Qazaqstanda azamattardy dári-dármekpen qamtamasyz etý júıesine júrgizilgen memlekettik aýdıt aıaqtaldy. Aýdıt nátıjelerin búgin Májilistiń jalpy otyrysynda Joǵarǵy aýdıtorlyq palata tóraǵasy Álıhan Smaıylov baıandady, dep jazady Egemen.kz.
2024 jáne 2025 jyldary júrgizilgen eki aýdıt nátıjesinde dári-dármekpen qamtamasyz etý júıesinde birqatar ózekti máseleler men kemshilikter anyqtalǵan. Smaıylovtyń aıtýynsha, olar ǵylym men óndiristen bastap, normatıvtik retteý men halyqqa dári-dármek berýdi uıymdastyrýǵa deıin barlyq deńgeıde kezdesedi.
Qazaqstannyń farmasevtıka naryǵynyń kólemi 2024 jyly 1,2 trln teńgeni qurasa, onyń 84%-y – sheteldik ónim.
2022-2024 jyldary medısına ǵylymyn qarjylandyrýǵa 58 mlrd teńge jumsalǵan. Alaıda bıomedısınalyq zertteýlerdi tirkeý júıesi men klınıkalyq bazalar tizilimi áli de jasalmaǵan.
«Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeliligi óte tómen. Sońǵy 10 jylda elimizde nebári eki túpnusqa otandyq preparat tirkelgen. 4 mlrd teńgeden astam qarajat jumsalǵanyna qaramastan, olardyń bireýi Ulttyq dárilik formýlıarǵa engizilmegen», dedi Álıhan Smaıylov.
Memleket otandyq farmasevtıkany damytý úshin aýqymdy kólemde jeńildikter men preferensııalar berýde. Sońǵy úsh jylda osy salaǵa berilgen preferensııalardyń jalpy kólemi 148 mlrd teńgege jetti. Sonymen qatar Biryńǵaı dıstrıbıýtor otandyq taýar óndirýshilerdiń ónimin 10 jyl boıy satyp alýǵa kepildik beretin uzaq merzimdi sharttar jasaıdy. Mundaı satyp alý kólemi sońǵy bes jylda 69 mlrd teńgeden 112 mlrd teńgege deıin ósti.
«Otandyq taýar óndirýshilerden satyp alýdyń jalpy kóleminiń ósýine qaramastan, otandyq kompanııalar jetkizetin dári-dármekter assortımenti 968-den 507-ge deıin, ıaǵnı 2 esege jýyq azaıǵan. Basqasha aıtqanda, otandyq taýar óndirýshiler óndirisi jeńil medısınalyq buıymdar shyǵarýdy ulǵaıtqanymen, elimizde óndiriletin dári-dármekter sany qysqaryp jatyr», dedi Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy.
Jumys istep turǵan 200-den astam otandyq taýar óndirýshiniń 34-i ǵana uzaq merzimdi sharttar túrinde memlekettik qoldaý sharasyn paıdalana aldy.
О́ndiristiń lokalızasııasyna jáne ınvestısııalyq mindettemelerge monıtorıng júrgizilmeıdi. Bul talaptardy formaldy túrde oryndaýǵa jáne jaǵdaıdy teris paıdalanýǵa múmkindik jasaıdy. Máselen, 2024 jyly jeke kompanııa memleketke 8 mlrd teńgege 62 mln medısınalyq qolǵap jetkizgen. Alaıda bul qolǵaptardyń kólemi men sıpattamalary kompanııanyń sol kezeńde Taılandtan satyp alǵan partııasymen sáıkes keledi.
«Bul jaǵdaı sheteldik ónimdi otandyq ónim retinde satý táýekelin kórsetedi. Memleketke ónim naryqtaǵy baǵamen salystyrǵanda 2 ese joǵary baǵamen satylǵan. Mundaı shemalar ımportty almastyrý saıasatynyń mánin burmalap qana qoımaı, memleketke tikeleı zalal keltiredi», dedi Álıhan Smaıylov.
Palata tóraǵasy óndiristi lokalızasııalaý kezindegi táýekelderdi erekshe atap ótti. Keıbir taýar óndirýshiler arzan jáne nashar tazartylǵan shıkizat paıdalanady. Bul tıisti baqylaý bolmaǵan jaǵdaıda naryqqa sapasyz ónimderdiń túsý yqtımaldyǵyn arttyrady. Mysaly, kompanııalardyń birinen 3 mlrd teńgege satyp alynǵan preparattar qoldanýǵa jaramsyz dep tanylyp, esepten shyǵarylǵan.
Aýdıt dári-dármekti naryqqa shyǵarý prosedýralarynyń shamadan tys bıýrokratııalanǵanyn jáne uzaq ýaqyt alatynyn anyqtady. Biryńǵaı dıstrıbıýtor jańa dári-dármekti satyp alýy úshin ol bes túrli tizbege engizilýi qajet. Qoldan jasalǵan shekteýler saldarynan satyp alýdyń basym bóligi bir ǵana ónim berýshiniń qatysýymen ótkiziledi. Mundaı jaǵdaı baǵanyń ósýine ákeledi.
Baǵany retteý júıesi dári-dármekterdiń qoljetimdiligine jáne baǵanyń negizdiligine qamtamasyz etpeıdi. Qoldanysta bolǵan ústeme baǵalar júıesi naryq úshin shekti baǵalardy óndirýshi zaýyt baǵasynan 172%-ǵa deıin, bıýdjet esebinen satyp alý úshin 35%-ǵa deıin negizsiz arttyrýǵa múmkindik bergen.
«Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bizdiń nusqamalardy oryndaý sheńberinde Baǵa belgileý qaǵıdalaryna ózgerister engizip, ústeme baǵalardyń regressıvti shkalasyn qaıta qarady», dedi Á. Smaıylov.
Dárilik zattardy saraptaýdyń, tirkeýdiń jáne keıinnen qadaǵalaýdyń qoldanystaǵy tártibi dári-dármektiń qoljetimdiligin, qaýipsizdigin jáne sapasyn qamtamasyz etpeıdi. Preparattardy saraptaýdyń ruqsat etilgen normatıvi 210 kún bolǵanyna qaramastan, 2024 jyly saraptaýdyń ortasha merzimi 334 kúnge sozylǵan. Keıbir jaǵdaılarda saraptama uzaqtyǵy 2,5 jylǵa deıin jetken.
Sonymen qatar aýdıtorlar farmakologııalyq qadaǵalaý quraldaryn tıimsiz dep esepteıtinin jetkizdi. Úsh jyl ishinde kelip túsken dári-dármekterdiń janama áseri týraly 8 myńǵa jýyq habarlamaǵa qaramastan, Farmbaqylaý komıteti bir ǵana preparatty qoldanystan alyp tastaǵan.
Sharttardy der kezinde jasamaý jáne jetkizý grafıkterin saqtamaý pasıentterdi dári-dármekpen ýaqytyly qamtamasyz etýge múmkindik bermeıdi. Biryńǵaı dıstrıbıýtor 2022-2024 jyldary tek ambýlatorııalyq kómek sheńberinde 207 ataýdan turatyn ónimdi ýaqytyly satyp almaǵan jáne 164 ónimdi múldem satyp almaǵan.
Birqatar preparat aı saıyn bólip taratylýdyń ornyna toqsan saıyn jetkizilip, tapshylyq týyndaǵan. Sonyń saldarynan pasıentter olardy óz qarajatyna satyp alýǵa májbúr bolǵan.
2024 jyly óndirýshilermen jasalǵan tikeleı kelisimsharttar boıynsha satyp alynǵan preparattardyń úlesi nebári 9%-dy quraǵan. Sondaı-aq biryńǵaı dıstrıbıýtor preparattardy «ST-KZ» sertıfıkatynsyz satyp alyp otyrǵan, bul sońǵy úsh jyl ishinde shamamen 258 mlrd teńge jetkeni anyqtaldy.
Logıstıka shyǵyndary úsh jyl ishinde 60% ósip, ótken jyly 11 mlrd teńgege jetken. Bul da dári-dármekterdiń bastapqy qunyna áser etedi.
Jaramdylyq merziminiń ótýi jaqyndaǵan preparattardy taratý boıynsha 67 myńnan astam fakti anyqtalǵan. Bul olardyń jaramsyzdyǵyna jáne qarajattyń tıimsiz paıdalanylýyna ákelgen. Sonymen qatar pasıentterge qajettilikten asatyn kólemde nemese klınıkalyq hattamalarda kózdelmegen preparattardy taǵaıyndaý faktilerine jol berilgen.
Aýdıt barysynda eń qymbat 15 preparat boıynsha bıýdjettik jáne naryqtyq segmenttegi qun aıyrmasy 600%-ǵa deıin jetkeni anyqtaldy. Bul jaǵdaıǵa basty sebep – tegin ambýlatorııalyq kómekke arnalǵan dári-dármek zańsyz esepten shyǵarylyp, bólshek saýdada satylady.
«Mundaı faktiler dári-dármekti berý jáne onyń aınalysyn baqylaý júıesiniń álsizdigin kórsetedi», dedi Á. Smaıylov.
Otandyq densaýlyq saqtaý júıesinde 1133 klınıkalyq hattama qabyldanǵan. Olardyń shamamen 70%-y 5-12 jyl boıy qaıta qaralmaǵan. Bul – halyqqa eskirgen medısınalyq tehnologııalar boıynsha kómek kórsetý degen sóz.
Jalpy eki aýdıttiń qorytyndysy boıynsha 741 mln teńgege qarjylyq buzýshylyqtar, 32 mlrd teńgege qarajattyń tıimsiz josparlanǵany jáne paıdalanylǵany, 58 mlrd teńgege shyǵyn men jiberip alǵan paıda faktileri anyqtaldy. Ákimshilik quqyq buzýshylyq belgileri bar 134 fakt boıynsha materıaldar ýákiletti organdarǵa, bes fakt boıynsha aýdıt materıaldary quqyq qorǵaý organdaryna jiberildi.
«Aýdıt nátıjeleri dári-dármekpen qamtamasyz etý salasynda júıeli jáne keshendi problemalardyń baryn kórsetedi. Anyqtalǵan máseleler boıynsha Úkimetke tıisti usynymdar men Densaýlyq saqtaý mınıstrligine tapsyrmalar berildi. Joǵary aýdıtorlyq palata aldaǵy ýaqytta da osy baǵyttaǵy jumystyń ilgerileýin qadaǵalap otyrady», dep qorytyndylady Álıhan Smaıylov.