Kópten kútken ontomdyq qolymyzǵa tıdi. Qasterli qazyna. Baǵaly baılyq. Qazaqqa qadirli Qanysh Sátbaevtyń murasy. Bul ontomdyq biraz nárseden habar beredi. Álemge áıgili akademıktiń búkil dúnıesi qamtylǵan. Ǵylymı eńbekteri jınaqtalǵan. Maqalalary toptastyrylǵan. Jańadan tabylǵan týyndylary qosylǵan. Bıblıografııasy túzilgen. Qysqasy, kóp ter tógilgen.
Qanysh aǵany oılaǵanda, «Bizdiń Qazaqstanda Mendeleev kestesindegi elementterdiń bári bar» degen sózdi jıi aıtamyz. Sonyń bárin ataqty ǵalym taýyp bergen soń solaı deıtin bolarmyz. Al endi ortamyzǵa búgin jetken osynaý ontomdyq ta sol Mendeleevtiń elementter kestesi sekildi áser qaldyrady. Munda da bári bar. Qazaqstannyń búkil baılyǵy osynda tur. Jer baılyǵy. El baılyǵy. Ken baılyǵy. Sóz baılyǵy. Sonyń bárin Qanysh Imantaıuly tirnektep turyp jınaǵan. Jınaǵan da el-jurttyń yrys-nesibesine aınaldyrǵan. Sol sııaqty osy ontomdyqty qurastyrýshylar men ázirleýshiler de orasan zor jumys tyndyrypty. Baspalyq sapasy da, ǵylymı deńgeıi de kóńil toltyratyn eleýli eńbekti oqyrmanǵa usyndy. Ult janashyry, senator, akademık Altynbek Nýhulynyń elge paıdaly taǵy bir bastamasy júzege asqanyn aıta ketken lázim.
Biz ontomdyqty erterek qolǵa alyp, asyqpaı qarap, oqyp shyqtyq. Engizilgen dúnıelermen túgel tanystyq. Tanysa kele, Qanysh Imantaıulynyń kóp salany qamtyǵan eńbekteriniń ishinen tek ǵylymǵa qatysty maqalalaryna ǵana toqtalýdy uıǵardyq.
Ataqty akademık Ǵylym akademııasy qurylǵan kúnnen bastap ózi basqaratyn áıgili mekemeniń naǵyz jarshysy boldy. Ol oqyrmanynyń jas mólsherine, óziniń laýazymdy tulǵa ekenine qaramastan, qazaq ǵylymynyń jetistikterin úzdiksiz nasıhattaýmen aınalysty. Ǵylymda tóńkeris jasaǵan adamnyń sol salany dáripteýi jaǵynan da aldyna eshkim túse qoımas. Máselen, Qanysh Imantaıuly «Pıoner» jýrnalynyń 1946 jylǵy birinshi sanynda jarııalanǵan «Qazaq Ǵylym akademııasy» degen maqalasynda bylaı dep jazady: «Ǵylym akademııasy degenimiz ne? Bizdiń zamanymyzǵa deıingi dáýirdiń IV ǵasyrynyń sońǵy kezinde ejelgi grek elinde Platon degen ataqty oqymysty bolǵan. Onyń túrli ǵylymdardy zerttep, damytatyn óz aldyna mektebi bolǵan, sol mektebin «akademııa» dep ataǵan. Sodan beri «akademııa» degen sóz jer júzine tarap, ǵylymı mekemelerdi, keıbir joǵary dárejeli oqý oryndaryn «akademııa» dep ataıtyn bolyp ketken. Birte-birte «akademııa» degen sóz keń uǵymǵa ıe boldy». Mine, sol arqyly akademık ǵylym týraly, ǵylymı mekeme týraly túsinikti óskeleń urpaqtyń sanasyna sińiredi. Qanysh aǵamyz jastaı bergen tárbıeniń mańyzy artyǵyraq bolatynyn este ustaǵan tárizdi. Sondaı-aq balany kishkene kezinen ǵylymı oılaýǵa beıimdeýdiń bir úlgisi dep uqqanymyz durys shyǵar.
Qanysh Sátbaev osy maqalasynda «Balalar, 1946 jylǵy birinshi ııýn kúni qazaq halqynyń tarıhynan erekshe oryn alatyn kún bolyp qalady. Bul kúni súıikti astanamyz Almaty qalasynda tuńǵysh Qazaq Ǵylym akademııasy quryldy», – deıdi qaıta shegeleı túsedi. Sonymen qatar, atalǵan dúnıesin qandaı maqsatpen jazyp otyrǵanyn túsindire ketýdi de umytpaıdy. Olardy ózimen qatar qurby-dos sanap, janyna jaqyn tarta otyryp, oı salady: «Bul jańa akademııa – bolashaqtaǵy ǵylym ıesi – senderdiń akademııalaryń. Sender ǵylymǵa jan-tánderińmen berilip, ózderińdi ǵylym adamy bolýǵa beıimdeı berýge tıissińder», – deıdi ol 1946 jyly bala sanatynda júrgen ul-qyzdarǵa. Keıin bul býynnan tanymal ǵalymdar qaýlap shyqqany barshaǵa málim. Sóıtip, Qanysh Imantaıuly jurtshylyqty 1932 jyly ortalyq akademııanyń fılıaly retinde qurylǵan qazaq ǵylym ordasynyń derbes shańyraqqa aınalǵanǵa deıingi tynys-tirshiliginen mol habardar etedi.
Qanysh aǵa óziniń osynaý maqalalary arqyly qazaq ǵylymynyń ósý evolıýsııasyn jasady. Mysaly, 1948 jylǵy 1 maýsymda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine «Qazaq SSR Ǵylym akademııasyna – eki jyl» degen maqala jazyp, az ǵana kezeńdegi joǵary jetistikterdi aýyz toltyra aıtty. Táı-táı basqan bóbeginiń ár qadamyna qýanatyn áke sekildi keshe ǵana shańyraǵyn tiktegen akademııanyń damý jolyna súısine qarap otyrdy. Eki jyldy artqa tastaǵanyna kóńil demdegen Qanekeń úshinshi jyly da únsiz qalǵan joq. «Eger 1939 jyly qazaqtan shyqqan birde-bir ǵylym doktory bolmasa, qazir Ǵylym akademııasynyń quramynda 15 qazaq ǵylym doktory qyzmet isteıdi. Onyń 10-y – akademııanyń tolyq músheleri men korrespondent-músheleri», dep jazady 1949 jyly Qazaq SSR Ǵylym akademııasy habarshysynyń 3-sanynda jarııalanǵan maqalasynda.
Qanysh Sátbaevtyń maqalalary tosyn tolǵamdarymen, dáıekti derekterimen, ózgeshe mánerimen erekshelenedi. Jazý tásili eshkimge uqsamaıdy. Týyndysyn oqylymdy etip usynýy jaǵynan kánigi qalamgerlerden kem soqpaıdy. Ol «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1961 jylǵy 27 jeltoqsanda jarııalanǵan «Ǵylymnyń keń órisi» degen maqalasynda bylaı deıdi: «Ǵylym maıdanynyń qatardaǵy jaýyngeri tek únemi oqý, izdený, talpyný, taný, ómir mektebinen ótý arqyly ǵana onyń iri qaıratkeri dárejesinde deıin kóteriledi. «Tamshy tasty jarady, Kúshpen emes, kóp tamyp. Adam ǵalym bolady, Kúshpen emes, kóp tanyp». Osy bir ejelden kele jatqan latyn máteli bul kúnde de óz kúshinde». Ashyǵyn aıtaıyq, mundaı málimetterdi gýmanıtarlyq sala ǵylymdarynyń da jedel taýyp aıta qoıýy ekitalaı. Demek, ol – sonysymen de Sátbaev.
Jer baılyǵy men ken baılyǵyn ıgergen Qanysh Imantaıuly sóz baılyǵynan da kende bolǵan joq. Sóz ónerine bas ıdi. Sóz óneriniń serkelerine qurmetpen qarady. О́zi de sóz ónerine at qosty. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany odaqtyń memlekettik syılyǵyn ıelengende QazSSR ǴA habarshysyna týyndyny tereń taldap, baıypty maqala jazdy.
Surapyl soǵys júrip jatqan kezde Mańǵystaýdan 81 jastaǵy Muryn jyraý Seńgirbaevty Almatyǵa shaqyrdy. Ol «Qyrymnyń qyryq batyry» sıkline qarasty batyrlar jyryn túgel biletin áıgili jyrshyny jyrlatyp, stenografııalyq jazbaǵa túsirip alý úshin 1942 jylǵy 12 qańtarda akademık Nyǵmet Saýranbaevpen birlesip, Úkimet basshysy Nurtas Ońdasynovqa hat joldaıdy. Sonyń arqasynda halqymyz umyt bola jazdaǵan jádigerlikterimen qaıta qaýyshty.
Qanysh Sátbaev ózi qurǵan ǵylym salasynyń árbir adamyna qamqor boldy. 1958 jyly RSFSR Áleýmettik qamsyzdandyrý mınıstri Nonna Mýravevaǵa hat jazyp, qazaq folklory men mýzykasynyń qundylyqtaryn jınaýǵa ólsheýsiz eńbek sińirgen Aleksandr Zataevıchtiń Máskeýde turatyn qyzy ári ádebı hatshysy, áke jolyn jalǵastyryp, qazaq rýhanııatyna qyzmet etken zertteýshi Olga Aleksandrovna Zataevıchke respýblıkalyq kólemde zeınetaqy belgileýdi suraıdy. Bul hat «Lenınshil jastyń» 1965 jylǵy 31 qańtardaǵy sanynda jaryq kórdi. Al 1948 jyly ushaq apatynan qaza bolǵan Kárim Myńbaev bastaǵan ǵalymdar týraly joqtaý túrindegi maqalasy eldi egiltkeni barshaǵa málim. Ol osylaısha ǵylymnyń ár sarbazyn túgeldep, baryn baptap, joǵyn joqtap otyrdy.
Sondaı-aq onyń akademııadan buryn da qazaq topyraǵynda ǵylym bolǵanyn dáleldeıtin jazbalary barshylyq. Osyǵan qatysty birsypyra oı-pikirleri 1945 jyly SSSR ǴA Qazaq fılıaly habarshysynda jarııalanǵan «Qazaqstan ǵylymy 25 jylda» degen maqalasynda kórinis tapty. Ol SSSR Ǵylym akademııasynyń qurylǵanyna 220 jyl tolyp jatqanyn aıta kelip, óz jerimizdegi qazba baılyqtarǵa baılanysty ǵylymı oı-tujyrymdardyń ilgeride-aq bastalǵanyn astarlap jetkizedi.
Qoryta aıtqanda, Qanysh Sátbaev qazaq ǵylymynyń bas nasıhatshysy boldy. Iаǵnı qazir tutas kompanııa bolyp jumylatyn jalyndy jarnamany, pármendi pıardy bir ózi jasady. Sondyqtan qııardy da pıarmen jeıtin búgingideı zamanda Qanyshtaı alyptyń ǵylymdy álemge tanytý úshin atqarǵan eńbegin osylaı atap kórsetkendi jón sanadyq!
Oı salatyn ontomdyq qutty bolsyn! Oqyrmannyń qolynan túspesin!
Baýyrjan OMARULY