Qarataýdan qanat qaqqan

О́z armany, ómir arnasy...

Osy taýmen attas qala atalǵany bolmasa, osynaý buıratty baýraıdaǵy alaqandaı ǵana aýylda týyp-ósken bunyń bala kúngi balǵyn armany jýrnalıst bolý edi. Oǵan ákesiniń týǵan inisi – qalamynyń qýatymen ádebıettiń shyńyn ǵana baǵyndyryp qoımaı, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerine aınalǵan jýrnalıst-jazýshy aǵasy Serik Ábdiraıymulynyń áseri bolǵany anyq.

Aıjan men Dárııadaı júz jasasqan kónekóz ájeleri kezektese áńgimeleıtin dala pálsapasy – qarapaıym ápsanalarǵa esin bilgen shaǵynan qanyp ósken zerek bala sol armannyń jeteginde án men kúıge áýestenip, kitap oqýǵa qatty qumar boldy. Tipti, orasan oramdy klassıkalyq shyǵarmalardyń shytyrmandy shyńyraýyna da tereńdeýge talpynyp kórgen. Sol hıkaıattardan alǵan qııal-ǵajaıyp áseri bolar, óziniń «Otyn jarǵanda» dep atalatyn alǵashqy jasań jazbasyn oqýshy dápteriniń betine bederlengeni de osy shaq.

Tuńǵyshynyń óner men bilimge beıimin baıqaǵan Jarylqasyn áke ony án-kúı mektebine de ózi jetektep ákelgen. Sóıtip, alǵashqyda sazy sanaǵa sińe qoımaıtyn skrıpka klasyn qıqyldatqan. Alaıda tabıǵat tylsymynyń tartylys kúshi ulttyq úıirmege yntyqtyryp, qolyna qasıetti qara dombyrany ustatyp edi.

Keıinnen Almatydaǵy Serik aǵasynyń úıine qonaqqa bir barǵanda qos ishekti qyldaı qaǵyp, kúı shirkindi kúmbirlete tartysyna tánti bolyp, uzyntura uldyń babyn baǵamdaǵan ataqty Nurǵısa Tilendıev ony onjyldyqty bitire sala konservatorııanyń mýzyka óneri fakýltetine kelýge «mindettegen» bolatyn. Alaıda, adamnyń armany men aıtqanynan bólek, ómir-ózenniń óz arnasy bar edi...

 

«Spekýlıant semıa»

80-jyldardyń basynda Qarataý fosforıt kombınatynyń taý-ken basqarmasynda bas energetık bolyp jumys isteıtin Jarylqasyn ákeniń keńestik saıasatpen kózqarasy kelispeı, partbıletin óz erkimen tapsyryp, kompartııa músheliginen bas tartýy erjetip qalǵan ul úshin ǵana emes, búkil áýlet úshin betburysty – qıyn da qıly kezeń bolyp edi. Bir-aq sátte synaptaı syrt bergen jaqyn-jýyq jora-joldas turmaq, ilik-shatys aǵaıynnyń ózi aıaq astynan irgeni aýlaq salyp, kóńildi alasapyran kúıge túsirgen.

Osylaısha, joǵary oqý ornynda aǵylshyn tilinen oqytýshy bolyp isteıtin anasy Qaıyrkúl aýyl mektebine muǵalim bolyp aýysýǵa májbúr bolsa, úıdegi Merýertteı kip-kishkentaı kenje qaryndasynan ózge úıelmeli-súıelmeli tórt ul jer jyrtyp, kókónis ósirýdi  qolǵa alǵan ákege qolǵabys etýge egistik alqabyna shyǵyp edi.

Jarylqasyn áke qaýyn-qarbyz ben kókónistiń túr-túrin baptap ósirgenimen, ony saýdalaý máselesi qıynǵa soǵaryn sezgen. Tipti, alǵashqyda bóten adamdardyń kómegine de júginbekshi bolǵan. Alaıda syrt kózderdiń qaqpaılaýy men sypsyń sózin bala júregimen-aq tereń túsinip, tentektigin tártippen tejep, az ýaqyt ishinde erte eseıip úlgergen tuńǵysh ul:

– Papa, oǵan nesine qınalasyz? О́zimiz-aq satamyz! – degen.

– Ol jaǵyn da oıladym. Biraq, saýda jasaý, sen oılaǵandaı, ońaı sharýa emes, balam. Onyń qısynyn keltiretin qaısymyz bar?

– Men barmyn! Ǵalymjan bar, Erjan bar! Nurjan da estııar bolyp qaldy... Bilgenimizshe satamyz. Bilmeı jatsaq – úırenemiz. Energetık siz de egin egip, baqsha salýdy úırendińiz ǵoı.

Balasynyń eresek adamsha baıyppen aıtqan myna sózi ákeni serpiltip tastaǵan.

Osylaısha shyjyǵan kúnniń qapyryǵy men qoıý shańnan qolqasy keýip júrip ósirgen daladaǵy ónimderin qarbalasa qalaǵa tasyp, ózderi sata bastady. Bul rette ákeı egistik alqabynyń jaıymen júrse, buǵanasy bekimegen baýyrlaryn bir kisideı uıymdastyryp, bardy bazarlaý barysyn uzyntura ul tutastaı óz qolyna alyp edi. Tıimdi oryndar men ótimdi ýaqytty anyqtap, kúndelikti saýdanyń syryn da tez-aq meńgerip aldy.

Budan bylaı qaýyn-qarbyz, kókónistiń túr-túri men qýyrylǵan shemishkeniń sharýasyn «shyr aınaldyryp», Talas ózenin jaǵalaı qonystanǵan kórshiles aýyldar men qalashyqtardy qoıyp, jol-jónekeı kólikpen Jambyl – Tarazǵa týrasynan tartyp ketetindi de shyǵarǵan. Osylaısha «Qoly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıdy» degendeı tyrbana tyrmysyp, turmystaryn da túzeı bastaǵan olardyń «spekýlıant semıa» atanǵandary da osy kez.

Osyndaı kúrdeli de kúıbeńdi kezeńde azdy-kópti kóńilge túıgenimen ómirge ózindik kózqarasy qalyptasyp, bala kúngi balǵyn armanyn birte-birte baıyppen ózgertken jas jigittiń kámilettik jasqa jetkendegi tańdaýy nyq bolatyn. Ol zańger mamandyǵyn tańdady.

 

«Keldim. Kórdim. Jeńdim.»

Onjyldyqty orys mektebinde oqyp, úzdik támámdaǵan ol 82-niń jazynda «qulasam – nardan qulaıyn» dep, qabyldaý emtıhandary ózge joǵary oqý oryndarynan erterek bastalatyn Máskeý memlekettik ýnıversıtetine tartqan. Zań fakýltetine tapsyrǵan synaqtan da súrinbeı ótken. Biraq, bir orynǵa 22 úmitker ortaqtasqan konkýrstyń kókjıegine qoly jetpesine kózi jetken soń, birden sheshim qabyldap, Máskeýdiń soltústik-shyǵys jaǵyndaǵy ǵasyrlyq tarıhy bar Iаroslavl qalasyndaǵy memlekettik ýnıversıtetke qaraı qustaı ushady. MGÝ-de tapsyrǵan emtıhandardyń nátıjesi IаrGÝ-ge túsýge artyǵymen jetip tursa da, boıdy kernegen jastyq jiger de shyǵar, munda qaıtara baǵyn synap, taǵy da synaq tapsyrdy...

Arada aı ótkende kóne Iаroslavldan qıyrdaǵy Qarataýǵa ataqty Sezardiń «Veni. Vidi. Vici» degen úsh sózi ǵana jazylǵan jedelhat kelip jetkende, túkke túsinbegen ata-ana ári-sári kúıge túsipti...

Arman qýyp alysqa attanyp, Sezarsha «kelip, kórip, jeńiske jetken» uzyntura ul – búginde kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerine aınalǵan professor, QR UǴA akademıgi Baqytjan Jarylqasynuly Ábdiraıymnyń úlken ómirge alǵashy qadamy osylaı bastalǵan bolatyn.

 

«Pervokýrsnık-bastyq»

IаrGÝ-diń jataqhanasynan oryn buıyrmaı, orystyń ataqty aqyn-jazýshysy Nıkolaı Nekrasovtyń áýletinde krepostnoı bolǵan sharýanyń nemeresi Sasha ájeıdiń úıinde páterde turyp oqyǵan Baqytjannyń bilimge degen umtylysy bólek bolatyn. Jat mekenge kelgendegi basty maqsatyn jadynan áste shyǵarmaǵan ol jataqhananyń ý-shýynan jyraqtaǵy jaıda oqýdan bas kótermegeni anyq.

Osylaısha, alǵashqy aıdan-aq úzdik úlgerimine saı joǵarylatylǵan stıpendııa alyp turdy. Sonda da, tabys tabýdyń ońaı emestigin erte sezinip, eńbekpen eseıgen ol ata-anasyna eshqandaı salmaq salǵysy kelmegen. Tún qatyp qolamtasy qońyrsyǵan shına jasaý zaýytynda kúzetshi bolyp, tańmen baryp stýdentter jataqhanasynyń aýlasyn sypyryp-tazalaýdan esh arlanbaǵany da sodan bolatyn.

Qaǵylez de qaısar qazaq stýdenttiń alǵyrlyǵy men alymdylyǵyn kafedra meńgerýshisi ári kýratory Vera Shevchýk alǵashqy kúnderden-aq ańǵarǵan eken. Batyr bolmysty, márt minezdi ustaz birde buǵan kútpegen jerden:

–  Abdraımov, ty býdesh rýkovodıtelem naýchnogo krýjka ýnıversıteta! – dep, tótenshe talap qoıǵanda, alǵashqyda Abdraımovtyń abdyrap qalǵany ras:

– Kak, Vera Davydovna?! Iа ved vsego – pervokýrsnık...

– Ty smojesh rýkovodıt, Bakytjan! V etom ıa bolee chem ýverena! Kstatı, kak na kazahskom zvýchıt slovo «rýkovodıtel»?

– Jetekshi, basshy, bastyq...

– Vot ty ı býdesh pervokýrsnık-bastyk!

Joǵary kýrstyń saqa stýdentteri turǵanda bedeldi úıirmege «pervash» basymen qalaısha bastyq bolmaq?! Alaıda kýratordyń qýatty qoldaýy kúmánin jyldam seıiltip, jigerin janı túsken. Odan ári uıymnyń jumysyn jónimen dóńgeletip áketip edi.

Ustazy bolsa ony jas demeı, kórshiles respýblıkalardyń oqý oryndaryndaǵy túrli aýqymdy is-sharalarǵa jıi attandyryp, ǵylymı jumysqa barynsha boılata bastaǵan. Solardyń arasynda Almatyǵa da kelip, KazGÝ-de ótken ǵylymı konferensııada Parıj kommýnasynyń quqyqtyq aspektileri jóninen baıandama jasaǵany bar.

Ustazdyń osylaısha zor senim artýy onyń óz-óziniń qarym-qabiletine degen senimin de nyǵaıta túskenin sezingen. Bastaǵan kez kelgen isti aıaǵyna deıin tııanaqtap jetkizý ákeden alǵan tálimi bolsa, mamandyqty myqty meńgerýmen ǵana maldanbaı, sheberliktiń shyńyna shyǵatyn ǵalym bolyp qalyptasýdy tyńǵylyqty da tyndyrymdy shákirtiniń boıyna darytqan osy Vera Davydovna bolatyn.

Eń bastysy – suńǵyla ustazdyń qoıǵan jaqsy maǵynadaǵy joǵary perfeksıonıstik plankasy Baqytjannyń búkil ómirine arqaý bolyp edi jáne ol osy plankadan eshqashan tómendemeýge tyrysty.

 

Namystyń narkeskeni

Jalyndy jastyń jat ortaǵa etene sińip, jatbaýyr bolyp ketpeýine erekshe alańdap, elge oralýyna sebepker bolǵan da eljandy Serik aǵasy bolatyn. KazGÝ-diń rektory, akademık О́mirbek Joldasbekovke baıypty buıymtaımen arnaıy baryp, Iаroslavlge habar saldyrǵan...

Alǵashqy kýrsty áp-ádemi aıaqtap jatqanda IаrGÝ-diń rektory Lev Sretenskıı kútpegen jerden ózin fakýltet dekanymen qosa kabınetine shaqyrtqanda joǵarydaǵy jaıdan beıhabar Baqytjannyń kózi baǵjań ete qalǵan. Aldynda ǵana kýrsynyń qyzdaryna qyrǵıdaı tıip júrgen áskerı ýchılısheniń qýlarynyń jaǵyn aıyryp, jaǵasyn qaıyryp jibergeni úshin jazalaıtyn boldy-aý dep jasqana barǵan. Alaıda qazaqstandyq áriptesiniń ótinishin qanaǵattandyrǵanyn jetkizgen basshy sózin qysqa ǵana qaıyryp edi...

Ekinshi kýrsty elde jalǵastyrǵan ol KazGÝ-deı qarashańyraqta ǵylymǵa degen qushtarlyǵy men dál shahmat taqtasyndaǵydaı jigerli júrisinen jańylǵan joq. Tipti, birde ózinen suhbat alǵan televıdenıe tilshisine óziniń ór maqsatyn jastyq jalynmen:  

– Bolashaqta ǵalym bolamyn! – dep, esh búkpesiz, batyl túrde bildirgen.

Onyń dál osy sózi oqý ornynyń 50 jyldyq mereıtoıyna Qazaq teledıdary daıyndaǵan derekti fılmge taspalanyp ketýi ǵylym baspaldaǵyna buty jetpeı júrgen biraz oqytýshyny bezildetip qoıǵany da osy kez.

Odan keıingi eki jylda Ráseıdiń Rostov oblysynda azamattyq boryshyn ótegen ol qońyr kúzde elge edáýir eseıip oralyp edi. Birer aptadan soń Almatyda Jeltoqsannyń yzǵarly borany burq etti. Dál sol kúnderi aýrýhanada jatqanyna qaramastan, alyp ushyp Brejnev alańyna jetken ol kaharly eki táýlik ishinde qanquıly júıeniń qııanat-qorlyǵyn janymen de, tánimen de sezinip edi...  

Kelesi jyly Latvııa ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótken kezinde keńestik qursaýdan qutylý jolynda qasarysa kúresken latysh jastarynyń jasyryn «Atmoda» halyq maıdanynyń jumysyna belsene aralasty. Artynsha «bodandyqtan – bostandyqqa» ıdeıasynyń ushqynyn KazGÝ-degi qazaq jastarynyń arasyna astyrtyn alyp kelip, qyr sońyna KGB jansyzdarynyń túsýine sebep bolǵan da – onyń jalyndy júregine judyryqtaı nyǵyzdalǵan namys pen Jeltoqsan jelimen tutanǵan jigerli narazylyq bolatyn.

Tipti, keıinen – 1989 jyly KSRO halyq depýtattarynyń I seziniń minberinen Muhtar Shahanov oqyp bergen Jeltoqsan oqıǵasynyń oıranyn oısyrata áshkereleıtin, «qazaq ultshyldyǵy» degen jalǵan aıyptaýdy alyp tastaý, túrmege qamalǵan qazaq jastaryn bosatý, qýǵynǵa túsken stýdentterdi oqýǵa qaıta qabyldaý týraly talap qoıylǵan kólemdi hatty zańgerlik saýattylyqpen óz qolymen jazyp, oǵan qaladaǵy oqý oryndaryn jankeshtilikpen kún-tún boıy aralap júrip, eki júzden astam stýdenttiń qolyn jınap, KazGÝ-gradtaǵy poshtadan «Moskva. Depýtatý Verhovnogo Soveta SSSR Mýhtarý Shahanový» dep óz qolymen toltyryp, attandyrǵan da – KazGÝ-diń zań fakýltetiniń 4-kýrs stýdenti Baqytjan Ábdiraıym bolatyn.

 

«Aıdahar»

Áskerden keıingi oqýyn 87-jyly jalǵastyrǵan ol baıaǵyda baýyrlarymen bastaǵan «kásipkerlik kýrsyn» aýqymdaı túsip edi.

Endi qaýyn-qarbyz, kókónis-shemishkemen qosa, sol kezderi Qarataýdan óz elderine qonys aýdaryp jatqan nemis, grek sııaqty ózge ult azamattarynan arzanǵa satyp alǵan turmystyq zattardy ákeıdiń eski «moskvıchiniń» belin qaıqaıta basyp, Taraz asyp, Almatydaı alyp shahardyń «baraholkasyn» da «baǵyndyrǵan» bolatyn.

Bul rette alǵashqylardyń qatarynda shaǵyn kásiporyn ashyp, baýyrlaryn ǵana emes, birge oqıtyn kýrstas dostaryn da bıznes baspaldaǵyna baýlydy. Sóıtip, soraıǵan boıymen ǵana emes, syndarly oıymen jáne tabandy talapshyldyǵymen qurdastar arasynda «Aıdahar» («Ýdav») atanǵan kezi de bolǵan.

Bárin aıt ta, birin aıt, birde anasy týǵan kúnine kózdiń jaýyn alatyn sheteldik keremet kók djınsy shalbar syılaǵan. «Gúldengen sosıalızmniń» júdeý sórelerinde jatpaıtyn, izdegen jan ońaıshylyqpen tappaıtyn bul defısıt dúnıeni anasy qara bazardan 110 somǵa satyp alǵan eken.

Kók shalbardy jataqhanadaǵy joldastary surap kııýge jaǵalaı kezekke turatyn-dy. Kópshiliktiń «kóz qurtyna» aınalǵan sol shalbar kúnderdiń bir kúninde «hımchıstkadan» qoldy bolyp ketedi.

Birinshiden, anasynyń aıaly alaqanynan alǵan kózqımasy bolmasa, bálkim, sol «shúberekke» izdeý salmas ta ma edi. Ekinshi jaǵynan, teorııalyq bilimin tájirıbede de synap kórý de muny sotqa talap-aryz túsirip, tótenshe iske táýekel etýge qulshyndyrǵan.

Sóıtip, sot zalyndaǵy uzaq ýaqytqa sozylǵan aıtys-tartystyń nátıjesinde kıim tazalaý mekemesi materıaldyq jáne moraldyq shyǵynnyń ótemine 180 som tóleýge májbúr bolady.

Bul – turmystyq talappen sottasyp, óz quqyǵyn qorǵaı alǵan «aıdahar» stýdenttiń tutynýshy retindegi ǵana emes, azamattyq istegi zańger retindegi alǵashqy kásibı jeńisi bolatyn.

 

Senim men serpin

Besinshi kýrsta Joǵary Arbıtrajdyq sotta ótkizgen óndiristik praktıka Baqytjannyń bolashaǵyn aıqyndaǵan betburysty kezeń boldy. Osynaý az ýaqyt ishinde jarqyraı kóringen jas mamannyń áldi áleýetin munda jetekshilik etken sýdıalar Valentına Grıbanova men Lıýbov Moıseeva ǵana emes, Sot tóraǵasy Ivan Teterkın de anyq ańǵaryp edi.

Keıinnen aspırantýraǵa bólingen jalǵyz-aq oryn basqa bir úmitkerge buıyryp, Baqytjannyń bar amaly taýsylǵandaı sát bolǵan. Sonda ǵylymı jetekshisi – kafedra meńgerýshisi, professor Saǵyndyq Baısalovtaı ǵulama ǵalym bar bedelin báske tigip turyp, aspırantýraǵa qosymsha oryn ashylýyna kúsh salǵany – bilimdi de bilikti jas ǵalymnyń jaryp shyǵaryna degen zor senim bolatyn. Al onyń bul senimdi aqtaǵany anyq.

Jer máselesine qatysty quqyqtyq qatynastar boıynsha mamandana bastaǵan onyń aspırantýradaǵy bilimin tájirıbemen ushtastyra júrip, túrli azamattyq ister boıynsha jazǵan taldamalyq maqalalary men bergen túsindirmeleri baspasóz betinen kóptep kórine bastaǵan. Onyń sot praktıkasynda jyldar boıy qalyptasyp qalǵan shartty ustanymdardyń ózin tarazylaı taldap, synǵa salǵan tyń kózqarasy múıizderi qaraǵaıdaı zańgerlerdiń de nazaryn ózine aýdaryp edi.

Artynsha bolashaǵyna úlken úmit artqan tap sol Teterkınniń tikeleı aralasýymen Baqytjan qyzmetke qabyldandy. Joǵary Arbıtrajdyq sottyń zańger konsýltanty, Sot tóraǵasynyń keńesshisi bolyp taǵaıyndalýy kóldeneń kózge jas ǵalymnyń kezdeısoq joly bolǵandaı nemese «tamyr-tanystyń» arqasyna qonǵandaı bolyp kórinse de, bul onyń tabandylyqpen, tynymsyz eńbekpen qol jetkizgen dara joly bolatyn.

Al arada nebary úsh aı ótkende bedeldi zańgerler qaýymynyń – Joǵary sot salasyndaǵy atqaminer aqsaqaldar alqasynyń sheshimimen Baqytjan Joǵary Arbıtrajdyq sotynyń sýdıasy bolyp saılanady. Sol jyldary Joǵary Arbıtrajdyq sottyń Joǵary Sotpen biriktirilgenin eskersek, bul oqıǵa kúlli Qazaqstan tarıhynda orda buzar otyzǵa da tolmaǵan 27 jastaǵy ǵylym kandıdaty – jas ǵalymnyń tuńǵysh ret eń joǵarǵy sot satysyna aıaq basqan alǵashqy jáne buryn-sońdy eshkim qaıtalamaǵan aıshyqty oqıǵa bolyp oryn aldy.

 

Sharbolattaı shyńdalǵan shaq

Egemendigin endi ǵana alǵan elimiz bilimdi de jalyndy jastarǵa úlken úmit artqan. Jastyǵynan bólek, kásibı tájirıbesiniń azdyǵyna qaramastan, jas ǵalymǵa da osyndaı senimniń aýyr júgin arqalatyp edi. Muny ózine kóptep qoldaý kórsetken Joǵarǵy Keńestiń Zań komıtetiniń tóraǵasy Nıkolaı Akýev alǵashqy áńgimelesý kezinde-aq janashyrlyqpen aıtqan.

Odan ári qyzmet mansabynyń órleı túsýine orasan yqpal etken de osy Nıkolaı Ilıch bolyp edi. Áıtpese muny jáne bir ulaǵatty ustazy – sol kezdegi Joǵary Sot tóraǵasynyń birinshi orynbasary Maqsut Nárikbaevtyń týysqany eken dep syrttaı «ton pishkender» de, «sham alyp, sońyna túskender» de tabylǵan.

Degenmen, az ýaqyttyń ishinde eń joǵarǵy sot ınstansııasynyń sýdıasy retinde túrli irili-usaqty ister boıynsha qabyldaǵan sony ári ádil sheshimderi jas mamannyń óz mamandyǵyna kirshiksiz berilgen adaldyǵyn jáne kásibı turǵydan shyńdala túskendigin ańǵartqan.

Tipti, birde ózine jany jaqyn ustaz tutatyn tap sol Maqsut Sultanuly áldebir tanys talapkerdiń jer máselesine qatysty isin qarap berýin ótingen. Zań talabyn qatań saqtap, ádilettiń aq jolynan attamaǵan bul bolsa isti jaýapker taraptyń paıdasyna sheship bergen. Biraq, shákirtiniń aıaq alysyn syrttaı ǵana baqylap júretin suńǵyla zańger-ustaz onyń ádil tóreligine taǵy bir ret tánti bolyp edi. Áıtpese, «Qatelespeıtinińe kózińdi anyq jetkizgenshe qylyshyńdy qynda usta!» – degendi úıretken de sol Nárikbaev-ustazdyń ózi bolatyn.

Al shyndap kelgende, «keri qadam jasaýdyń qısyny kelmeı qalatyn jaǵdaılar» kóptep kezdesetin femıdalyq iste ol qashanda  múmkindiginshe tarazynyń eki basyn teń ustap otyrýǵa tyrysty. Degenmen, kez kelgen sot prosesinde barynsha álsiz tarapqa bolysýǵa únemi búıregi buryp turatyn Baqytjannyń boıyndaǵy ádiletsizdikke múldem tózbeýshilik qasıet tap osy sot júıesindegi qyzmette qalyptasyp edi.

Artynsha el ekonomıkasyna orasan yqpaly bar, dańqy men daqpyrty dúıim dúnıeni dúrkiretken «Qarmet» kombınatynyń asa kúrdeli isin qaraǵan úsh sýdıanyń biri bolyp bekitilýi – Baqytjan úshin shyn máninde syn saǵaty bolyp soqqan. Quny 10 mlrd dollardy quraıtyn alpaýyt kásiporynnyń menshiktik máselesi myńdaǵan jumysshy qaýymnyń ǵana emes, el ekonomıkasynyń taǵdyryn da talqyǵa túsirip turǵan-dy.

Alaıda, kózdi altyndaı arbaıtyn túrli azǵyrýǵa aldanbastan, qarsylyqqa toly qyspaqqa da qaramastan, tap osy iste ol «eger sýdıa ózine senimdi bolsa, onyń júıege qarsy da sheshim qabyldaı alatyndyǵyn» dáleldegen bolatyn. Aılarǵa sozylǵan osy bir aýyr synaqtan súrinbeı ótip, týrasyn aıtqan tórelik sheshimi ony tóbe bıler ǵana tize qosatyn tórge shyǵarǵany anyq edi.

 

Alamannyń arǵymaǵy

Reseı Ǵylym akademııasynyń Memleket jáne quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda zań ǵylymdarynyń doktory ataǵyn qorǵaýmen qatar, elimizdiń Joǵary Sot júıesinde jarqyraı kórinip, Sýdıalar odaǵyn basqaryp, Joǵary Sot Keńesiniń músheligine taǵaıyndalyp úlgergen jas sýdıaǵa jat jurttyń jaqsylary da jarysa kóz salǵan. Osylaısha Reseı Federasııasynyń oblystyq sotyn basqarýǵa, tipti, baqandaı Joǵary Arbıtrajdyq sotynyń músheligi men orynbasarlyǵyna da shaqyrylǵan.

Alaıda Baqytjan bar bilimi men tııanaqty tájirıbesin óz eliniń bolashaǵyna baǵyttady. Joǵary dárejeli kásibı zańger bolyp qalyptasqan ol jańa ǵasyrdyń basynan bastap memlekettiń saıası ómirindegi mańyzdy jumystarǵa aralasyp ketti.

Ár jyldary eki márte Prezıdenttiń Parlamenttegi О́kildigin, Parlament Senaty Apparatyn, Joǵary Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi komıtetin basqaryp, Ádilet jáne Qorǵanys mınıstrlikterinde mınıstrdiń orynbasary, Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp, memlekettik saıası laýazymdardyń san satysynan ótip, tájirıbesi tolysty, kásibı kemeldendi.

Al Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Qazaqstannyń Kásipodaqtar federasııasy sııaqty iri de irgeli ujymdarǵa basshylyq etip, az ǵana ýaqyttyń ishinde uıymdyq jumystardy jolǵa qoıýdan bastap, halyqaralyq deńgeıdegi baılanystardy ornyqtyrýy arqyly óziniń baıypty basshy qabiletin ǵana emes, shyn mánindegi krızıs-menedjer retindegi iskerlik qyryn kórsetkeni qoǵamdaǵy kópshiliktiń kóz aldyna ótip jatty.

Árıne, ádilet jolynyń ámanda aýyr keletini aqıqat. Onyń barshaǵa birdeı unaı qoımaıtyny da belgili... Degenmen, osynaý uıymdardaǵy jyldar boıy tamyrlanyp ketken bıýrokratııalyq tejelisterdi túbirimen tyıyp, tıisti sheshimderdi tez qabyldaýynyń ózi-aq jumystaǵy jarqyn ózgeristerge jańasha dem bergen. 

«Aılaqta uzaq ýaqyt turyp qalǵan aqaýly alyp kemeni ashyq aıdynǵa shyǵarý onyń jyrtyǵyn jamap, usaq-túıek tetikterin maılaýdan bastap, baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa deıingi aýqymdy da alapat jumysty qajet etedi», - dep ózi aıtpaqshy, ásirese Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine rektor bolǵan tusta ǵalamdyq úrdis kóshine belsendi ilesken bedeldi bilim ordasyna ulttyq reńk bere otyryp, akademııalyq ortaǵa jańasha jan bitirip, ulttyq kodty aıqyndaıtyn birqatar berekeli isterge muryndyq bolǵany kópshiliktiń kóz aldynda.

Basqasyn aıtpaǵanda, tap sol bıýrokratııalyq tejelisterdiń tyıylýymen «janam degen júrekke ot berilip», stýdentter men oqytýshylarǵa bilimi men biliktiligin jan-jaqty jetildirýge mol múmkindikpen qosa, barlyq sheteldik bedeldi bilim ordalaryna dańǵyl jol ashyldy.

Osy tusta Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetimen yntymaqtasatyn barlyq ýnıversıtetterde Abaı aýdıtorııasyn ashýdy maqsat etken ol osy ıdeıany Iordanııa, Belarýs, Armenııa, Ráseı jáne Azerbaıjan ýnıversıtetterinde az ǵana ýaqyttyń ishinde júzege asyryp úlgerdi. Qazaqtyń tili men ádebıetin, salt-dástúri men mádenıetin oqyp úırenýge arnaıy oryn beriletin bul bastamalardy bolashaqta bir-bir ınstıtýtqa aınaldyrýdy da josparlaǵan-dy.

Búginde osynaý Abaı ortalyqtary qazaqtyń shetelderde at basyn erkin tireıtin bir-bir otaýyndaı bolyp oqshaýlanyp turǵan jaıy bar.

Sonymen qatar, urpaqtar sabaqtastyǵy máselesin berik ustanǵan ol sonaý Alash ardaqtylarynyń jalǵasyndaı bolǵan ataqty Aqseleý Seıdimbekovten bastap, arystarymyzǵa kóziniń tirisinde qurmet kórseteıik dep, ǵylymnyń marqasqalary – Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Muhtarbaı О́telbaev, Rymǵalı Nurǵalıev jáne t.b. ardaqty tulǵalardyń atyna EUÝ-de arnaıy aýdıtorııa ashtyrdy.

Qalaı bolǵanda da, osynaý ańyz da abyz aqsaqaldardyń ulan-ǵaıyr ulaǵatyn óskeleń urpaqqa úlgi ete júrip, olarmen qoıan-qoltyq aralasyp, pikirlesip, úırenip, batasyn alý – óziniń ómirlik ustanymyn ushtap, rýhanı ken-baılyqqa keneltken baǵa jetpes joǵary mektep bolǵany anyq edi.

 

Tulǵa taǵylymy

«Aqyly tereń adamnyń aıasy keń keledi, tamyry tereń shynardyń saıasy keń keledi» demeı me.

«Ammýnısııasyz ambısııa – aplomb», ıaǵnı tuǵyrsyz tákapparlyq nemese berekeli bilim men tálimdi tájirıbesiz bıik maqsat pen mansapqa umtylý – boskeýdelik dep biletin ol úzdiksiz izdenis arqyly ózin-ózi zaman kóshine saı jan-jaqty jetildirip otyrýdy ádetine aınaldyrǵan.

Solaı bola tura, ózi de búginde asqaraly jasqa jeti balanyń ákesi bolyp jetse de, basty synshysy – áke sózine toqtap, qabaǵyn syılaý – onyń kúni búginge deıingi ustanatyn jazylmaǵan Jarǵysy. Sondyqtan da bolar, osynaý jyljyǵan jyldar ishinde joǵary mansaptarǵa mastanbaı, aıtýly talaı ataq-dárejege qoly jetse de, qarapaıym qalpynan tanǵan emes. Úlkenge – qurmetpen, kishige izetpen qarap, ǵulama ǵalymmen de, qatardaǵy stýdentpen de, qarapaıym jumysshymen de teń de tereń til tabysa ketetini bar.

Tipti, talaı janǵa qoldaý jasap, jetistik pen jeńiske yntalandyryp, únemi «kórgen bulaǵynyń kózin ashyp» júretinine onymen birneshe jyl boıy birge qyzmet etken osy joldardyń avtory da kýá. Bul, bálkim, tekti babalardan bermen qanǵa sińgen asyl qasıet bolar. Al dáni aqyl men danalyqtyń qunaryna túsip, jelegin jaıyp, quryshtaı qanyqqan mundaı qasıet jyldar ótken saıyn saf altyndaı jarqyraı túsedi emes pe. Desek te, qarshadaıynan qıyndyqtyń qadirin bilýmen qosa, ómir jolynda ózge jandardyń qamqorlyǵyn kóp kórgen adam ǵana tap sol jylý men meıirimdi ózgelerge eselep bere alatyn sııaqty.

Osy rette tulǵa degen uǵym adamnyń qoǵamdaǵy eren eńbegi men alatyn ornynan bólek, onyń adamgershilik aqyl-parasaty men kórkem minezi, tereń bilimi men dúnıetanymy arqyly sıpattalatynyn eskersek, kisilik kelbeti kelisti keıipkerimniń osy sıpatqa tolyqtaı saı ekenine kóz jetkizgendeı bolamyn.

Mine, ómir-ózenniń tasótkeli tabystyrǵan aǵa-dosym – Qarataýdaı qasıetti mekennen qazaqy tárbıeniń ýyzyna qanyp ushyp, adaldyq pen adamgershilik arnasynan aýytqymaı, alǵys arqalaǵan qajyrly qaıratker – memleketshil tulǵa bolyp qalyptasyp, búginde alpystyń Alataýdaı asqaryna qalyqtaı qonǵan qyran ul týraly qysqasha hıkaıat osyndaı.

 

Serikqalı MUQAShEV