Ámýdarııa boıyn, Besqala atanǵan ólkeni ejelden jaılaǵan qazaqtardyń arasynan iri jyrshy-jyraýlar kóptep shyqqany málim. Anyǵyraq aıtsaq, bul aımaqtaǵy qazaqtar arasynan elge keń tanylǵan, shyǵarmashylyq qorjyny mol júzden astam aqyn-jyraý jyraýlyq ónerdiń damýyna erekshe úles qosty. Keńestik kezeńde jalpy qazaqta jyraýlyq óner kómeskilenip bara jatqan tusta Besqala jyrshylarynan ónege alýǵa Qazaqstannan jas ónerpazdar kóptep barsa, mýzykatanýshy, folklorshy-ǵalymdar da arnaıy ekspedısııa uıymdastyryp, birneshe ret aralap, kól-kósir dúnıelerdi hatqa túsirdi.
Bul jóninde UǴA akademıgi Raqmanqul Berdibaı: «Qazaq aýyz ádebıetiniń óte baı ólkesi – Qaraqalpaqstan. Bul eldi folklor materıgi dese de artyq emes. Qaraqalpaqstan aımaǵyndaǵy qazaqtardyń folklory men halyq poezııasy kólem jaǵynan ondaǵan tom qurarlyq ekenine kóz jetedi», dep jazdy («Q.A.Iаsaýı ýnıversıtetiniń habarshysy», №1, 2009). Halyq ónerine qyryn qaraǵan keńestik kezeńniń ózinde Besqala jyraýlarynyń dańqy dúrkirep, olardyń maqam-sazdary kúlli qazaqqa tanymal boldy. Jazýshy, zertteýshi Ánes Saraı 1982 jyly jarııalaǵan «Taǵy da jyraýlyq óner haqynda» maqalasynda: «Jyraýlyq dástúrdiń ejelgi ónegesin úzbeı jalǵastyryp kele jatqan – Mańǵystaý, Qaraqalpaq, Túrikmenstan qazaqtary. Neshe alýan jyr, áýender sonda jatyr. Sol jaqtarǵa da qulaq túrgenimiz teris bolmaıdy» («Qazaq ádebıeti» gazeti,1.01. 1982), dep kópshilikke oı tastaǵan edi. Alqaǵa tússe birneshe kúndep jyrlaıtyn áıgili Naýryzbek jyraýdy keńes zamanynda Qazaqstannan Jaqsylyq Sársenǵalıev (1944–2001), Qalamqas Orasheva (1953–1988), Bolatbek Erdáýletov, (1947–2016), Baqtygereı Sandybaevtar arnaıy izdep baryp, shákirti boldy. HH ǵasyrda Besqalada О́tim Baltýǵanuly, Ábdimurat Qońyrbaıuly, Teńizbaı Esenbaıuly, Jaqsylyq Mamytuly, Aldabergen Tasqynbaıuly syndy jyraýlar ótken.
Besqala jyraýlyq dástúriniń damýyna erekshe úles qosqan aqyn-jyraýlardyń biri – О́tim Baltýǵanuly. Ol Taqtakópir óńirindegi Balapan aýylynda týyp, sol aımaqta dúnıeden ótken. Professorlar O.Nurmaǵambetovanyń («Qazaqtyń qaharmandyq eposy – «Qobylandy batyr») Q.Jumajanovtyń («Qaraqalpaq aımaǵyndaǵy qazaq ádebıeti») M.Ábilulynyń («Dáýqara óńiriniń dinı-aǵartýshy qazaq aqyn-jyraýlary») zertteý-eńbekterinde О́tim jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty birshama derek kezdesedi. 1989 jyly Ájinııaz atyndaǵy Qaraqalpaq pedagogıkalyq ınstıtýty qazaq tili men ádebıeti kafedrasynyń stýdentteri folklorlyq ekspedısııamen Taqtakópir aýdanyna baryp, О́tim jyraýdyń muralaryn jınastyrsa, ádebıetshi-ǵalym M.Ábiluly da kónekózderden jyraýdyń óleńderin, ómirine qatysty birshama derek jınastyrǵan. О́tim jyraýdyń óleń, termeleri Nókis qalasynan shyǵyp turǵan qazaq basylymdary – «Dostyq úni» gazeti, «О́rken» jýrnalynda, elimizdegi «Qazaq Eli» gazetinde jaryq kórdi. Q.Jumajanov «Qaraqalpaq aımaǵyndaǵy qazaq ádebıeti» monografııasynda О́timniń ustazy Qazan jyraý (1846–1918) degen derek keltirse, jyrshy О́serbaı Sársenbaıuly kónekóz qarttardan estigen áńgimelerine súıenip, О́timge Qosym jyraý da (1816–1890) ustaz bolǵanyn aıtady. Eski áńgimelerdi kóp biletin Tájetdın Aldajarulynan estigen bir oqıǵany bylaısha baıandaıdy: «Qosym jyraýdyń qartaıǵan, О́timniń jastaý kezi eken. Taýelibaı jerinde úlken toı bolatyn bolyp, shartarapqa habar jiberiledi. At báıgisi, balýandar kúresi tárizdi saıystarmen qatar, jyraýlarǵa «on bir kún bir aıtqanyn qaıtalamaı jyrlasyn» degen talap qoıylypty. Toıdyń habaryn esitip, Qosym jyraýdyń barǵysy keledi. О́tim Qosymǵa kelip, «ustaz, jasyń úlkeıdi, men baraıyn» deıdi. Ustazy oǵan «seniń sóziń azdaý ǵoı, jeter me eken» degen kúdigin aıtsa da, «táýekel, bata berseń baraıyn» dep О́tim ustazynyń ruqsatyn alady. Toıda aıtylǵan ýaqytqa az ǵana qalǵanda jyraýdyń sózi, shynynda, taýsylypty. Sóıtip, ne aıtaryn bilmeı qysyla bastaǵanda qatar-qatar tigilgen kıiz úılerdiń birinen toı berip jatqan baıdyń sán-saltanaty kelisken báıbishesi shyǵa keledi. Sodan aqyndyǵy da basym О́tim jyraý dereý sol baıdyń báıbishesin sýrettep, jyrlaı bastaıdy. Aq kóılegin, qamzolyn, syńǵyrlaǵan syrǵasyn, kúmis shashbaýlaryn, qolyndaǵy saqına-bilezigin bárin jyryna qosypty. Et pisirim ýaqyt osylaı jyrlap, sońynda jyraýlarǵa arnalǵan syı-sııapatty alady. Báıbishe de О́timge yrza bolyp, «jyrshyǵa meniń de beretin syıym bar» dep óziniń yqylas-báıgesin beripti».
1962 jyly mýzykatanýshy T.Bekhojına Nókis qalasynda turatyn ánshi-jyrshy Qýanyshbaı Dosymbaevtan (1908–1996) О́timniń «Kirispe sóz», «Áı, keýlim, kóp oılanba, toqta-toqta» degen eki tolǵaýyn jazyp alady. Ol bul týyndylardy О́timniń shákirti Sereke jyraý Esbaıulynan (1899–1969) úırengen. Folklortanýshy ǵalym O.Nurmaǵambetova О́tim jyraýdyń 1860–1920 jyldar aralyǵynda ómir súrgenin aıta kelip: «Negizinen, batyrlar jyryn jyrlaǵan. О́tim jyrlaýyndaǵy jyrlar: «Alpamys», «Qyz Jibek», «Shora batyr», «Qobylandy», «Edige», «Qarasaı-Qazı», «Aıman-Sholpan», «Er Saıyn», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Er Tarǵyn», dep jazady («Qazaqtyń qaharmandyq eposy «Qobylandy batyr». A., 2003. 246-b.).
Besqala aımaǵynan shyqqan áıgili jyraýlardyń biri – Ábdimurat Qońyrbaıuly (1897–1943).
Bórshitaýdyń Beltaý degen jerinde týǵan. Ábdimurat jamansha Serikbaı jyraýǵa shákirt bolady, Áıimbet ıshannyń medresesinde oqyǵan. О́zine deıingi aqyn-jyraýlardyń muralaryn kóp biletin Ábdimurat óz janynan da kóptegen jyr-tolǵaý men maqam shyǵarady. Q.Jumajanovtyń «Qaraqalpaq aımaǵyndaǵy qazaq ádebıeti» monografııasynda Ábdimurat jyraýdyń 1938–1939 jyldary Shymbaı qalasyndaǵy halyq teatrynda Abbaz Dabylov, Sadyq Nurymbetov, Esjan Qosbolatov syndy qaraqalpaqtyń ataqty aqyn-jyraýlarymen qyzmettes bolǵany aıtylady. Ábdimurat jyraý «Muńlyq-Zarlyq», «Bozuǵlan», «Alpamys», «Qobylandy», «Shákir-Shákirat», «Edige», «Qarasaı, Qazı», t.b. jyr-dastandardy jyrlaǵan. Ábdimurat jyraý jyrlaǵan «Bozuǵlan» jyry júz tomdyq «Babalar sóziniń» 47-tomynda jarııalandy. Bul eposty professor Q.Jumajanov 1970 jyly Qaraózek qystaǵynda turatyn Aımurat Ábdimuratulynan jazyp alyp, 2007 jyly M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qoryna tapsyrǵan. Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty S.Qosan Ábdimurat jyraý jyrlaǵan bul epos jóninde: «Bozuǵlandy» aıtýshy Aımurattyń ákesi Ábdimurat bul shyǵarmany 30 jyl boıy jyrlap, halyq qurmetine bólense kerek. Jyrdyń sıýjetine kelsek, taqyryby bir bolǵanmen, negizgi oqıǵalary «Bozuǵlannyń» bizge belgili nusqalarynyń eshbireýine uqsamaıdy. Bar bolǵany basty keıipkerleriniń esimderi – Bozuǵlan. Jyrdyń basqa nusqalaryndaǵy sıýjetter negizi týysqan túrikmen halqynyń tarıhı ańyzdarynan bastaý alady ári keıipkerler de sol eldiń týmalary. Al qaraqalpaq qazaqtary arasyna taralǵan «Bozuǵlan» eposynyń sıýjeti orta ǵasyrlardaǵy qazaq tarıhynyń oqıǵalaryn meńzeıtin jergilikti jyr-ańyzdarǵa qurylǵanyn kóremiz. Jyraý eposta sırek ushyraıtyn ádemi de áserli lırıkalyq tolǵaýǵa oryn berip, aqyndyq darynynyń kúshtiligin ańǵartady» («Babalar sózi»: Júz tomdyq, 2008. T. 47. 375-b), – dep jazady.
Ábdimurat jyraý Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jaralanyp, týǵan jerine oralǵan. 1943 jyly dúnıeden ótip, Tórtinshi aýyldaǵy Jylandy qorymynda jerlengen. Ábdimurat jyraýdyń jolyn Myńbaı, Teńizbaı, Jumamurat, Aımurat, Qarasaı jyraýlar jalǵastyrǵan.
Ábdimurat jyraýmen zamandas, áıgili jyraýlardyń biri – Teńizbaı Esenbaıuly (1905–1968).
Taqtakópir aýdanyndaǵy 4-aýylda týyp-ósip, Áıimbet ıshan Qaımaqbaıulynyń (1855–1937) «Qamysty» medresesinde oqyǵan. Professor Q.Jumajanov: «Atasy Qonaqbaı aqyndyǵy bar serileý kisi eken. Teńizbaıdyń anasy Naýryzbıke ánshi, áńgimeshil, oıyn-saýyqty jany súıetin, jaıdary minezdi jan bolǵan. Teńizbaıdyń án-jyrǵa qumarlyǵy Qonaqbaı men Naýryzbıke arqyly oıanǵan. 1933 jyly Qonaqbaı qaıtys bolǵanda, atasynyń kitaptaryna Teńizbaı murager bolyp qalady. Ata jolyn jalǵastyrady. Jattaǵandaryn dombyramen aıtýǵa tóseledi», dep jazady. («Qaraqalpaq aımaǵyndaǵy qazaq ádebıeti», 49-50-b.). Teńizbaı jyraý Besqala, Túrikmenstan qazaqtaryn jáne elimizdiń batys óńirlerin aralap jyrlap, halyqqa keńinen tanymal boldy, kóptegen jyrshy-jyraýlarǵa ustazdyq etti. Áıgili jyraý Súgir Begendikuly «Teńizbaı – eki dúnıeniń jyraýy» dep baǵalaǵan. Teńizbaı jyraýdan – Jumamurat, Mahambet, Haırolla, Turǵanbaı, Sarybaı, Aldabergen, Qarasaı taǵy basqa da jyraýlar ónege alǵan. Búgingi jyrshylardyń repertýarynda «Teńizbaıdyń tolǵaýy», «Teńizbaıdyń joly», «Teńizbaıdyń jyr-kúıi» sııaqty týyndylar bar.
Besqala aımaǵyndaǵy jyraýlyq, ánshilik dástúrdiń damýyna zor úlesin qosqan óner ıesiniń biri – Jaqsylyq Mamytuly (1899–1961).
Ol Qońyrat aýdanynyń Qarabýra degen jerinde týyp-ósken. «Úlken Jaqsylyq», «Jolı Jaqsylyq» atymen tanylǵan ol «Qobylandy», «Qyz Jibek», «Qarasaı Qazı», t.b. jelili jyrlardy jyrlap, óz janynan «Tolǵaý-tolǵaý sóz keldi», «Meniń atym Jaqsylyq», «Dombyra qolǵa alaıyn», «Qudaıym sóz beripti tilge laıyq» sııaqty terme-tolǵaýlary men «Án basy», «Kók aına», «Ińgáı-aý», «Jaqsylyqtyń áni» sııaqty t.b. muralary kóziniń tirisinde hatqa jáne dybys taspasyna túsirilgen.
Jaqsylyq 1926 jyly Shymbaı óńiriniń Jalǵyzqum degen jerinde ótken Qosnazar degen kisiniń toıynda qaraqalpaqtyń Ábdirasýli, Begmurat, Erpolat jáne qazaqtyń Ábdimurat, Serimbet (Sereke), Darııabaı jyraýlarymen birge jyrlap, erekshe kózge túsip, el aýzyna ilinedi. 1955 jylǵa deıin úlken toılarda jyrlap kelgen Jaqsylyq 1961 jyly dúnıeden ótip, týǵan jerindegi «Eshim aqun» qorymyna jerlenedi.
Burynǵy ótken úlken jyraýlardyń muralaryn keıinge jetkizip, nasıhattaǵan jyraýlardyń biri – Aldabergen Tasqynbaıuly (1926–2007) edi.
Jyrshylyq ónerde ózindik iz ben mol mura qaldyrǵan onyń esimi tyńdaýshy qaýymǵa jaqsy tanys. Onyń oryndaýynda «Asaý-Baraq» jyry tuńǵysh ret kúıtabaqqa jazylyp, kúlli qazaqqa tarady. Ol Aral teńiziniń ońtústik jaǵalaýyndaǵy Moınaq óńiriniń Úshsaı aýylynda týyp, Nókis shaharynda dúnıe saldy. Bala kúninen Saparbaı, Qudaıbergen, Erqoja sııaqty jyrshylardy tyńdap ósken Aldabergen erteden kele jatqan nasıhat terme men tolǵaýlardy, kólemdi epostardy jyrlaýmen shektelmeı, óz janynan da kóptegen terme-tolǵaý shyǵardy. Naýryzbek jyraýdan ónege kórdi. 1980 jyly ótken halyq aqyndarynyń búkilqazaqstandyq aıtysyna qatysyp óner kórsetti. Bul jóninde «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynda: «Atalǵan merekege týysqan Qaraqalpaq ASSR-inen kelgen jyraýlar Jalǵasbaı Aralbaev, Haırolla Imanǵalıev, Aldabergen Tasqynbaev jyraýlyq óner jaıynda áńgime aıtyp, óz shyǵarmalaryn oryndap berdi», degen derek kezdesedi (№9. 1980). A.Tasqynbaıulynyń qoljazbalaryn júıelep, kitap etip bastyrýda ádebıetshi-ǵalym Qaıyrjan Aralbaev kóp eńbek sińirdi. Jyraýdyń ómir joly men shyǵarmashylyǵyna qatysty «Jyrshy mereıi» atty zertteý-eńbek pen birneshe maqala jazyp jarııalady. Akademık R.Berdibaı Aldabergenniń jyrshylyq sheberligin sóz ete kelip: «...Aldabergen Almatyǵa kelip, halyq ýnıversıteti tyńdaýshylary aldynda termeletti. Kópten beri mundaı naǵyz jyrshyny kórmegen halaıyq erekshe bir serpiliske túsip, raqatqa kenelgeni kóz aldymyzda», dep jazsa («Jyrshylyq dástúr», 1980. 33-b), fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Q.Aralbaev: «Aldabergen aǵanyń jyrshylyq repertýary óte baı, san-salaly. Ol epıkalyq dastandardan «Asaý-Baraq», «Qarasaı, Qazı», «Edige», «Tórehandy» oryndaýmen birge, kóptegen terme-tolǵaýdy da sheber oryndaıdy. Aldekeń tek jyrshy ǵana emes, aqyn da. Onyń ár jyldarda shyǵarǵan týyndylary da mol», deıdi («Jaıylsyn elge ár sózim», Nókis, 1998. 3-b.). A.Tasqynbaıuly oryndaýyndaǵy «Asaý-Baraq» jyry ǵana emes, terme-tolǵaýlary da kúıtabaqqa jazylyp, halyq arasyna keńinen taraldy. Uzaq jyl boıy tyńdaýshysyn jyrymen sýsyndatqan ónerpaz «Qaraqalpaqstannyń halyq jyraýy» degen ataqqa ıe boldy. Aldabergen jyraýdan Erkinbaı Babaqulov, Amanjol Esmyrzaev, Baýyrjan Ermekbaev, Baqtybaı Eleýsinov sııaqty shákirtteri ónege kórip, batasyn alǵan. Ol shákirtteri búgingi kúnde el arasynda jyr jyrlap, ustazynyń muralaryn nasıhattap keledi.
Sózimizdi túıindesek, Besqala jyrshy-jyraýlary ulttyq ónerdi saqtap qalýǵa zor eńbek sińirdi. Búginde biz sol qazynaly murany jınaqtap, maqam-sazdaryn notaǵa túsirip, terme-dastandardy kitap etip shyǵarý jolynda eńbektenip kelemiz. Ulttyq ónerimizdiń úlken bir arnasy – jyrshy-jyraýlyq dástúr bolsa, ol jan-jaqty nasıhattalýǵa tıis.
Kúnqoja QAIRÝLLA,
Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń aǵa oqytýshysy,
Mádenıet salasynyń úzdigi