Alyp anadan týady

Sıdneı Olımpıadasynda tórtkúl dúnıeden jınalǵan bilegi kúshti balýandar arasynda Qazaqstan atynan eldiń, jerdiń namysyn jyrtqan qarashaılyq jigit Islam Baıramýkov ta bar edi. Sol jolǵy boz kilemdegi beldesýde erkin kúresten kúmis medaldi ıelengen balýan elimizdiń Kók týyn jelbiretip, Qazaqstannyń abyroıyna abyroı qosqan-dy. «Alyp anadan týady» degen, altyn qursaqty Roza apaı – ataq-dańqy ıisi qazaqqa ortaq ataqty balýan Islam Baıramýkovtyń anasy. Jaısań, óte qarapaıym, júzinen meıirim shýaǵy tógilip turady. Ári áńgimeshil jan. Búginde jetpistiń mol ishindegi kópti kórgen kónekóz keıýana bes balasy men odan taraǵan urpaqtarynyń tileýin tilep, Allaǵa myń da bir shúkirlik etedi. Bar bolsa, baryna aınalady, joq bolsa, joǵyna tolǵanady. «Senesiń be, qaraǵym, kesirim balalaryma tıip kete me dep, ústime jarqyratyp kıim kııýge de qorqamyn. Qolymnan kelgenshe betegeden bıik, jýsannan alasa júrýge tyrysamyn», dep jany balalarynyń ústinde júrgen Roza BOSTANOVANYŃ aıtary da kóp eken. QARAShAILAR QAZAQQA JAQYNYRAQ... Bizdiń uǵymymyzda qarashaı men balqar aǵaıyndy halyq. Apaı ekeýmizdiń áńgimemizdiń basy osy eki halyqtyń qanshalyqty jaqyn ekenin bilýden bastaldy. Apaıdyń aıtýynsha, eń bastysy, dinderi bir, ulttyq salt-dástúrleri, alys-be­ris­teri bir, tek tilderinde azda­ǵan aıyrmashylyqtar bar. Má­se­len, qazaqta úlken adamdy aǵa dese, qarashaılar qarnashym, al bal­qar­lar qaryndashym deıtin kórinedi. Qarashaılyqtar qantty sheker dese, balqarlar baltuz deıdi eken. «Roza apaı, sonda qazaqqa eki halyqtyń qaısysy jaqynyraq?» dep suraǵanymyzda: «Qarashaılar jaqyn-aý deımin, óıtkeni, men qazaqtyń sóziniń bárin túsinemin. Salt-dástúrlerimiz de uqsas. Máselen, kelin túsirgende, ólim-jitimde azdaǵan ózgeshelikter bolmasa, basqalary birdeı. Bizde de qalyńmal bar, biraq qazaqtan kóp beremiz. Sizderde qudalyqta qudaǵa at mingizip jatsa, bizde «syı» degen kádemizde kelindi bir aıdan keıin úıine jibergende minisimizdi, altyn-kúmisimizdi, kıitimizdi sonda salyp jiberemiz», dedi sál jymıyp. Al qarashaılyqtardyń qazaq topy­raǵyna qalaı kelgenin bilgimiz ke­lip, áńgimemizdi tarıhqa burǵanda júzin tómen salyp «Qaraǵym-aı, ol bir zulmat zaman boldy ǵoı. On­daı qasiretti esh halyqtyń basy­na bermesin», dedi de áńgimeniń she­tin shyǵaryp, aqyryn sheshile bas­tady... «Eń alǵash qarashaılar Qazaq­stan­ǵa 1936 jyly «baı-kýlak­tyń» zamanynda jer aýdarylyp kelgen. Solardyń ishinde ákemniń aǵasy, inileri boldy. Odan keıin 1943 jyly stalındik solaqaı saıasattyń salqynymen bas tiredi. Solardyń arasynda bizdiń de ata-anamyz boldy. Soǵys júrip jatqan kez. Qarasha aıynda ákem tórt balamen úıde qalady da, shesheı bazarǵa saýda jasap qaıtyp kele jatyp jolaı týǵan sińlisiniń úıine soǵady. Sińlisi bolsa «Ári-beri ótkende únemi úıge kirmeı ketesiz, bir túneseńiz qaıtedi», dep qolqa salǵan soń, kóńilin jyqpaı qalady. Ertesine úıge kele jatqanda jolda avtomat asynǵan qaptaǵan soldattardy kóredi. Jaqyndap kelse, ári qaraı jibermeıdi. «Oý, meniń bala-shaǵam, kúıeýim bar, úıge jiberińder» dese, «bala-shaǵańdy vokzaldan tabasyń» dep ıterip jiberedi. Vokzalǵa kele sala vagonǵa qýyp kirgizedi. Anamnyń aıtýynsha, olar 7 qarashany jolda qarsy alady. Sodan birneshe kún júrgennen keıin poıyz Lýgovoı degen stansadan toqtap, sý alady eken. Esikten qarasa, aýylynyń adamdary júredi. «Meniń bala-shaǵamdy kórdińder me?» dep aıǵaılaıdy. Olar: «Stansanyń atyn esińe saqta, bala-shaǵań, týǵan-týystaryńdy osy jerden tabasyń», deıdi. Sodan shesheı Qyrǵyzstannyń Lıýksembýrg kolhozynan bir-aq shyǵady. Qudaı jar bolyp, ol jerden sińlisin tabady. Al on kúnnen soń, 28 jeltoqsanda meni bosanady. Aman-esen aıaq-qolyn baýyryna alǵannan keıin sińlisiniń kúıeýine qalaıda Qazaqstanǵa – bala-shaǵama jetkiz dep ótinedi. Ol kisi mashınıstermen sóılesip, bazardan saýda jasaǵan aqshasyn solarǵa berip, Lýgovoı stansasyna jetedi-aý. Surastyra júrip, bazardan qaıynsińlisin taýyp alyp, balalaryna barsa, menen úlken eki aǵaıym analaryn tanymaıdy. Qıyn ýaqyt edi ǵoı. Sheshem aıtyp otyratyn, ol kezde enemniń atasy tiri eken, aq eshkiniń terisin ılep, jaınamaz jasap, namazyn oqyp jatqanda qazaqtyń shaldary kelip: «Oı, aınalaıyndar, sender musylman ekensińder ǵoı, bizdi adam jeıtinder keldi dep qorqytyp edi», depti. Sodan tanysyp, bilisip, jeti balamen kel­gen eneme qorjyn tamnyń úl­ken bólmesin bosatyp berip, bir úıdeı bolyp ketken. Sondaı jaqsylyq jasaǵan qazaqtan aınalaıyn, adam syılaǵan aqkóńil halyq qoı. Mine, bizder osylaı ósip, áke-sheshemizdiń arqasynda erjettik...». Roza apaı Ilııas aǵaımen Lýgovoı stansasynda tanysyp, úılengen soń, bes perzent kóredi. Onyń tórteýi – ul, bireýi – qyz. Otaǵasy Lenıngradtaǵy aýyl sharýashylyǵy akademııasyn bitirgen. Keıin aspırantýraǵa túskenmen, otbasy jaǵdaıymen aıaqtaı almaıdy. Alǵash muǵalim, keıinnen agronom bolyp jumys isteıdi. Ilııas aǵanyń dúnıeden ótkenine bıyl on úsh jyl tolady eken. – Jubaıym óte balajan adam edi. Balalarynyń mańdaıynan bir shertpeı-aq ketti ǵoı. Keıde «Erkek balalar ǵoı, kishkene qorqytyp qoımaısyń ba?» dep uryscam, «Joq, ózim ákeni de, ákeniń erkeletkenin de kórmedim. Úıde bir aıǵaıshy bar ǵoı, sen jetesiń», deıtin de qoıatyn. Birde aýylǵa ketip qaıtyp kelsem, qyzym papasynyń ókpelep tamaq ish­peı qoıǵanyn aıtty. Sóıtsem, eń kenje balasyna úlkenderi urysqan bolýy kerek. Sol úshin tamaq ishpeı otyr eken. Áıteýir, tórtinshi balasyn ózgeshe, erekshe jaqsy kóretin. Ol da ákesin jaqsy kórdi. Meniń aıtarym, qudaı balanyń jamandyǵyn kórsetpesin. Balań jaqsy bolsa, ata-ananyń da júzi jarqyn, el ishinde tómen qaramaısyń. Qudaıǵa toba, ózim dep aıtpaıyn, Allanyń bergeni, balalarym tártipti, aldy elýge kelip qalsa da bir jerde uıalt­qan emes, – dedi otaǵasy týraly aıtqanda meıirim shashyp turatyn kózi jalt-jult etip. «JATTYQTYRÝShYMDY, DOSTARYMDY TASTAP KETPEIMIN...» Ata-ana úshin balanyń bári birdeı. Degenmen, ishinde minezi, túsinigi erekshe, anasyna jaqyny bolady emes pe. Islam da sondaı bala eken. Ol kishkene kezinen birbetkeı, aıtqanynan qaıtpaıtyn minezdi, namysshyl bolyp ósedi. Islam kúresýdi 4-5-synyptan bastaǵan. Naǵashy aǵasy Bıbolat úıge kelgende tósenishterdi jaıyp tastap, balalardy kúrestiretin kórinedi. Sonda: «Áı, Roza, osy qara baladan birdeńe shyǵady», degeni áli esinde eken. Onyń ústine jattyqtyrýshysy ári kórshileri Serik Nurmanbetov te keshke balalardyń bárin jınap kúrestirip, baıqap júripti. Jalpy, Baıramýkovtar otbasyndaǵy bala­lar­dyń bári kishkene kezinen sportqa áýes bolady. Úlken ul­dary Almaz, Rýslan, kenjeleri de erkin kúrespen biraz aınalysyp, Qazaqstannyń neshe dúrkin chempıony atanady. Al Islam 8-synyptan soń Almatydaǵy Qajymuqan atyn­daǵy sport mektebin, odan dene­shy­nyqtyrý ınstıtýtyn biti­redi. О́te sezimtal, jany ashyǵysh, úıde de, syrtta da adamdarǵa kóp kóńil bólip júredi. Jaǵdaıy joq, jetim-jesirge shamasy kelgenshe kómekteskendi jaqsy kóredi. Rýslan men Islam ekeýi osy jaǵy­nan erekshe. Ata-analary namaz oqymasa da, balalarynyń barlyǵy musylmandyq paryzdaryn qoldan kelgenshe ustaýǵa tyrysady. – Balama jankúıer bolý ómirim­degi eń qıyn sátterim desem bolady. Ony qazaqtar «Balasy atqa shapsa, anasy úıde taqymyn qysyp otyrady», dep qalaı dál taýyp aıtqan. Kúndiz-túni Alla taǵaladan tilek tilep, jalynyp suraımyn. Ár jarysqa ketken saıyn aýyldastarymdy shaqyryp mal soıyp, qudaıy tamaq taratamyn. Bir qyzyq oqıǵa aıtaıyn. Islam Olımpıadaǵa júrerde qudaıy tamaq bereıik dedik. Onda ákesi tiri, biraq ınsýlt­tan keıin aýyryp júrgen. Sol qudaıy tamaqty taratyp jatqanda balam «papalap» ákesin aınalsoqtap qaldy. Ilııasqa qarasam, kókpeńbek bolyp ketip barady. Papańa ne boldy desem, qaqalǵannan tunshyǵyp barady degeni. Bir qudaıǵa syıyndym da, jaǵyn ashyp qolymdy salsam, tili ketip qalypty. Bir kezde qusqysy keldi, barmaǵymdy qaıta saldym. Sóıtkenshe, áıteýir «ýf» dep dybys berip, demaldy. Qarasam, qolyma kishkene túıir et iligipti. Sonda Islamnyń: «Mássaǵan, mama, Olımpıadanyń kókesi sonda bolatyn edi ǵoı», dep aýyr kúrsingeni bar. Islam júrerden eki kún buryn: «Mama, túsimde shal adam biri altyn, ekinshisi kúmis eki medaldy qatar ustap otyr eken. Men qolymdy altynǵa sozyp edim: «Joq, balam, aldymen kúmisti al, mynany keıin alasyń», dedi. Maǵan shynymen kúmis buıyryp tur ma eken”, degendi maǵan syr ǵyp aıtty. Sodan tikeleı habardy jibermeı kóremiz. Ásirese, Ilııas teledıdardyń aldyn ber­meıdi. Jartylaı fınaldaǵy beldesýde eń sońǵy ádis-tásilin qoldanǵan balasynyń qolyn kótergenin kórgende ákesiniń qýanǵanynan daýys shyǵaryp jylaǵany áli kúnge kóz aldymnan ketpeıdi. Kúıeýimniń jylaǵany, aýyldastarymyzdyń qut­tyqtap kelip jatqany bar, ózimdi qalaı sezingenimdi de bilmeı qaldym. Balasynyń jaq­sy bolǵanyn kim jaman kóredi deısiz, – dedi balasy jaıly áńgime suraǵanymyzda keıýananyń júzi bal-bul jaınap. Iá, sol áýlıe shaldyń ekin­shi medalin bári de kútedi. Biraq, den­saýlyǵyna baılanysty kelesi jolǵy alaman báıgege barýǵa joly túspeıdi. 2001 jyly Japo­nııa­daǵy Azııa oıyndarynan birinshi oryn alyp kelgen soń, Afına Olımpıadasyna barar aldynda bir jarysta ıyǵyn aýyrtyp alady. Neshe túrli jasaǵan em qonbaı, aqyry Krasnoıarsk qalasyna ba­ryp operasııa jasatady. Bir jyl­dan soń Olımpıadaǵa joldama alyp, daıyndyq jasaǵanymen, ıy­ǵy qaıta-qaıta shyǵa bergen soń, jat­tyqtyrýshylary ruqsat bermeıdi. Iá, ýaqyt óte kele zaman da, jaǵdaı da túzeldi. Baıramýkovtar otbasy, shúkir, balalary erjetti, el qatarly ómir súrip jatty. Kav­kaz­daǵy aǵaıyndarymen de qarym-qatynasty úzbedi. Degenmen, týǵan jerden erik­terinen tys kúshtep ákelingen soń, jasy úlkenderiniń kóńili otanǵa oralýdy ańsamady emes, ańsady. Roza apaı ákeleriniń kózi tirisinde balalaryn jınap, «týǵan jerge oralsaq qaıtedi» degen áńgimeni bastaıdy. Bári óre-túregelip kelispeıtinin aıtady. – Ásirese, Islam: «Bul jerdi qalaı qıyp tastap ketemin. Jat­tyq­tyrýshy­larym, dostarym da osynda. Olardy sata almaımyn», dedi. Sonymen qaldyq. Qazir balalar ne aıtsa, sony quptaısyń ǵoı, óıtkeni, bar baqyt osy balalarda emes pe – dep áńgimesin jalǵaǵan Roza apaıdan bala, ásirese, uldar­dyń tárbıesine qatysty oıymen bólisýdi ótindik. – Bári otbasyndaǵy tártipten. Mysaly, mektepte ata-analar komı­tetinde bolǵanymda baı­qaǵanym, kóbinese kináni muǵa­limnen izdep jatady. Sonda «Eı, aınalaıyn­dar, balalar kóbinese mektepte bola ma, úıde bola ma? Úıde tár­bıelemeısińder me. Onyń ústine bir synypta ár ulttyń ba­lalary oqıdy. Muǵalim 45 mınótte sabaq bere me, joq oqý­shy­­lardy tártipke shaqyra ma? Bala tárbıesiniń kózi – otbasynda», deıtinmin. Shyny solaı ǵoı. Zady, erli-zaıyptynyń arasynda syılastyq, birlik bolsa, balalar da sodan úlgi alady, tártipti bolyp ósedi. Eń aldymen, ata-ananyń ózi úlgi bolýy kerek. Men solaı oılaımyn. Biz aǵań ekeýmiz tatý-tátti ǵumyr keshtik, qaısysyn aı­­taıyn. Urys-keris, talas-tartys, janjal degendi bilmeı óttik. Bir-birimizden kóńilimiz qalyp kórmepti. Sondyqtan men kez kelgen doktor, professoryńmen talasyp, aıtysa alamyn, balanyń tárbıeli bolýy tikeleı úıdegi ata-ananyń tártibine baılanysty. Aıtady ǵoı, «Uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» dep. Enem marqum: «Balam, osy minezińnen taıma, bala-shaǵam ósti, jettim, jetildim deme. Qudaı kesirinen saqtasyn», dep aqylyn aıtyp otyratyn, – dep Roza apaı áńgimesin aıaqtady. Iá, «anasy bar adamdar esh­qashan qartaımaıdy». Bul óleń joldary ár balanyń kóńilinde júreri haq. Biraq, qazir ýaqyt ózgerdi. Endi osy óleń joldaryna «Iá, balasy jaqsy analar eshqashan qartaımaıdy» dep qosyp aıtsaq, esh artyqtyǵy joq sııaqty. Mine, balalarynyń jaqsylyǵynan ádemi qartaıyp, aýzynan Allasy túspeı, kúndiz-túni balalarynyń tileýin tilep otyrǵan Roza apaı kelin-bala­larynyń, nemereleriniń súıis­penshiligine bólenip, baqytty ómir súrýde. Analyq qasıet – jalpy adamzatqa or­taq uly qasıet. Ol ultqa, ulys­qa bólinbeıdi. Endeshe, osy bir ataǵy búkil Qazaqstanǵa or­taq Islamdaı ul ósirgen Roza apaıdyń analyq, ájelik ba­qy­tyn barsha analarǵa tileımiz. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».