Dáneker

Yrys aldy – yntymaq

Qazaqtyń shańyraǵyn shalqytqan bashqurt qyzynyń japyraǵy jaıqalyp tur Sarytoǵaı – saf altyndaı ultaralyq dostyqtyń býyny bekem bekigen aýyl. Munda qazaqty aıtpaǵanda, qazaqtyń kıeli topyraǵyn jatsynbaı, kıeli mekenine aınaldyrǵan ózge ulttyń ókilderi kóp. Tipti, bir-birimen qyz alysyp, qyz berisip, qudandaly da bolyp otyr. Tatýlyǵyna syna qaǵylmaǵan Sarytoǵaıǵa ábden baýyr basyp, qazaqtyń shańyraǵyn shalqytyp otyrǵan bashqurt qyzy Zakıra Qapanovanyń jasy 80-di alqymdady. Bashqurtstannyń Kókarshyn aýdanynda jaryq dúnıe esigin ashqan Zakıra apa ákesinen de, sheshesinen de erte aırylypty. On jasynda kolhozǵa jumysqa turyp, keıin zootehnık mamandyǵyn alypty. Taǵdyrdyń jazýymen Orynbor ólkesine jumysqa aýysqanda óziniń ómirlik jary Tóleý Qapanovpen Reseıdiń Orynbor ólkesinde tanysypty. Tóleýdiń ákesi Qapan qarııa solaqaı saıasattyń qyspaǵymen áýeli Reseıdegi Molotov qalasyna, odan soń Orynborǵa qonys aýdarypty. «Zootehnık bolyp, bir jas qyz kelipti. Bashqurt ultynan eken», degen áńgime aýylda lezde tarap, Qapan qarııanyń otbasyna da jetedi. Bul kezde Qapannyń osy óńirde ómirge kelgen uly Tóleý erjetip, traktor róline otyrǵan edi. О́z isiniń sheberi atanǵan jas jigittiń jaqsy aty shyǵa bastaǵan shaq. Tóleýdi jergilikti jurt Anatolıı dep ataıdy eken. О́zi boıshań, baıan tartyp, qońyr daýysymen ándetip, ortasyn qyzyq-dýmanǵa bólep júretin qazaq jigiti ózge qyzdardyń bireýine de sóz salmaı, bashqurt qyzy – Zakırany keńsesine izdep kelipti. Eki ulttyń ókili osylaısha tanysypty. Sóıtip, áredikte ǵana kezdesip, sóılesip júrgen jastar bir-birin unatypty. «Maǵan qamqorlyq tanytqan Popov deıtin mal dárigeri bar edi. Sol kisi «Anatolıı (Tóleý) óte eńbekqor jigit, naǵyz azamat. Seni unatady. Taǵdyryńdy toǵystyrsań, ókinbeısiń», degen aqylyn aıtty. Bir kúni úı syrtyna kólik kelip, toqtaǵanyn sezdim. Bul – Tóleý eken, qasynda Qabdol, Kárim esimdi dostary bar. «Bir jerde jınalatyn edik. Bizben birge sen de júr», deıdi jarysa. Úıdegi apaıym: «Úıde otyra bermeı, kóńil kóterip kelseńshi», deıdi quddy jigittermen kelisip qoıǵandaı». Sodan bular mingen kólik basqa jaqqa burylmastan, tike Tóleýdiń úıine týra tartypty. Al sol kezde Tóleýdiń anasy dastarqan jaıyp, bolashaq kelinin kútip otyrypty. Qazaqta qyz alyp qashý bolyp turatynynan beıhabar bashqurt qyzy kónbeı­­­­­tinin bildirip, «Bashqurt halqynda qyzdy urlamaıdy. Úıime apar­masańyzdar, meni múlde kórmeı­siz­der», degen oıyn ashyq aıtypty. «Júrekke ámir júrmeıdi» de­gen áste ras eken. Bir-birin una­typ, kózben de, sózben de uǵysyp júrgen ǵashyqtar kóp uzamaı shańyraq kóterdi. Olardyń toıyna ózderi eńbek etetin kolhoz ujymy túgeldeı atsalysypty. Sodan beri bashqurt qyzy qazaqtyń shańyraǵyna shýaq kirgizip, qazaqtyń salt-dástúri men jón-joralǵysyn  bir adamdaı meńgerdi. «Tóleýdiń ákesiniń týǵan jeri – Mahambet aýdany ǵoı. Kezinde Reseıge qonys aýdarǵan. Qaıyn atamyz Orynbor jerinde ómirden ótti. Al enem týǵan jerin ańsap, arasynda jylap ta alatyn. Sodan Tóleýdi «Eldegi aǵaıyndarymen kezdesip, elge oralýdyń múmkindigin bilýge Qazaqstanǵa jiberdik. Keıin, 1949 jyldyń kókteminde Qazaqstanǵa, Tóleýdiń  ákesiniń kindik qany tamǵan atamekenine oraldyq», dep eske alady Zakıra apaı. Osylaısha, Sarytoǵaıǵa oral­ǵanda bular qazaq tilinde múlde sóılemeıdi eken. «Enem tańerteń sıyrdy óriske aıdaǵanda «Poshla týda», deıtin edi. Abysyndary men  qaıynsińlileri enemniń oryssha mal aıdaǵanyn bertinge deıin aıtyp, máz bolýshy edi. Keıin mundaǵy ómirge úırendik. Kómir taptyrmaıdy, mal tezegimen tamaq pisirý alǵashynda qıyndyq keltirdi. Taza qazaqy tirligine úırenip kettim, ózim de qazaqtyń kelinshegi atandym. Eshkim meni bashqurttyń qyzy degen emes. Aǵaıyndardyń bári baýyryna tartty. Enem óz qyzyndaı tárbıeledi. Syrlasyp otyratyn edik. Jetpis úsh jasynda ómirden ótti. Marqum Tóleý ekeýmiz bir-birimizdiń kóńilimizdi qaldyrmaıtyn óte tatý edik.  Qıyndyq kórsek te bir-birimizge qabaq shytyp kórmeppiz», dep ótken kúnder kóz aldynan ótkendeı oılanyp qaldy Zakıra apa. Sarytoǵaıǵa oralysymen bashqurt qyzyna bas zootehnık qyzmeti usynylypty. Biraq jergilikti jerde esep-qısaptyń bári qazaqsha júrgiziletindikten, bul jumysty atqarý  Zakıraǵa qıyndyq keltiripti. Keıin ártúrli jumystar atqarýyna týra kelipti. Eden de sypyrdy, motorshy da boldy. Aýyl klýbynyń kınomehanıgi, tipti, radıoqosýshy mindetin de atqardy. Zeınetke shyqqanyna 40 jylǵa taıapty. Qazir ómirlik jary Tóleýmen birge kórgen tórt uly men tórt qyzynan órbigen urpaǵynyń ortasynda máýeli báıterekke aınalyp otyr. Qazaqtyń shańyraǵyn kelin bolyp attaǵan bashqurt qyzy – Zakıranyń ózi de  orys pen tatar ultynan kelin túsirdi. – Jaratqan Iemizge myń márte shúkirlik aıtamyn. Urpaǵym ósti, japyraǵym jaıyldy. Bala­larym­nan 32 nemereni emirene ıiske­dim. Sol nemerelerden 24 shóbere ómirge keldi. Balalarym da, kelin­derim de alaqanyna salyp, aıalap otyr. Nemere-shóbere­ler «ájelep» moınyma asylyp turady. Elimiz tynysh, memleke­timiz qarııalarǵa qoldaý bildirip turady. Urpaǵyńnyń ortasynda, tútini túzý ushqan elińniń­ tynysh­tyǵyn tilep, aman otyrǵannan artyq baqyt bar ma, aınalaıyn! Birligimiz buzylmasyn, – deıdi qazaqtyń shańyraǵyna shýaq syılap, ulttar dostyǵynyń dánekerine aınalǵan Zakıra Qapanova. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». Atyraý oblysy, Mahambet aýdany, Sarytoǵaı aýyly. Sýrette: qazaqtyń shańy­ra­ǵyn shalqytyp, urpaǵynyń qyzyǵyn kórip otyrǵan Zakıra QAPANOVA.