Iskerlik

– Anam Vera Fedoseevna ákem Sovet Qarabolatovpen tyń kóterýge kelgende tanysyp, ekeýi shańyraq kóteripti. Alǵashynda Kókshetaý oblysynda partııa-keńes qyzmetinde bolǵan ákem, 1979 jyly Erkin Áýelbekovtiń shaqyrýymen Torǵaı oblysyna qonys aýdarady. Bizdiń balalyǵymyz ótken, ósken ortamyz tarıhy tereńge ketken qasıetti meken – Torǵaı jeri boldy, – dep bas­tady áńgimesin Alla Sovetqyzy. Onyń tabysty eńbek etip júrgen jumysyn tastap, 6 jyl oqyǵan dárigerlik mamandyǵyn, dıplomyn, 15 jyl atqarǵan akýsher-gınekologtyǵyn jıyp qoıyp, jer óńdeýmen aınalysýyna ákesiniń qazasy sebep bolypty. Torǵaı oblysy taraǵan tusta, buryn Jaqsy aýdanynyń bir ká­sipornyna tıesili, ábden qaryz­dan turalaǵan balalardyń jazǵy demalys lageri aýksıonǵa qoıylady. Kóksheniń kórikti kólderin, ór qaraǵaılary men bıshi qaıyń­­dary­nyń sulýlyǵyn jastaıynan jadynda saqtap, qadirin biletin Sovet aǵa osy sulý tabıǵatty, kerim jerdi satyp alady. «Qıraıyn dep turǵan, onyń ústine qoradaı qaryzy qordalanǵan lagerdi qaıtesiz», degende, Qazaqstanda jer kóp, biraq has sulýdaı taranǵan ǵajaıyp kórikti oryndar az, túbi osy jer senderdi asyraıdy», dep 5 jyl boıyna lager balalardy demaldyrý isin jalǵastyrady degen talappen ol moınyna alǵan jumysty adalynan bastaıdy. Jetkinshekterdi jaz boıyna aýnatyp-qýnatyp, kúzde ardagerlerdi demaldyramyn dep jınalǵanynda aqshaǵa qyzyqqan áldebireý onyń ómirin qııady. – Biz bir áke-shesheden aınal­dyrǵan eki qyzbyz, al aǵam Vık­tordy ákem ulym deıtin. Men medısınalyq ınstıtýtty bitirip, dárigerlikke kiriskenimde, sińlim Irına JOO-da oqıtyn. Artynsha ol ǵylym jolyn qýǵysy keletinin aıtqanda, anam onyń barlyq talabyn qoldap, Iramen birge Reseıge kóshetinin aıtty. Al Vıktor bolsa onyń aldynda da sol elde turatyn. Men kishkentaı kezimnen ákeme, onyń anasy – ájeme jaqyn bolyp óstim. Jazǵy demalysym tegis Kókshedegi ájemniń qasynda ótetin. Al anam men baýyrlarym Reseıge shaqyrǵanda ákemdi qımadym, artynsha ol kisi kóz jumǵanda ákem bastaǵan isti jalǵastyrýym kerek, onyń súıegi jatqan jerdi qasıet tutyp, basyna kesenesin turǵyzamyn dep, lagerge ıelik etýge bel býdym, – dedi ári qaraı A.Qarabolatova. – Nesin aıtasyz, tabıǵaty tamyljyp, aınalany kómkergen jap-jasyl álemde aǵashtar syńsyp, syldyrap aqqan Jabaı ózeni janyńdy jadyratyp, jupar shashqan aýasy keýde saraıyńmen qatar, jan saraıyńdy syrǵa toltyryp, jemis-jıdegi syńsyp, ár aǵashtyń túbine jasyrynǵan sańyraýqulaǵy ózine shaqyrǵan ǵajaıyp álem, – dep jalǵady áńgimesin suhbattasym. – Biraq qylmystyq istiń anyqtalýyna baılanysty men ol jerdi 4-5 jyl ala almaı júrdim. 2001 jyly muragerlik qolyma tıgende isti neden bastarymdy da bilmedim. 2007 jyly dárigerligimdi birjolata qoıyp, jer óńdeýge kiristim. Alǵashynda men muny osyndaı sharýashylyqqa aınaldyramyn dep tipti de oılaǵan joqpyn, otbasynyń qajettiligi úshin bastap, ákem jıǵan ádebıetterdiń arasynan kókónis ósirýdiń tásilderi týraly kitaptardy aqtarýdyń arqasynda tıimdi ádisterdi qoldanyp, izdenistiń nátıjesinde ózim de mol ónim alýdyń jańa tásilderin shyǵardym. Sóıtip, o basta dáriger retinde otbasymnyń saýlyǵyn oılap, gendik modıfıkasııalanǵan ónimderden qorǵaımyn degen isim, qajetimizden artylyp, satylymǵa túsetin boldy. Endi osy taza ónimderdiń halyqqa jetip jatqany da janyńa qosymsha kúsh syılaıdy eken, eki jyldan keıin keletin EKSPO qonaqtaryna ekologııalyq taza ónimderimizdi usynýdy josparlap otyrmyz. Osylaı degen Alla Sovet­qy­zyna oqyrmandarymyzben ádis­terińizdi bólispeısiz be degenbiz. – Nege bólispeımin, ákemniń de, anamnyń da tabıǵatynda qyzǵanysh degen bolmaıtyn, men de sol kisilerdiń tuqymymyn ǵoı. Jáne onyń jasyratyn túgi de joq. Birinshiden, kókónisterdi bıogýmýsta ósiremiz, oǵan, árıne, ózen túbiniń batpaǵy men janymyzda mal ósiretin fermerlerdiń jylqy, sıyrlardan shyǵarylǵan qıyn paıdalanamyz. Jáne kókónisti atyzdap emes, lentalap egemiz. Sonda ár kókónis meılinshe mol ónim beredi. Al gýmýsty da ysyraptamaı, arnaıy jasatqan aǵash qoraptarǵa salamyz, sol sebepten ósimdikke qajetti barlyq nár shashaýy shyqpastan kóktiń boıyna darıdy. Soltústikten ońtústikke qaratyp, lentalap, tizbektep ekkende kún sáýlesi de, aýadan baratyn qajetti qorek te túgeldeı ósimdik boıyna darıdy. Jalpy, adamdardyń kópshiligi kók qoregin topyraqtan ǵana alady dep qate túsinedi, al onyń tek 20-30 paıyzy jerden, qalǵanyn aýa beredi, sondyqtan ósimdikke kún sáýlesiniń erkin túsýi óte mańyzdy. Sosyn 5 lıtrlik kádimgi sý toltyratyn plastmassa ydys ta bizdiń kádemizge myqtap jarady. Onyń túbin oıyp, jan-jaǵynan aýa baratyn tesikter jasap, ishin gýmýspen toltyryp, qııardy, bolgar buryshy men baklajandy bir-birden egemiz. Bizdiń soltústiktiń jazyna, ásirese, mamyr men maýsym aılaryna senim joq qoı, sondaıda jańaǵydaı bótelkeler kókónisimizdiń tamyr júıesin úsikke shaldyrmaıdy. Nári mol, ári kún kózi tolyq túsip turǵan soń olar tamasha ónim beredi, – deıdi A.Qarabolatova. Bir jaqsysy, jańaǵydaı plastmassa ydysqa salynǵan kókónisti, tipti, qajet deseńiz tasymaldaýǵa da bolady eken. Úıge sý kelip turǵanyna qaramastan, baqsha tek ózennen sýarylatyn kórinedi. Al kúzde alynǵan ónimdi kórseńiz, syrttary jyltyrap, jegende dámi tańdaıyńyzda qalady eken. Buǵan qosa, tóńirek orman bolǵandyqtan, jıdek pen sańyraýqulaqtan kóz tunatyny baıqalady. Dárilik ósimdikter de óte kóp kórinedi. «О́zim dáriger bolǵandyqtan jaýjapy­raq, túıejońyshqa, jebirshóp, qoı­búl­­dirgen jáne ıtmuryn qosyl­ǵan antıoksıdanttyq qasıeti bar emdik sháı ázirleımin. Qazir­gi kezde ǵalymdardyń zertteý­lerine júginsek, árbir ult, adam óziniń genetıkalyq tegine jaqyn ónimderden nár alady. Afrıkalyqtar men amerıkalyq­tarǵa, bálkim, banan men ananas­tan jasalǵan sýsyndardyń paı­dasy kóbirek bolsa, bizder úshin osy dalada ósken ızen men jýsan­nyń, kókpek pen jalbyzdyń bereri mol, óıtkeni, ol bizdiń genetıkalyq jadymyzǵa jazylǵan dúnıeler», degen Allanyń árbir sózinen onyń kóp izdenetindigimen qosa, eńbekqorlyǵy, sol qasıetin balalaryna da juqtyrǵany aıqyn ańǵarylady. Jubaıy Bagaýd­dınniń negizgi mamandyǵy ınjener bolǵandyǵy da, eńbekten taısalmaıtyn qajyrlylyǵy da istiń jyljýyna kóp paıdasyn tıgizgeni anyq. Egiz qyzdarynyń da qoldaryna tynym joq sekildi, Jer-ana eger ony jaqsy kórip turyp eńbektenseń, tókken terińdi eselep qaıtarady. Alla sony anyq uqqan. Al jerdi, tabıǵatty qasıettep, qurmetteýdi oǵan ákesi úıretipti, jastaıynan ol kisimen birge tabıǵat aıasyna shyǵyp, ańǵa da barady eken. Beınetiniń arqasynda Reseı isker áıelderiniń «Ýspeh – 2014» konkýrsynda TMD isker áıelderi nomınasııasynda júlde alyp, týǵan eliniń mártebesin asyryp qaıtty. Júldeni tabystaǵan Valentına Matvıenko Qarabolatovanyń tájirıbesin Reseıge taratý kerek, óıtkeni, bizdiń qunarly topyraqqa kásipker qoldanǵan ádistermen tuqym sińirip, osy tásilmen ósiretin bolsaq, ónimniń astynda qalamyz. Jaqsy is – úırenbekke, dep óziniń súısinisin jetkizipti. Alla óte yntaly, bastamashyl jan eken. «Koka-kola» belesteri-2014» jobasynyń 720 myń teńge grantyna ıe bolysymen, oǵan alǵan ónimderin kep­ti­re­tin arnaıy sheteldik jáshik­ter­ge tapsyrys beripti. «Men bu­ryn da keptiretinmin, alaıda, ol azdyq etýshi edi, al grant kóme­gimen endi ony óndiristik deńgeıge jetkizbekshimin», deıdi ol. О́tken kúzde «Kórme» zalynda aýylsharýashylyq kórmesinde Qarabolatovtar otbasynyń ákelgen ónimderi eldiń bárin eleń etkizgen. Keptirilgen kókónisterdiń tabıǵı ıisimen jáne dámimen turǵanyn kórgender, ózge de ónimderdiń dámin tatqandar sol jerde-aq tapsyrys beripti. «Parlament depýtattary sizdiń ónimderińizdi qýana alar edik dep edi, endi arnaıy dúkenge kókónisterimdi ótkizip júrmin. Keptirilgen sańyraýqulaqtar men omartamyzdyń balyn Astana meıramhanalary satyp alady. Shúkir, eńbegimiz zaıa ketip jatqan joq. Osy tynymsyz tirliktiń arasynda sal bolyp qalǵan anamdy 3 jyl baǵyp, ákemniń qasyna jerledim. Joǵaryda aıtyp edim ǵoı, ákeden eki qyzbyz dep, sińlim Irına – maqtanyshym. 40-tan astam kitap shyǵaryp, doktorlyq dıssertasııa­syn qorǵap, Reseı JOO-larynyń birinde rektor da boldy. Qazir qazaq qyzy, professor Irına Qarabolatova Reseı Ǵylym akademııasynda bólim basqarady. Anamnyń qyzym ǵylymmen aınalyssyn dep sońynda júrgen eńbegin tolyq aqtady. Biraq, anamyz aýyryp jatqanda oǵan da shetelde kúrdeli ota jasaldy da, anamdy Kókshege alyp kelýge májbúr boldym. Jubaıym anama qurmetpen qarap, qyzdarym ózimmen birdeı baǵyp, anamnyń qabaǵyna kirbiń túsirgen joqpyz. Bizdiń úıde arýaqtarǵa arnap quran oqylatynyn, qurban shalynyp, ákemizdiń basyna baryp taǵzym etetinimizdi kórgendikten shyǵar, anam qaıtarynan jarty jyldaı buryn, birde: – Alla, moldany shaqyr, men dúnıeden musylman bolyp ótkim keledi. Ákeńniń qasynda jataıyn,­ tiride eteginen ustap edim, ana dú­nıe­de de janynda bolaıyn, – dedi. – Mama, siz shirkeýde shoqyn­­­­dy­rylǵan hrıstıan emessiz be, erteń týystaryńyz ne aıtady, – degenimde: – Olar meni tiri kúnimde izdep jatqan joq, ólgesin tipti de izdemeıdi. Myna jerde Sovettiń basyna apa-qaryndastary da, ózge týystary da, sender de jıi-jıi baryp quran oqısyńdar, sonda ákeńdi eske alǵan jurt qasynda tompaıyp jatqan meni kórip, ee, kempirin qasyna alypty ǵoı, dep meni de eske alyp duǵa baǵyshtaıdy ǵoı, qyzym, men óz júrek qalaýymmen musylman boldym, – dep «Lá ılaha ıllalla, Muhammed Rasýlalla», dep tilin kálımaǵa keltirip, fánıden musylman bolyp qaıtty. Qazir qatar jatqan ekeýi maǵan, balalaryma batasyn berip jatqandaı kórinedi. Qaıtarynan bir apta buryn ákem túsine kirip, basynan sıpap: «Vera, sen eshteńeden qoryqpa, munda tamasha, men qasyńda bolamyn», depti. Sodan ba, anam kelgen ajaldan qaımyqqan joq, qaıta kúlimsiregen kúıi jantásilim etti», deıdi Alla Sovetqyzy. Allamen áńgimeden kóńilim kóte­rilip, onyń boıyndaǵy qulshy­nys pen tazalyqtan janym jyly shýaqqa bólendi. – Men qazaqtyń qyzymyn, Ota­nym, ata-babamnyń qorymy jatqan jerim, ózimniń ósken ortam, qyzyq-qýanyshym osynda. Jetistigim men kórgen qıyn­shy­lyǵym da osy topyraqta. Reseıge sińlime barsam, elge jetkenshe asyǵamyn. Irı­nanyń aralasatyn ortasy sheti­nen zııaly, mádenıetti adamdar, biraq dilimiz, turmystaǵy qarym-qatyna­symyz sáıkes kel­meı­di, qonaqqa shaqyryp otyryp: «Vy, chaı býdete pıt?» degenderin esh qabyldaı almaımyn. Olar sháıdi bergisi kelmeı surap otyrǵan joq, biraq qazaq úshin bul jat qoı, sodan ketemin de, ketemin degen qıǵylyqty salyp, Iranyń mazasyn alamyn, – dep kúledi A.Qarabolatova. Júregindegi elge-jerge, ata-anaǵa degen perzenttik súıis­pen­shiligi, janynyń tazalyǵy jaıdary shýaqtaı jyly esken, bir tıynyn eki etip, eńbegin eselegen Alla Sovetqyzy osylaısha syryn aqtaryla aıtqan. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan». Sýrette: aýylsharýashylyq kórmesinde.