Azat el men aıbyndy Astananyń jóni bólek. Áýelde azattyq dep, atasy han Abylaıdyń joly dep otarlaýshylarǵa qarsy ult azattyq soǵys ashqan Kenesary han alǵash Aqmola bekinisin alǵany belgili. El erkindigin aıaqasty etken otrıadtardyń jolyn kesýdi Qaraótkelde bastap, Atbasar men Qorǵaljyn tusynan shabýyldap, Aqmolada qanǵa bóktirgenin tarıh ańyz etedi.
Ákesi Qasym sultannan qalǵan handyq joq, ózi de áli han saılanbaǵan arystan júrekti tulǵanyń Kenesary aty Aqmolany jaýdan azat etken soń áıgilenipti. Tamam Alash arqa tutyp, sońynan eripti. Bul jerde azattyq úshin kúrestiń negizgi qýat kózi otyqqany jáne sol otty túgel qazaq dalasyna taratqan hannyń aıbary Esil jaǵasynda eskertkish bolyp áli kúnge turǵany urpaq úshin maqtanysh qana ma? Uly mereı de, eńkeıe barǵanda eńse tikter rýh keni de Astanadaǵy han Keneniń eskertkishi.
Qazir Astananyń mańdaıyna bitken eń aıbyndy eskertkishtiń biregeıi osy Kenesary hannyń at ústindegi beınesi. Ornalasqan jeri de keremet – qalanyń qaq ortasynda, Esildiń jaǵasynda atqa minip, jurtyna salaýat aıtqan han alysqa kóz tikkendeı. Endigige eldikti mura etken erekshe susty kózqaras. Astyndaǵy azban qaragerdiń alp basa baryp qata qalýynyń ózi bir qubylystan habar beredi. Qos tanaýy zeńbirek atardaı tynysty. Aýdarylyp bir jaǵyna túsken jalynyń ózi tek jatpaǵandaı. Qos qulaǵy tas tóbesine shyǵyp alǵan. Aıasynan atylardaı qap-qara, dóp-dóńgelek qos janardyń sharasyna álem syıyp ketken. Aýzyn ashyp, aýyzdyqty jiber dep jutynyp jer tarpıdy janýar. «Tuıaǵymnyń astynda ne qalmady, endi ne qalady?» degen jylqynyń oıly kózin aıta berip qaıteıin, osynshama qubylystyń bári ústindegi qaharly han bolmasa týmastaı. Qarager qalaı jer tarpysa da eleń etpeýshi edik, hannyń mysy basyp, alapaty sodan asqany seziledi. Uly Maǵjan «Shyńǵystaı arystannyń qur aty da, Adamnyń júregine jiger berer» degendeı, alapatyn asyrǵan Kenesary han esimi men tulǵasy. «Atyna turman bolsam dep, Jurtyna qurban bolsam dep, Astana jurtyn aınalǵan» (Mahambet) hannyń asqaq keıpi sanasyna sańylaý bitken jandy tekke qoımaıdy.
Arystan Kene Astananyń aıbaryndaı kórinbeı me? «Edildiń boıy en toǵaı, el qondyrsam dep edim. Jaǵalaı jatqan sol elge, mal toltyrsam dep edim» degen Mahambettiń jalyndy sózi osy Jaǵalaýda qydyrystap júrip, han Keneniń eskertkishine jolyqqanda eske túsedi. Aldynda aıaldap turyp qalasyń. Astyndaǵy tulparynyń tuıaǵyna sheıin tańbaly. Byltyr kúzde qaharly han eskertkishi tuǵyrdan taıǵanda, jurt shý etken. Endi óz ornyna qaıtyp keler me, joq pa dep. Bıyl tipten zoraıa kep, eńselene ornyqtyryldy. 2001 jyly qoıylǵan eskertkishtiń irgetasynan eptegen aqaý shyqsa kerek. Músin qaıta qoıylǵanda, Memlekettik keńesshi Erlan Qarın: «Shyn máninde, eskertkishke jóndeý jumystary qajet boldy. Sondyqtan ornynan alyndy. Endi qaıta qoıylǵanda, burynǵydan bıikteý ornatyldy», dep málimdedi.
Biletinderdiń aıtýynsha, bul elimizdegi attyly eskertkishterdiń eń ozyǵy hám aıbyndysy. Otandastarymyzdyń ǵana emes, týrısterdiń de tańdanysyn týdyrsa kerek. Músinshi Nurlan Dalbaı men sáýletshi Shota Ýálıhanov jasaǵan músindegi granıt tuǵyrǵa ornatylǵan at ústindegi han qoladan quıylǵan. Jalpy salmaǵy 10 tonnadan astam degenimizben, músinniń rýhı hám tarıhı salmaǵyna baǵa jete me? Onyń aldy-artynda Astana, arqasynda Alashtyń rýhy turǵandaı atoı salyp. Halyqtyń atynan sóılep qaharlanǵan han músinine, árıne, baǵa jetpeıdi.
Zııalylar arasynan qulaǵymyz shalǵan bir áńgime bar. Alǵash Astanaǵa ornyǵyp aqyldasqan soń, «elordanyń rýhyn tikteýdi neden bastaımyz, bul jerde qandaı belgi bar, kim jatyr ózi?» degende, kóregen bireýleri «Kenesary hannyń sarbazdary jatqan joq pa?», depti. «Endeshe Astananyń rýhy Kenesarydan bastalýy kerek» dep júzege asyrylǵan desedi. Munyń da rámizdik máni erekshe emes pe oılaǵanǵa? Tirisinde ultynyń táýelsizdigi jolynda tynym tappaı kúresken han arǵymaǵynan áli de túspeı elordanyń ǵana emes, eliniń jarqyn bolashaǵyn kúzetip qas qaqpaı qaraı qalypty. «Atam Abylaıdyń jolyn tolarsaqtan qan keship biz osy kúnge jalǵaı aldyq pa, joq pa, bastysy halqym aman jetipti. Endiginiń júgin aýdyrmaı aman jetkizý óz qoldaryńda» dep sustanady. Amanat joldaıdy. Sol amanat aqylyńdy tynshytpaıdy.
Tuǵyryna qaıta qonǵan Kenesary aıtylǵan jerde elordanyń «Qaraótkel» qorymyndaǵy («Jastar» shaǵyn aýdany) han sarbazdary beıitin aınalyp ótýge bolmaıdy. Qulpytasy 2012 jyly naqty anyqtaldy. Endi sol belgi-tasty konservasııalap (búlinip barady), jańa zamanǵa saı monýment ornatý – ádiletti Qazaqstannyń boryshy dep bilemiz.
О́tkenge – salaýat, búginge – amanat, endeshe.