna toqyǵan adam eken. Qytaı jerindegi qaımaǵy buzyla qoımaǵan qazaqy ortadan mol mura jınap, olardyń barlyǵyn tom-tom etip kitap etip bastyryp shyǵarǵan. Jáne sol jınaǵan materıaldaryn qorytyp, «Han batyr Qabanbaı», «Basbaı», «Sergeldeń», «Demejan batyr», «Tuǵyrly han», «Súleımen bı», «Qaıraqbaı», «Kókshe áýlıe», t.b. sııaqty derekti shyǵarmalar da jazǵan. Sol arqyly ol jaqtaǵy úlken tulǵalardyń esimderin óshpesteı etip tarıhqa bederlegen. Jalpy, qazaq tarıhynan osy ýaqytqa deıin shet qalyp kelgen qanshama kesek tulǵaly, áıgili adamdar beınesi jalpy qazaq ádebıetiniń keńistiginen tuńǵysh ret Zeınolla Sániktiń qalam qarymymen laıyqty oryndaryn ıemdendi. Odan basqa «Qazaq etnografııasy», «Dala mádenıetiniń dara tulǵasy», «Iz», jastarǵa arnalǵan «Bata», «Tilek» sııaqty eńbekteri men óz qolymen qurastyryp shyǵarǵan júzdegen jınaq taǵy bar. Sonyń bir mysaly retinde bul kisiniń qytaı qazaqtary arasynan jınap, basyp shyǵarǵan ulttyq oıyndar jónindegi kitabyn atap aıtýǵa bolady. Zekeńniń qazaq rýhanııatynda qalam tartpaǵan taqyryby kemde-kem.
Sol jyldardaǵy taýqymetti eńbegin qalamger keıinnen bylaı eske alady: «Jazba ádebıeti tapshy bir halyq úshin aıtqanda, onyń tarlan tarıhynyń sulbasyna tereń úńilip, jaı súrdekten jan súıinterlikteı iz taýyp, oǵan qan-sól berip qaıta qaz turǵyzý shynynda qıyn is qoı. Osy salada meniń de azdy-kópti izdengenim bar. О́zim aýyz ádebıetin zertteýge oıystym. Aldyńǵy qatarda Qytaı aýyz ádebıet qoǵamynyń músheligine óttim. «Beınet túbi – zeınet» degen osy eken, ertegi meni el qurmetine bóledi. Astana tórinen alǵys alyp, marapattalýǵa jetkizdi. O, dúnıe-aı! Bir kezde basyma taıaq bolyp tıgen ertegi endi baq bolyp qondy. Dúnıede ádil patsha joq, biraq ómirdiń ózi ádil patsha, qısaıǵan dúnıeniń qısynyn taýyp ákep túzetedi eken. Maǵan pále ertegiden kelgen edi ǵoı. Biraq ereges erikti qaırady, qalpaq qasqaıyp qarsy turýǵa, taıaq tapjylmaýǵa baýlydy. Sodan baryp aýyl shaldarynan shabyt aldym. Olar meniń oıyma erteginiń dánin, ańyzdyń qanyn quıdy. Kóp ótpeı «Qazaq halyq ertegileri», «Qazaq halyq balalar ertegilerin» shyǵardym. Munyń biri memlekettik, biri avtonomııaly raıondyq syılyqqa ıe boldy».
Mine osyndaı buralańy mol, azapty joldan óte júrip, eli úshin eljirep, jurty úshin jumylyp, qaısarlyqpen eńbek etken qajyrly qalamger Zeınolla Múbárakuly 1935 jyly Qytaıdyń Tarbaǵataı aımaǵynda dúnıege kelgen. Beıjiń qalasyndaǵy ortalyq jastar ınstıtýtyn bitirip, eńbek jolyn baspa isinen bastap, Úrimjidegi «Jastar baspasynda» jaýapty redaktor bolyp qyryq jyldaı qyzmet atqarǵan. 1955 jyldan bastap ádebı zertteý jumystaryna den qoıǵan. Sol ýaqytta Qytaıda júrgizilgen «mádenı tóńkeristiń» qaharyna ushyrap, «halyq jaýy» bolyp, aıdaýǵa túsken. Odan aqtalyp kele salyp taǵy da qalamyn qolyna alyp, jankeshti jazýshylyqqa otyrǵan, taýqymetti baspagerlik jumysqa jegilgen. Ol kisi qazaqtyń ulttyq rýhynyń máıegin saqtap otyrǵan Shyǵys Túrkistannyń bul ahýalynyń uzaqqa barmaıtynyn sezingen sııaqty. Jedel qımyldamasa, qazirgi halyq aýzynda júrgen mol muranyń «sý aıaǵy qurdymǵa» ketetinine kózi ábden jetken. Sondyqtan da óziniń sanattastaryn, qalamdastaryn jumyldyryp, halyqtyń aýyzsha tarıhyn tasqa basyp qaldyrýǵa baryn salǵan. Sol qajyrly eńbektiń arqasynda Shyńjańdaǵy qazaqtardyń batyrlary men bıleri, aqyndary men jyrshylary, kompozıtorlary men ánshi-kúıshileri, bylaısha aıtqanda, arǵy-bergi tutas tarıhy, shejiresi, folklory, ózge de mádenı muralary molynan jınalyp, kitap bolyp basylyp, ǵylymı-kópshilik aınalysqa tústi. Osyndaı alapat eńbektiń jemisi keıinnen on bes tom bolyp týǵan Otany Qazaqstanda jaryq kórdi. Shyǵarmashylyq adamy úshin budan artyq baqyt bola ma?
Alǵashqy kezdesýden keıin Zeınolla aǵamyz ben Shamshııabaný apamyzdan biraz ýaqyt kóz jazyp qaldym. Táýelsizdikpen birge dúnıege shashylyp ketken qazaqtar atajurtqa quıyla bastady. Men ol kezde Mınıstrler kabıneti janyndaǵy Til komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetindemin. Elge oralǵandardyń kópshiligi bas suqpaı ketpeıtin. Biraq solardyń ishinde Zeınolla Sániktiń tóbesi kórinbedi.
Birer jyl ótken soń, ol kisi Úkimet apparatynda otyrǵan jerimnen ózi izdep keldi. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń ortasy. Janynda Sultan Janbolat degen arǵy bette úlken qyzmette bolǵan aǵamyz bar. Ekeýi de jeke bastarynyń sharýasy jóninde tis jarmady. Áńgime aýany Qytaı jerinde qalyp bara jatqan rýhanı muranyń taǵdyry týraly eken. Zeınolla aǵamyz óziniń baspagerligimen shyqqan myńdaǵan kitaptyń taǵdyryna alańdaıtyndyǵyn aıtty. «El údere kóship jatyr, tóte jazýmen oqıtyn adamdar azaıyp barady, Qytaı ókimeti bolsa ult saıasatyn jyl saıyn qataıtyp kele jatyr. Erteń qazaq mektepteri jappaı jabylsa, ol muranyń jaǵdaıy ne bolady? Onyń ústine munyń barlyǵy jalpaq qazaqtyń enshiles dúnıesi ǵoı. Ony Qazaqstanǵa ákelý jaǵyn oılastyrý kerek qoı...» degen salmaqty usynystaryn ortaǵa saldy.
Áńgime sońyna qaraı: «Atajurtqa alǵash at izin salǵan edińizder, áli kúnge Qytaıdy qımaı júrgenderińiz qalaı?», dedim. Elge Qytaıdan alǵashqy resmı delegasııany bastap kelgen osy Janbolat aǵamyz bolǵanyn biletinmin. Ekeýi de: «Ol jaqta biz isteıtin sharýa áli de az emes. Shyǵys Túrkistandaǵy ata mekenin qımaı otyrǵandardyń qarasy kóp. Jýyq arada kóship kele qoıýy da neǵaıbyl. Bas kóteretin adam qalǵan qazaqqa da kerek. Bizdiń alǵan bilimimiz ben tájirıbemiz bul jaqtan góri ol jaqqa kóbirek kerek, soǵan qaraılap júrmiz. Balalardy, jastardy aqyryndap jiberip jatyrmyz», dedi. Zeınolla aǵamyz óziniń óndirip istep júrgen baspagerlik sharýasyn táptishtep jetkizdi. Qytaı ókimetiniń kózqarasy durys bolyp turǵanda, ol jaqtaǵy rýhanı murany tasqa basyp shyǵaryp alý kerektigin basa aıtty.
Mine, Zekeń osyndaı keń oılaıtyn, ultyna berile eńbek etip júrgen, jankeshti, parasatty jan edi.
Qazaq rýhanııatyna ólsheýsiz olja salǵan qajyrly qalamger aǵamyzdyń ádebı shyǵarmalary, tarıhı, etnografııalyq, folklorlyq mol murasy, aýdarmashylyǵy men ǵylymı-zertteý izdenisteri qazaq rýhanııatynan oıyp oryn alatyn ózinshe úlken arna túzedi. Ony jınaqtaý, júıeleý, zertteý jumystary bel balasy Qanat Zeınollaulynyń uıymdastyrýymen «Zeınolla Sánik atyndaǵy qor» qurylyp qolǵa alynyp jatyr.
«Ornynda bar ońalar» deıdi halqymyz. Zeınolla aǵamyzdyń ekinshi ǵumyry «Zeınollataný» ilimi endi qalyptasyp kele jatyr.
Uzaǵynan súıindirsin!
Kenjehan MATYJANOV,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory, UǴA akademıgi