Ábigerge túsken álem

Álemdik ekonomıkadaǵy qıyndyqtardyń temir qursaýynan qutylar kún talaıǵa arman bolyp tur. Qabyldanǵan sheshimder, qolǵa alynǵan baǵdarlamalar, utymdy usynystar, batyl bastamalar kúrdeli ahýaldy ońtaılandyrýǵa jol ashar emes. Ýaqyt ótken saıyn sóz ben istiń arasy alshaqtap barady. Basqany bylaı qoıǵanda, AQSh pen Eýroodaq elderiniń áreketsizdigi álemdi ári-sári kúı keshtirýde. Bulardyń kezinde jahandy jalpaǵynan basyp, ataq-dańqy dúrkiregen, básekelesine murnyn shúıire qaraıtyn alpaýyt kompanııalary da shiderlengen attaı kibirtiktep, erteńine kúmánmen qaraýǵa májbúr. Sońǵy ýaqytta AQSh-tyń birqatar iri kásiporyndary shyǵynǵa batyp, amalsyzdan jumysshylaryn barynsha qysqartýda. Eýroaımaqtyń keıbir memleketterindegi jaǵdaılar, tipti, baqylaýdan shyǵyp bara jatqandaı. Grekııanyń basyndaǵy taýqymetten bir mysqal da kem emes aýyrtpalyqtarǵa dýshar bolǵan bul elderdiń ishinde, ásirese, Italııanyń hali múshkil. Sondaı-aq, jaǵdaıy birshama táýir dep eseptelinip júrgen Germanııada da qordalanǵan máselelerdiń sheti kórine bastady. Dáliregi, daǵdarys bul eldi de syn tezine salýǵa kirisken sekildi. Bul talaıǵa aqyl-keńesin aıtyp, aǵalyq jasaǵansyp júrgen Germanııanyń ózine de tyǵyryqtan jol izder shaq taıap qalǵanyn bildirse kerek. «Tonnyń ishki baýyndaı» tyǵyz baılanysyp otyrǵan memleketterdiń shamadan tys quldyraýy «nemis mashınasyna» ońaı júk bolmasy anyq.

Italııa eýrodan bas tarta ma?

«Qalaıda eýrodan qutylý kerek». Qazirgi tańda ıtalııalyqtardyń basym bóligi osy bir aýyz sózdi jıi aıtatyn kórinedi. Budan biz atalmysh memlekette biryńǵaı valıýtadan bas tartý máselesi qozǵala bastaǵanyn ańǵaramyz. Italııada 2009 jyldyń qazan aıynda qurylǵan «Bes juldyz» degen oppozısııalyq baǵyttaǵy qozǵalys basshylary qazirdiń ózinde atalǵan máselege qatysty halyqtyń daýysyn jınap, jyl sońyna qaraı referendým ótkizýdi qolǵa alyp otyr. Bulardy qoldaýshy sarapshylar memlekettiń eýrodan bas tartýy ekonomıkalyq aýyrtpalyqtardyń jolyn kesip, áleýmettiń ál-aýqatyn kóteredi degen pikirdi jıi qaıtalaýda. Osy­laısha, tótennen týyndaǵan bul másele búginde talaıdyń basyn aýyrtyp otyr. Italııanyń eýrodan bas tartýǵa múm­kindigi bar ma? Eger solaı bolsa, el keleshekte qandaı jaǵdaılarǵa tap kelýi múmkin? Bul suraqtarǵa naqty jaýap berýge ázirge eshkim daıyn emes. О́ıtkeni, atalmysh máselege oraı «ıá» nemese «joq» dep senimdi túrde jaýap berý aqylsyzdyqtan týyndaǵan asyǵystyq bolar edi. Búginde ıtalııalyqtar kún tártibine shyǵarylǵan osy jaǵdaıatqa baılanysty túrli pikirlerdiń jetegine erip, jelpinip júr. Olardyń biri «Lıranyń kezinde turmysymyz áldeqaıda táýir edi. Tipti, Qytaıdan da ozyp turǵanbyz. Taýar­larymyz sapaly ári ótimdi bola­tyn. Al qazir bári múlde kerisinshe. Eýroodaq bizdi quldyratý maqsatynda qurylǵan. Qaryzdan kóz ashpaı kelemiz. Bılik áreketsiz. Eshteńe sheshpeıtin atqarýshy bıliktiń tizgini halyqaralyq ınstıtýttardyń qolynda», degen maz­mundaǵy pikirdi jaqtaıdy. Keıbir maman­dardyń aıtýynsha, Italııa halqynyń jartysynan astamy eýrodan bas tartýdy qoldaıdy. Eýroodaqty jaratpaıtyn azamattardyń qatary jyldan-jylǵa kóbeıýde. Oǵan daǵdarys tikeleı áser etip otyr. Al joǵarydaǵy pikirge qarsylar «Biryńǵaı valıýta Italııany qaryzǵa batýdan saqtap qaldy. Eýronyń jalpy artyqshylyǵy kóp, sondyqtan odan qol úzbeý kerek. Ortaq valıýtany qaıta qarastyrýdyń qajeti joq. Aqsha aýystyrý ońaı emes. Báribir eshteńe ózgermeıdi, odan aýyrtpalyq jeńildemeıdi», degen syńaıdaǵy oıdy qup kóredi. Aıta keteıik, eýrodan bas tartý másele­siniń kóterilýine túrtki bolǵan «Bes juldyz» qozǵalysynyń jetekshisi, osydan 3 aı buryn eýroǵa qatysty jalpyhalyqtyq referendým ótkizý maqsatynda qol jınaı bastaǵan Beppe Grıllo biryńǵaı valıýtadan qutylmaıynsha is ońǵa baspaıtynyn 2013 jyldan beri qozǵap keledi eken. Endi ol bul sharýany bıyl sońyna deıin jetkizýdi kózdeýde. Osy oraıda el depýtattary da túrli baǵyt ustanyp otyr. Olardyń arasynda Eýroodaqqa ish tarta qoımaıtyndar da barshylyq. Máselen, Italııa parlamentiniń depýtaty Djordjıo Sorıal «Keıbir zeınetkerler aıyna 400 eýro ǵana alady. Al eldegi kedeılik shegi 600 eýro dep belgilengen. Jumyssyzdar qatary da qalyńdap keledi. Olar basqa elge ketý­ge májbúr. Biryńǵaı valıýtadan bas tart­qan jaǵdaıda elde ne bolary belgisiz. Eýroaımaqqa kirgen memleketterge keri qaıtar jol jabyq. Alaıda, búgingi Gre­kııa­nyń ustanǵan baǵyty Eýropadaǵy kóp­tegen elge dem berdi. Grekııa úkimetiniń basshysy Aleksıs Sıpras kútpegen qadamdar jasap, Brıýsseldi oılantyp tastady», deıdi. Depýtat bul arada Aleksıs Sıprastyń taıaýda Eýroodaqty synap aıtqan sózderin meńzep otyr. Eske salaıyq, taıaýda Grekııa premeri Eýroodaq ekonomıkasy Ońtústik jáne Soltústik dep ekige bóline bastaǵanyn, munyń sońy jaqsylyqqa aparmaıtynyn, birlestikte ádildik, tepe-teńdik saqtalýy tıis ekenin, odaq basshylaryna durystap oılaný qajettigin ashyq aıtqan bolatyn. Osy arada Ispanııanyń oppozısııalyq partııasy da eýroaımaqtan shyǵýǵa baıla­nysty qozǵalys uıymdastyrýǵa kirisip jatqanyn, olar ústimizdegi jyldyń sońy­na deıin referendým ótkizýdi kózdep otyr­ǵanyn, sol sııaqty, Fransııanyń da kóz­qarasy dál osyndaı baǵytta ekenin aıta keteıik. Buǵan qosymsha, Ulybrıtanııa da 2 jyldan soń odaqtan shyǵamyz degen oıda. Munyń barlyǵyn bilip otyrǵan keıbir mamandar Eýroodaq tek Germanııaǵa ǵana tıimdi deıdi. Endi reti kelip turǵan soń Italııanyń qazirgi kezdegi ahýalyna az-kem toqtala keteıik. Sebebi, joǵaryda sóz bolǵan máse­lelerdiń týyndaýyna eldiń ishki túıt­kilderi tikeleı áser etip otyrǵany kúmán­siz. Endeshe, ol qandaı jaǵdaıattar? Bul el jumyssyzdyqtyń qamytyn kıgeli biraz boldy. Qazirgi Italııada 9,5 mıllıon azamattyń turaqty tabysy joq. Bul – memleket halqynyń 15 paıyzy. Al múlde jumyssyzdar sany 3 mln.-nan asyp ketken. Eldiń jalpy eńbek konfederasııasy jarııalaǵan zertteýlerdiń sońǵy qorytyndysy osyndaı. Italııadaǵy jumyssyzdyq talaıdy úmitsizdikke aparyp tiregen. Máselen, Djordjıo Vansını degen pedagog eńbek shartynyń merzimi bitip, jumyssyz qalǵan. Sońǵy 5 jylda múmkindigi shekteýli balalarmen jumys istegen ol aqyrynda bıýdjet qarjysyn únemdeý sharasynyń saldarynan qysqartýǵa ushyraǵan. Onyń qazirgi úmiti tek kásipodaq uıymynda. Eger osy uıym quqyǵyn qorǵaı almasa, jaǵdaıy qıyn, keleshegi bulyńǵyr. Djordjıo Vansını «Barlyq úmitim kásipodaqta. Áriptesterimniń de kóp jylǵy eńbegi esh ketip, dalada qalǵaly tur. Mundaı jaǵdaıdyń bolǵany aqylǵa syımaıdy. Balalarmen 10 jyldan beri jumys isteıtinder bar. Olardyń endi eshkimge keregi joq», deıdi. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, elde aı saıyn 50 myńǵa jýyq adam jumysynan shyǵyp qalýda. О́zge kásip tabatyndar óte az. Jumys izdep júrgenderdiń deni 25 pen 45 jas aralyǵyndaǵy azamattar. Olarǵa beriletin járdemaqy kólemi de qysqaryp ketken. Adamdar jumys tabamyn degen úmitinen múlde kúderin úzgen. Mundaı jandardyń sany 100 myńdap sanalady. Uzaq merzimge arnalǵan eńbek sharty týraly, tipti, áńgime qozǵaý qıyn. Ras, memleket járdemaqy tóleýge mol qarjy bólip, jańa eńbek reformasyn júrgizýge tyrysyp baǵýda. Biraq kásipodaqtar bul sharalardyń oń nátıje bererine senińkiremeıdi. Italııanyń Bruno Trentin qaýymdas­tyǵynyń prezıdenti Fýlvıo Fammonı «Zań­dy ózgertý arqyly jumyssyzdyq má­selesin sheshýge bolady deý bos sóz. Odan túk ózgermeıdi. Bizdiń pikirimiz osy. Meniń­she, munaı arzandap, salyq tómen­degen osy kezeńdi tıimdi paıdalanyp, qar­­jy­ny ekonomıkaǵa qaıta salý qajet», deıdi. Búgingi Italııanyń jaı-kúıi osyndaı. Mundaǵy halyqtyń ekonomıkalyq qıyndyqtardyń týyndaýyna Eýroodaqty kinálaı bastaýy jaqsylyqtyń nyshany emes.

Grekııa taǵy da alaqanyn jaıdy

Eýroodaqtan bólinemiz dep birikken Grekııa Eýropa ortalyq bankinen (EOB) qysqa merzimdi nesıe alýdy kózdep otyr. Bul týraly eldiń premer-mınıstri Aleksıs Sıpras parlament otyrysynda habarlady. Jańa úkimet qaryzǵa alǵaly otyrǵan bul qarjyny eldegi qatań únemdeý saıasatynan eń kóp zardap shekkenderge gýmanıtarlyq kómek retinde jumsamaq. Premerdiń atalǵan málimdemesine Eýroodaq elderiniń basshylary qalaı qaraıtyny ázirge belgisiz. Grekııa úkimet basshysynyń sózine qaraǵanda, sońǵy jyldary eldiń ishki jalpy ónimi 25 paıyzǵa quldyraǵan. Al jumyssyzdar sany 1 mln.-nan asyp ket­ken. Bul jumysqa jaramdy halyqtyń 25 paıyzyn quraıdy. Taǵy bir aıta keter jaıt, biz buǵan deıin memlekettiń syrtqy qaryzy 340 mlrd. eýrony qurap otyrǵany jóninde birneshe ret jazǵan bolatynbyz. Alaıda, sońǵy málimetter boıynsha, bul kórsetkishtiń az ǵana ýaqyttyń ishinde edáýir ózgergeni anyqtaldy. Dáliregi, Grekııanyń syrtqa bereshegi 412 mlrd. eýroǵa jetti. Aıta keteıik, elge qarjylaı kómek berýdiń qazirgi baǵdarlamasynyń merzimi 28 aqpanda aıaqtalady. Eger Grekııa úkimeti osy ýaqytqa deıin boryshyn óteýdiń jańa sharttary negizinde Eýropa ortalyq banki, Halyqaralyq valıýta qory jáne Eýrokomıssııamen kelisip úlgermese, eldiń jaǵdaıy tym nasharlap ketedi. Naqtylaı sóılesek, ústimizdegi jyldyń shilde, tamyz aılaryna qaraı Grekııanyń bereshegin óteýge qarjysy qalmaıdy. Al munyń aqyry defoltqa uryndyrýy yqtımal. Oraıy kelip turǵanda toqtala keteıik, búginde Afınaǵa aqylyn aıtyp, jol silteýshiler jetip, artylady. Máselen, AQSh-tyń federaldy qorynyń burynǵy basshysy Alan Grınspen Grekııaǵa eýro­aı­maqtan shyǵýǵa týra keletinin jetkizdi. BBC-ge bergen suhbatynda A.Grınspen eńsesi túsken Grekııa ekonomıkasyna qoldaý bildirip, jańa zaımdar bergisi keletin eshkimdi kórip turmaǵanyn aıtady. Jańa úkimet syrtqy qaryzdardy óteý máselesine qatysty kelisimge kelý úshin áreket etip jatqanyna qaramastan, AQSh federaldy qoryn 19 jyl basqarǵan saıasatker Grekııanyń Eýroodaqtan shyǵýy qajet ekenin málimdeı kelip, «Bul qadam Afına men eýroaımaqqa birdeı tıimdi bolady dep oılamaımyn. Áıtse de, ýaqyt óte munyń dál qazirgi jaǵdaıdaǵy eń utymdy strategııa ekenin bári túsinedi», dep atalmysh memlekettiń eýroaımaqtan ketý múmkindigi týraly máselege túsinikteme berdi. Sol sııaqty, AQSh-tyń qarjy mınıstri Djek Lıý men Ulybrıtanııa qarjy mınıstri Djordj Osborn Gre­kııaǵa óz ekonomıkasyn qalypqa keltirý maqsatynda qurylymdyq reforma jasaý úshin keshendi qadamdarǵa barǵany mańyzdy ekenin jarııalady. Bul «Úlken jıyrmalyqqa» enetin memleketterdiń qarjy mınıstrleri jáne ortalyq bank basshylarynyń Ys­tambulda ótetin kezdesýi aldynda Wall Street Journal basylymyna Djek Lıý men Djordj Osborn ekeýiniń birlesip jazǵan maqalasynda aıtylǵan. Naqtysyna kelsek, qos mınıstr «G20-ǵa enetin ár mem­lekettiń úkimeti óz elderiniń eko­no­mıkasyn qoldaý maqsatynda jáne «jıyr­malyqtyń» ortaq múddelerin, ıaǵnı álem ekonomıkasynyń dınamıkalyq, turaqty jáne kepildi ósýin júzege asyrý úshin qolynda bar barlyq múmkindikti paıdalanýǵa mindetti», dep óz úndeýlerin jarııalaǵan-dy («Jıyrmalyq toby» (G20) – ǵalamdyq ekonomıkalyq jáne qarjy seriktestigine qatysty máselelerdi talqylaıtyn aldyńǵy qatarly forým. «Úlken jıyrmalyq» álemdegi iri damy­ǵan jáne damýshy ekonomıkalardy birik­tiredi. Olardyń álemdik IJО́-degi úles salmaǵy 85 paıyzdy quraıdy. 2013 jyly G20-ǵa Reseı tóraǵa bolsa, 2014 jyly bul mindet Avstralııaǵa aýysty. Al 2015 jyly atal­ǵan fýnksııany Túrkııa at­qarady). Budan buryn Grekııanyń premer-mınıstri Aleksıs Sıpras el bıliginiń qazirgi ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵýy­na septigin tıgizetin halyqaralyq baǵdar­la­malardan bas tartýǵa nıetti ekenin ras­taǵan bolatyn. Ol jeksenbi kúni keshte par­lamentte sóılegen sózinde 4 jylǵa josparlanǵan úkimettiń óz baǵdarlamasyn usyndy. Sıprastyń jospary boıynsha elde jeke ınvestısııany qoldaýǵa, halyqaralyq qaryz máselesin sheshýge, Germanııadan basqynshylyq kezinde ketken shyǵyndar úshin ótemaqy talap etýge qatysty birqatar reformalar júzege aspaq. Sonymen qatar, ol jumystan shyǵa­ryl­ǵan mektep kúzetshileri men qarjy mı­nıstrligindegi eden jýýshylardy qaı­ta qabyldaýdy, JOO qyzmetkerlerin ju­mys­tan shyǵarýdy toqtatýdy, ár­túrli memo­randýmdardyń «aıýandyq qadam­darynyń» qurbany bolǵan barlyq otba­syǵa tegin tamaq úlestirýdi jáne tegin elektr qýatymen qamtamasyz etýdi kezek kúttirmeıtin máse­le­lerdiń qataryna qosty. Odan bólek, premer-mınıstr kezeń boıynsha eń tómen jalaqyny 751 eýro qylyp bekitýge jáne salyq salý júıesin ózgertýge ýáde berdi. Daıyndaǵan Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».