Qazirgi tańda Aqmola oblysy boıynsha 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastardyń sany 184 506 adamdy qurasa, onyń 85 myńnan astamy qalalarda, al qalǵany aýyldyq jerlerde turady. Osy oraıda, olardyń bos ýaqyttarynda nemen aınalysatyny, ásirese jumyspen qamtylýy eń ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyr.
О́kinishke qaraı, jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq máselesi biraz ýaqyttan beri aıtylyp júrgenimen, naqty sheshimi əli kúnge deıin tabylmaı keledi. Osydan alty jyl buryn qolǵa alynǵan «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy da oń nátıje bermeı otyr. Atalmysh baǵdarlama arqyly kóterme aqsha alyp, keıin aýyldan ketip qalǵan jas mamandar az emes. Sol sııaqty, «jastar tájirıbesi» baǵdarlamasy da jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqty joıýǵa qaýqarsyz. О́ıtkeni, aty aıtyp turǵandaı, bul baǵdarlama joǵary oqý orny túlekterine óz salasy boıynsha tájirıbe jınaqtaýǵa arnalǵany belgili. Qujatta «jas maman tájirıbeden ótkennen keıin ony mindetti túrde jumysqa alý kerek» dep jazylmaǵan. Sondyqtan da jumys berýshiler tájirıbeden ótýshini ári qaraı óz mekemelerinde alyp qala ma, álde arqasynan qaǵyp shyǵaryp sala ma, ony ózderi biledi.
Jumyssyzdyq máselesin qalaı sheshemiz?
Oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń bizge bergen málimetterine súıensek, sońǵy úsh jylda «jastar tájirıbesi» baǵdarlamasyna 3361 adam qatysyp, oǵan 330 mıllıon teńge qarajat jumsalǵan eken. Naqtyraq aıtsaq, 2012 jyly – 1157, 2013 jyly – 1107, ótken jyly 1097 túlek túrli mekemelerde is-tájirıbeden ótken. Al bıylǵy jyly 500 jas mamanǵa ǵana suranys túsken kórinedi. Alaıda, basqarmadaǵylar jyl aıaǵyna deıin bul mólsherdi eseleı túsemiz dep sendirdi. Bul solqyldaq jaýap. Sebebi, ótken kezeńderdegi is-tájirıbege tartylǵan, bylaısha aıtqanda, ýaqytsha jumyspen qamtylǵan jas mamandardyń sany myńnan ázer asady. Eger, bıyldyń ózinde joǵary oqý oryndary men kolledjderdi jeti myńǵa jýyq jastyń bitirgenin eskersek, búgingi bólinip otyrǵan bos oryndar jumys izdeýshi jastardyń, tipti, jartysyn da qamtı almaıtynyn baıqaý qıyn emes.
Bul oraıda, oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń atyna syn aıtýdan basqa amalymyz joq. Ákimdikte ótken jıyndardyń birinde oblys ákiminiń orynbasary Nurlan Nurkenov te atalǵan basqarma ókilderiniń qyzmetine kóńili tolmaı, jastardy jumyspen qamtýdaǵy jumysty jandandyra túsýdi, «jastar tájirıbesine» túlekterdi meılinshe kóp qatystyryp qana qoımaı, olardyń sol mekemelerde qalýyn qadaǵalaýdy qatań tapsyrǵan edi.
Bul oraıda, biz baǵdarlamaǵa qatysqan biren-saran jasty da áńgimege tartqan edik. Osydan eki jyl buryn oblystyq bilim basqarmasynda is-tájirıbeden ótken Raýshat Mahambetovanyń aıtýynsha, baǵdarlama joldamasyn alǵan jastar keıbir mekemelerdiń «baryp kel, shaýyp keline» aınalǵanǵa uqsaıdy. Sóıtip, jas maman Raýshat alty aı boıy óziniń mamandyǵy boıynsha jumysqa kirise almaı, óz mindetine jatpaıtyn sharýany atqarýǵa májbúr bolǵanyn aıtty. Aqyr sońynda, is-tájirıbeniń ótý merzimi de aıaqtalyp, ol jerge jumys isteýge qaldyrylmaǵanyn, qazir múlde basqa oblysta jumys istep júrgenin tilge tıek etti.
О́z mindetimizdi basqaǵa silteýdi qashan qoıamyz?
Oblystyq statıstıka departamentiniń saıtyn qaraǵanymyzda myna bir derekterdi kózimiz shaldy. Jalpy, 2015 jylǵy 1 qańtardaǵy málimet boıynsha, esepte turǵan jumyssyzdardyń sany 859 adamdy qurasa, bul kórsetkish ótken jylǵa qaraǵanda jumyssyzdyq deńgeıiniń 45,3 paıyzǵa tómendegenin kórsetip otyr. 2014 jyldyń basynan beri jumysqa ornalasý máselesi boıynsha 10883 adamnyń ótinishi tirkelse, 8500 adam nemese barlyq ótinish bildirgenderdiń 78,1 paıyzy jumysqa ornalastyrylǵan. О́kinishke qaraı, onyń ishinde qanshasy jastar ekenin bile almadyq. Bul iske jaýapty oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasyna habarlasqanymyzda, olar bul suraqqa jaýap berýden jaltaryp, «jastarǵa qatysty máselemen jastardyń ózi aınalyssyn» degenge keltirip, tutqany qoıa saldy.
Olar aıtpasa da, jastardyń búgingi tańda nemen aınalysyp júrgenin, el ekonomıkasyn kóterýge qandaı úles qosyp júrgenin biz jaqsy bilemiz. Jasyratyn nesi bar, tepse temir úzetin jasqa jetse de, ata-anasynyń tabysymen kún kóretin, shybyq basyn syndyrmaıtyn ul-qyzdar da aramyzda az emes. Degenmen, solardy eńbekke shaqyryp, baǵyt-baǵdar beretin zamandastarynyń baryn atap ótpeske bolmas. Aıta keteıik, ótken jyly oblysymyzdyń eki qalasy men on jeti aýdanynda ashylǵan jastar resýrstyq ortalyǵy biraz jasty eńbekpen qamtýǵa múmkindik jasady. Oblystyq jastar resýrstyq ortalyǵynyń ózinde onnan astam jas maman qyzmet etse, aýdandardaǵy fılıaldarda da ujym tek jastardan ǵana quralyp, keminde otyz myń teńge jalaqy alady. Sondaı-aq, ortalyqtyń ǵalamtorda ashqan saıtyna túrli mekemeler bos jumys oryndary jaıly aqparat qaldyryp, bul da jumyssyzdyq máselesin túzetýge óz septigin tıgizip jatqan kórinedi. Osy ortalyqtyń Egindikól aýdandyq fılıalynyń ádiskeri Ǵalııa Asılova aýdan boıynsha 1478 jas bar ekenin, onyń 85-i jumyssyz retinde tirkelgenin aıtty.
– Qazirgi jastar jumysqa qulyqsyz. Sol sebepti, maýsymdyq jumystarǵa qaraı umtylady. Eki-úsh aı ǵana eńbek etip, keıin taǵy jumyssyzdyń kebin kıedi, – dedi egindikóldik Ǵalııa Asılova. Jas mamannyń sóziniń jany bar. Qazirgi keıbir jastar shynymen de ár istiń jeńilin tańdaýǵa áýes. Munymen kópke topyraq shashaıyn degen oıymyz joq, degenmen de, jumysy jeńil, jalaqysy joǵary qyzmetke barǵysy keletin, jumysta qandaı da bir qıyndyq týyndap qalsa, qyzmetinen ketý jóninde ótinishin ala júgiretin jastardy kózimiz talaı kórdi. Álemdi daǵdarys, jumyssyzdyq jaılaǵan zamanda bir qyzmetten ekinshi bir jerge aýysa berý, aqshasy az jumysty mensinbeý paıda ákelmeıtini anyq.
Oblystyq medıaortalyq uıymdastyratyn brıfıngterde aýdan ákimderine osy suraqty únemi qoıyp otyramyz. Jaýap bireý: «Atqarýshy organdar jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqty joıýdy birinshi kezektegi mindet sanaıdy. Bul baǵytta nasıhattyq, materıaldyq sharalardyń barlyǵy jumyldyrylǵan. Jastar memleket usynǵan qamqorlyqty paıdalana bilýi kerek». Ras-aý... Sondaı-aq, Býrabaı aýdanynyń prokýrory Ashat Jaqypbekovtiń myna sózderi de tıisti oryndardyń nazarynda bolýy kerek dep sanaımyz. «Kámelet jasqa tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaı otyryp, byltyr 37 tulǵany ákimshilik, tártiptik jaýapkershilikke tarttyq,– deıdi ol. – Biz oqý oryndary shákirtteri arasynda qylmystyq áreketterge baratyndardyń barlyǵyn jasyrmaımyz. Máselen, 1996 jyly týǵan jetkinshektiń №3 orta mekteptiń ózinen eki jas kishi oqýshysynan aqsha bopsalap júrgendigin anyqtadyq. Oǵan qatysty Qylmystyq kodekstiń 181-babynyń 1-bólimimen qylmystyq is qozǵalǵanymen, taraptar ózara kelisimge kelgennen keıin is toqtatyldy». Toqtatylǵany jaqsy deıik. Biraq, ata-analar ony jyly jaýyp qoıa salmaı, aldyn alý sharalaryn jasaǵanda odan da jaqsy bolar edi ǵoı.
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».
Venera TALǴATQYZY,
jýrnalıst.
Aqmola oblysy.