Mýzyka – adam sóziniń múmkindigi jetpegen jerge jetetin til. Biraq barlyq ult tilderine ortaq. Adamzattyń jasampazdyq tabıǵaty osy mýzykany jasaý úshin, jaratý úshin, damytý úshin órkenıettiń damý deńgeıine jarasymdy dárejede úılestirip otyrýǵa san alýan aqyl-oı, amal-tásildi jetildirgen. О́ner evolıýsııasynyń barysynda adamzat myńdap sanalatyn aspaptardy dúnıege ákelgen.
Bizdiń keıipkerimiz de áýezdi ánderdiń avtory – Beıbit Oraluly. Ol ińkár sezim sýretin dybys jarasymdylyǵymen kórkemdeýshi, kompozıtor, aqyndyǵy da bar, onyń ózi bir tóbe. Dybystyń bári ińkár sezimdi elestete bermeıtini anyq. Al ony taný úshin talǵam kerek. Talǵam adam taǵdyrymen bite qaınasqan qasıet. Árkimniń de ónerge bar talasy, degenmen árkimniń qabileti ártúrli. Bireý saǵynyshyn, bireý armanyn, bireý saltanatyn, bireý qaıǵy-muńyn mýzyka tilimen sýretteıdi. Al Beıbit Oraluly – oıshyl kompozıtor. Ol nota arqyly mýzykany sóıletedi. Sondyqtan bolsa kerek, baıqaýlarda daıyndaǵan ánshileri bas júldeni jeńip alyp jatady.
О́zi de dástúrli «Azııa daýysy» festıvaliniń dúrkirep turǵan kezinde qatarynan jeti jyl boıy laýreat atandy. Qazaqstan Prezıdenti júldesin ıelengen. «Elim meniń» jáne «Táýelsizdik tolǵaýy» atty Táýelsizdikke arnalǵan respýblıkalyq baıqaýlarda on jyl boıy bas júldeni enshiledi.
Árbir ónerpaz óz zamanynyń tynysyn sýretteıdi. Ýaqyttyń beınesin, kóńil kúıin sol ýaqyttaǵy qundylyqtar aıasynda kórkemdep baıandaıdy. Keıipkerimizdiń sazger retindegi basty ereksheligi, kez kelgen melodııanyń tartymdylyǵyn arttyrý úshin notanyń kiltterimen boıaýyn keltirip, sýretin salady. Sýrettiń, ıaǵnı kompozısııanyń boıaýy qanyǵyp, kórkemdik mańyzyna ıe bolǵan kezde oryndaýshysyn tańdap, sahnaǵa nemese tyńdarman talǵamyna laıyqtap jarasymdylyǵyn jetildiredi.
Beıbit Oraluly aýylyn án-kúımen terbetken talǵamyn, sheberligin el ishi moıyndaǵan óneri basym ónerpaz otbasynda dúnıege kelgen. Jaqsy ánshini nemese kúıshini aýyly áldılemese, aýyly qoshtamasa, janbaı jatyp sónip qalary anyq. Aýylynan tutandyrǵan shyraǵyn alaýlatyp, Alataýǵa bet alǵan azamat búginde el aǵasy deńgeıine shyqty.
Beıbit Oraluly aýylǵa saǵynysh, týǵan jerge mahabbat, erkindik, t.b. sezimderin ińkár áýendermen kórkemdeı bildi. О́nerpaz aýylǵa saǵynysh týraly ánderiniń shyǵý tarıhyn bylaı áńgimeleıdi. «Aýyl – meniń ánderimniń ózegi, taǵdyrymnyń tynysy. Aýylyma jıi baryp turamyn. Jem boıy ataqty Qobylandy batyr ótken jer, qazaqtyń qaıratker ǵalym-oıshyldary Qudaıbergen jáne Ahmet Jubanovtar týǵan jer. «Aýylǵa», «Saǵyndym aýylymdy», «Jem boıy», «Júrshi sáýlem, aýylǵa», «Muǵaljar», taǵy basqa kóptegen ánderim Jem boıynda ótken balalyq shaqqa arnalǵan. Sol kezderdi, balalyq shaq-bal dáýrendi búginde qatty ańsaımyn. Alǵashqy ánderim de osy mektepte oqyp júrgende dúnıege keldi. «Gúlnarym», «Aınaldym», «Nur kóktem», «Bir qyzǵa» degen ánderim aýdan jastary arasynda keń taralyp ketti. «Gúlnarym» ánin keıin ánshi Rahat Turlyhanov inimiz qaıtadan óńdep sahnaǵa shyǵardy», deıdi kompozıtor.
Kompozıtor men shyǵarmashyl býynnyń basty mıssııasy – halyqtyń rýhyn, adamgershil sıpatyn, danalyǵyn óner týyndylarynyń bolmysynda saqtap, halyqtyń qasıetin, ózgesheligin qoǵamnyń jadyna sińirip nasıhattaý. Kompozıtor bul jóninde: «Bizge tyńdarmannyń jeteginde ketetin án emes, tyńdarmandy jeteleıtin ánder kerek. Ánge degen jeńil kózqaras ushpaqqa shyǵarmaıdy. Án, mýzyka – ár dáýirdiń úni, bet-beınesi, kelbeti. Erteń bizdiń balalarymyz «Aldyńǵy býyn qandaı mýzyka tyńdady eken?» deıtini anyq. Sondyqtan da eser ánnen esti ánimiz kóp bolsyn» deıdi.
Beıbit Oraluly mahabbatty sana sheńberinen bólip alyp jekeleı jyrlaǵan joq. Mindetti túrde halyqtyń ónegesimen birlestirip ómir melodııalarymen qosa sýrettedi. Ol san alýan mýzyka janrlaryn ustanyp, ánderdi, kompozısııalardy dúnıege ákelgendigin bylaı dep baıandaıdy. «Qazirgi ýaqytta estradalyq ánniń túrli janry paıda boldy, sıntez basym. Etnorok, etnofolk, etnodjazrok sekildi kóne mýzykamen búgingi mýzykany ushtastyrý baǵyty maǵan da jat emes. Meniń dástúrli mýzykamyzdyń sarynynda jazylǵan án-tolǵaýlarym da, zamanaýı stıldegi ánderim de ýaqyt tynysynan týǵan, tyńdarmannyń suranysyna saı dúnıeler. Ári olar qazaqı dástúrden tamyr alǵandyqtan da ómirsheńdigin dáleldep keledi. Máselen, Roza Rymbaeva aıtqan «Dombyranyń úni» atty ánim ulttyq sarynda jazylǵan jáne kópshiliktiń yqylasyna bólengen týyndy».
Ol jasandylyqty jany súımeıdi. Sabyrly, asyǵys sheshim qabyldaı qoımaıtyn baıypty minezi bar. Suhbat barysynda qalypty ádeptiligin saqtap áńgimesin órbitip otyrady. О́zin qaı ortada bolsyn erkin ustaıdy. Kózderinen jigitke laıyq sustylyqpen qosa meıirimdilikti sezinip otyrasyń. Baýyryn jazyp, keń dalanyń jazyǵymen bir aınalyp orǵytyp keletin arǵymaq sııaqty aýyl, el týraly, óner týraly áserli áńgimeleıdi. Árbir ánniń shyǵý tarıhyn aıtyp, kórkemdik mańyzdylyǵyn ortaǵa salyp oılandyryp sezimderdi qalaı sýretteý kerek ekendigine sholý jasaıdy.
Kompozıtordyń aıtýynsha, «Boz jorǵa» ániniń jaryq kórýiniń tarıhy kópshilikti qatty qyzyqtyrady. Astananyń alǵashqy tusaýkeseri bastalarda qazaq áni aıtylsyn dep sheshim qabyldanǵan. Osy bastamany júzege asyrý Reseı estradasynyń azýly prodıýseri Barı Alıbasovqa tapsyrylǵan. Ol bir aı boıy laıyqty án izdegen. Beıbit Oraluly men Shómishbaı Sarıev shyǵarmashylyq tandemi jarasqan ánderin usynady. Biraq ol kóptegen ánderdiń ishinen qansha tańdasa da bir toqtamǵa kele almaǵandyqtan, sońǵy kúni «Boz jorǵa» ánin tyńdatqan. Barı qatty qýanyp ándi birden qabyldap, áýeli qalanyń tusaýkeserinde, sodan keıin merekelik is-sharalarda sahnaǵa qaıta-qaıta shyǵaryp, qalanyń da, ánniń de tusaýkeserin jasaǵan. Osylaısha, Barı Alıbasov jetekshiligimen qurylǵan Reseıdiń ataqty «Na-Na» tobynyń oryndaýynda hıt ánge aınaldy.
Barı Alıbasov bir sózinde «Beıbit, eger sen konservatorııa bitirgende osyndaı ánder jazbaǵan bolar ediń» degen eken. Mine, osy sózdi mádenıettaný teorııasynyń saraptamasyna salyp kóreıik. Birinshiden balalyq, bozbalalyq, jetkinshek, erjetken erkindik shaǵyn aýylynda ótkizgen jigit qaımaǵy alynbaǵan rýhanı qory bar armanshyl tulǵa. Ony qala tirshiligi qalypqa salǵan emes, aýylda erkin ósken, jadynda aýylynyń bolmysy, kórinisi jaınap tur. Klassıkalyq mýzykalardyń bir qasıeti teńiz tárizdi tereń boılaǵan saıyn, ıaǵnı úırenip ıgergen saıyn tuzdylyǵy basym bolǵandyqtan ózen jaǵasynda ósip, boıda uıalaǵan tushymdy sezimderdi shaıyp ketedi. Eger Beıbit Oraluly konservatorııaǵa túsip, shyǵarmashylyǵyn jalǵastyrǵanda estrada emes, klassıka janryndaǵy týyndylarǵa avtor bolar ma edi.
Aqylbaı QULYMShA,
mádenıettanýshy