Bozshakólge qaraı barý úshin erteletip jolǵa shyqtyq. Ekibastuzdyń soltústiginde ornalasqan, 70 shaqyrymdaı jerde. Bozshakól, jalpy, ıgerilmegen ken oryndarynyń biri. Pavlodar-Astana baǵytyndaǵy joldyń boıy, Shiderti kentinen ótken soń, oń jaqtan alyp qurylys alańy kórinedi. Árili-berili aǵylǵan kólikter. Jazyq, keń dala. Talaı jyldar únsiz jatqan Bozshakól dalasy búgin tynymsyz, ındýstrııalandyrý dúbiri kelip jetipti. Qurylys alańyna jetpeı kólikten túsip, dalanyń tańǵy aýasymen tynystap, alystan qarap biraz turdyq. Osy dalada Indýstrııalandyrý kartasyna engen quny 2,2 mlrd. AQSh dollary bolatyn jobany «KAZ Minerals Bozshakól» JShS iske asyryp jatyr. Ken ornyn paıdalanyp, iske asyrýdy kezinde Keńes ókimeti de qolǵa aldy. Sol kezde de tehnologııalyq korpýstar, turǵyn úıler, ónerkásip nysandary salynyp, elektr jelileri, tipti, temirjol relsteri de tartylǵan eken. Odan keıin bári urlandy, talan-tarajǵa tústi, qaıta qalpyna keltirý kóp qarajatty kerek etti. Negizinde, Bozshakóldegi jobany ıgerýdiń úshjyldyq kezeńi 2012 jyly bastaldy. Bul joba jumystary «nólden» bastalyp otyr degen sóz. Taǵy bir ereksheligi, kombınat energetıkalyq, kóliktik jáne basqa da ınfraqurylymdar janynda ornalasqan. О́zimiz kórgenimizdeı, aldymen jumysshylar, qurylysshylar turatyn turaqty vahtalyq kent salynypty. Jol tóselipti. Alyp kenishtiń ınfraqurylymdarynyń irgetasy, metall-qurylǵylyq tuǵyrlardy turǵyzý jalǵasýda. Qýaty 220 kVt bolatyn elektr taratý jelisiniń qurylysy da aıaqtalypty. Jalpy, «KAZ Minerals» kompanııasynyń ókilderiniń aıtýynsha, ken baıytý kombınatynyń qurylysyn júrgizý jáne ony iske qosý úshin qazir negizgi merdiger retinde «Non Ferrous China» atty qytaılyq kompanııasy bekitilipti. Bul – elimizde jyldar boıy jumys jasap kele jatqan, tájirıbe jınaqtaǵan kompanııa. Bozshakól syndy aýqymdy kenishti salýǵa 6-7 jyl ýaqyt ketedi eken. Ken ornynyń jumys jasaýyna Ekibastuzdyń GRES-1 stansasy jáne Shiderti sý qoımasynyń qory paıdalanylady dep eseptelgen. Qurylys júrgizilip jatqan alańdarǵa árıne, qaýipsizdik sharalaryn saqtaý maqsatynda barýǵa ruqsat joq bolsa da, kók túske boıalǵan bolashaq ken kombınatynyń boı kóterip kele jatqan nysandaryn, vahtalyq úılerin, aınala tynymsyz júrip jatqan jumys yrǵaǵyn kórip qaıttyq. Júz ret estigenshe, bir ret kórgen artyq. Qurylysshylar qystyń yzǵarly sýyq kúnderine qaramaı eńbek etýde. Qazir ken tasymaldaýǵa arnalǵan jer ústi konveıeriniń qurylysy júrgizilýde. Qurylys keste boıynsha oryndalyp jatqanyn, qurylys bitken soń qalaı kórinis tabatynyn da kózge elestettik. «KAZ Minerals» kompanııasy Bozshakólge shamamen 2,2 mlrd. AQSh dollary mólsherinde ınvestısııa salady. Kenishtiń paıdalaný merzimi 40 jyldan asady. Alǵashqy 10 jyl ishinde jylyna orta eseppen 100 myń tonna ken alynady. Tolyq iske qosylǵan kezde kenishte 1 500 adam eńbek etedi eken. Bizdi qýantqany, joba qurylysynda kenishke jaqyn ornalasqan Shiderti, Báıet jáne basqa da kórshi aýyldardan kelip eńbek etýde.
Al, «KAZ Minerals» Qazaqstanda zamanaýı, az shyǵyndy taý-ken óndirisin damytýǵa baǵyttalǵan, ósý áleýeti zor mys óndirýshi kompanııa bolyp tabylady. Elimizdegi, álemdegi mys óndirýshi alyp kompanııalardyń biri «KAZ Minerals» kompanııasynyń 5 kenishi, 4 taý-ken fabrıkacy bar bolsa, endi onyń qataryna «Bozshakól» taý-ken kombınaty da qosylady.
Bozshakóldiń mysy jer astyna túspeı-aq betinde ǵana tur, qazýǵa daıyn, sondyqtan ashyq ádispen óndiriledi. Bul dalada mys qana emes, sondaı-aq molıbden, altyn, kúmis jáne basqa da qundy metaldar jetedi. Bozshakól dalasynyń ken qorlarynyń ereksheligi de sol. Tabıǵı baılyqty satýdan qazynamyzǵa kiris quıylady, ornyqty ekonomıkalyq ósýge tıimdilik týǵyzady. Iаǵnı, Bozshakól evolıýsııalyq órkendeýdiń ǵasyrlyq jobasy deýge bolady. Ken baıytý kombınatynyń qurylysy álemdik standarttarǵa saı júrgizilýde, deıdi mamandar.
Kenishtiń qurylys jumystaryna qajetti qondyrǵylar tolyq satyp alynypty. Bozshakóldiń el ekonomıkasyndaǵy orny bizdiń elimiz úshin ǵana emes,TMD elderi úshin de kóshbasshy jobaǵa aınalary sózsiz. О́ıtkeni, bul TMD keńistiginde salynyp jatqan tuńǵysh aýqymdy mys kásiporny bolyp otyr.Tolyq qýatyna qosylǵanda ken-baıytý kesheni jylyna 30 mıllıon tonna ken óndirmek. Al, satyp alynǵan zamanaýı qondyrǵylar men tehnologııalardyń arqasynda eńbek ónimdiligi artady. Iаǵnı, mıllıondaǵan tonna mysty 1 jarym myń adam óndirip, óńdeý úshin jumysshylar, kenshilerdiń kásibı biliktiligi, joǵary bilimdi, ozyq tehnıkalarmen jumys jasaı alatyn naǵyz maman bolýy qajet. О́ıtkeni, olar búgingi kúnge deıin Qazaqstanda da, Reseıde de qoldanylmaǵan zamanaýı qondyrǵylarmen jumys jasaıtyn bolady. Bilikti, bilimdi mamandarsyz jańa zaman kásipornyn salý da, ony iske qosyp jumys jasaý da múmkin emes. Kenish mamandarynyń aıtýynsha, 2015 jyldyń ekinshi jartysynda Bozshakólde ken óndirýge daıyndyq jumystary bastalady. Qazir kenishtegi jattyǵý ortalyqtarynda kásibılik, eńbek qaýipsizdigin saqtaý sııaqty túrli óndiristik baǵytta salalyq trenıngter ótkizilýde. Oqytý baǵdarlamasy júrgizilýde. Bilikti mamandar daıarlanýda. Kenishtiń 300-den astam jumyskeri óndiristegi qaýipsizdik tehnıkasy men eńbekti qorǵaý tásilderin meńgerýde. Oqytý baǵdarlamasy álemdik ozyq ádistemelerge saı ázirlengen. Ekinshi kezeńde jumysshylar, kenshiler quramy aýyr tehnıkalarmen qalaı jumys isteýdi meńgeredi. Ol úshin býldozer men samosvalda, ekskavatorda ári burǵylaý qondyrǵysynda atqarylatyn jumysty qaýipsiz meńgerýge kómektesetin «Cybermine» jattyǵý qurylǵysy satyp alyndy. Oqytý baǵdarlamasy bıyl kóktemde aıaqtalady. О́ndiristegi qaýipsizdik máselesine kenishte erekshe kóńil bólinedi. Sebebi, kompanııa ken ornynda eńbekti qorǵaýǵa óte qatań talaptar qoıady. Ozyq tehnologııalar, óndiris qaýipsizdigi jáne ekologııalyq qaterlerdi boldyrtpaý isinde aldyńǵy qatarly halyqaralyq tájirıbe qoldanylady. Búginde ken-metallýrgııa ındýstrııasy salasyndaǵy ahýal, jalpy, álemdegi ekonomıkalyq ahýal kúrdeli. Mys baǵasy da turaqsyz. Biraq, soǵan qaramastan elimizde osynaý úlken joba qolǵa alyndy. Boljam boıynsha, 2017 jylǵa qaraı mys ónimine degen suranys mys óndirýshi kompanııalardyń óndiristik qýatynan birshama joǵary bolady delinip otyr. Al, bul ýaqytta qory shamamen 4 mıllıon tonna mysty quraıtyn Bozshakól ken orny da óndiris qarqynyn arttyrary sózsiz. Josparly óndiris kólemi boıynsha alǵashqy on jyl ishinde jylyna 100 myń tonna mys óndirmek. Ken baıytý kombınatynyń iske qosylýy eldiń metallýrgııalyq shıkizat qýattylyǵyn elý jylǵa qamtamasyz etedi.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
EKIBASTUZ.