Qaıta óńdeý salasynyń qaryshty qadamy

Irimshiktiń de paıdasy kól-kósir

Shymkentte aýyl sharýashyly­ǵy­nyń óńdeý salasynda eńbek etip júrgen kásipker­ler barshylyq. Olar mem­lekettik qoldaýdyń ar­qa­synda óz kásipterin bastap, sala­nyń damýyna úles­terin qosyp júr. Elimizde azyq-túlik qaýip­sizdigi máselesi óte ózekti. Osy oraıda aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óńdeýmen aınalysatyn kásipkerler bul mindetti abyroımen atqaryp keledi. Shymkent megapolıs bolǵandyqtan, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasyna kóp kóńil bólinedi. Sebebi shaharda egistik jer kóp emes. Sondyqtan jylyjaı sharýa­shylyǵyna, basqa da daıyn ónim shyǵaratyn agrojobalarǵa ba­symdyq beriledi. Qala ákimdigi osy baǵyttaǵy jumysty jandandyrý maq­satynda óńdeý salasyna ınvestısııa tartýdy aldaǵy ýaqytta arttyratyn bolady. Sonyń nátıjesinde, aıran-sút ónimderin óndiretin kásiporyndar sany kóbeıe túsedi.

Kásipker Izmır Lapaev basqa­ratyn «Izmır Treıd» JShS irimshik óndirýmen aınalysady. Jumysyn 2023 jylǵy sáýirde bastaǵan. Qazirde «Appetıt» degen ataýmen pıssaǵa arnalǵan mosarello irimshigin óndiredi. Bıznes bastamasyn iske asyrý maqsatynda Túrkııadan arnaıy tehnolog aldyrǵan. Irimshik óndirisi de túrik tehnologııasyna negizdelgen. Qalanyń shetki aýmaǵynda ornalasqan óndiristik sehta on bes shaqty adam jumys isteıdi. Olardyń ortasha aılyq jalaqysy 200–250 myń teńgeni quraı­dy. I.Lapaevtyń aıtýynsha, irimshik óndirisine qajetti shıkizatty aýyl sha­rýashylyǵy óndiristik kooperatıv­teri arqyly jınaıdy. Shaharda mun­daı birneshe kooperatıv bar. Sonymen qatar sharýa qojalyqtarynan sút satyp alady. Seriktestik sútti jına­maıdy, aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvteri sút ta­syǵysh kólikpen ózderi ákep be­redi. Seriktestik kooperatıvter­men kelisimshart jasasyp, aldyn ala aqshasyn tóleıdi. Aýa raıy jyly mezgilde kún saıyn seh­ta 40–45 tonna sút óńdeledi. Qys­tyń kúnderi bul kórsetkish 20–25 tonnaǵa tómendeıdi. Kúndelikti shıkizattyń úzdiksiz qamtamasyz etilýi shaǵyn sharýa qojalyqtary eńbeginiń arqasy. Shymkenttiń ózinde mal ustap, sútin saýyp otyrǵan qarapaıym otbasylar bar. Sonymen qatar kórshiles Saıram aýdanyndaǵy aýyldarda da sút saýyp, jan baǵyp otyrǵan otbasylar óte kóp. Jalpy, Saıramda mal sharýashylyǵy erekshe damy­ǵan. Túrkistan oblysynyń sút ón­dirisinde aýdannyń statıstı­kalyq kórsetkishi birinshi orynda turady. Saıramdyq sharýalar óndirgen sút Shymkenttiń óńdeý kásiporyndaryn da qosymsha shıki­zatpen qamtamasyz etip otyr. Naryq zańdylyǵyna sáı­kes, suranys bar jerde árdaıym usynys tabylady. О́ńdeý óner­ká­sibiniń ekonomıkaǵa berer áseri mol. Birinshiden, egin, mal sha­rýashylyǵynyń ónimderi qajet­ke jaraıdy. Ekinshiden, jańa jumys oryndary paıda bolady. Shıkizat kúıinde satqandyqtan daıyn ónim baǵasy árdaıym qym­bat. Odan túsken paıda kásip­­oryn tabysyn arttyrsa, bıýdjet­­ túsimderin de eseleıdi. Memle­ket qazynasy kóbeıse áleýmettik salaǵa jumsalatyn qarjy da molaıa túsedi. Sondaı-aq qosymsha ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa múmkindik týady. Memle­kettiń bul salaǵa kóńil bólýiniń bir sebebi erkin saýda naryǵynda, elimizdiń dúken sórelerinde shetel ónimderi kóp. Olarmen básekeles bolyp, ulttyq ekonomıkany kóterý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda óńdeý ónerkásibin damytý qajet.

Eńbekpen tapqan baqytyn

«Men ózim ahysqa túrik ulty­nyń ókilimin. Bizdiń ata-babamyz sonaý soǵys jyldarynda sta­lın­dik saıasattyń kesirinen týǵan jerimizden aýyp, osynda kel­dik. Atalarym aıtyp otyrýshy edi, alǵash kóship kelgende jaǵ­daı qıyn boldy, qazaq baýyrlar kóp járdem berdi dep. Qazaq halqy kezinde kómegin aıamady, endi eldiń damýyna úles qosatyn bizdiń kezegimiz keldi. Shymkentte týyp-óstim. Qaladaǵy mektepte oqyp, on bir jyldyqty bitirdim. Sodan soń Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetine oqýǵa túsip, aǵylshyn tiliniń aýdar­mashysy degen mamandyq alyp shyqtym. Biz oqý bitirgen jyldary Astana qalasynda qurylys qaınap jatty. Nebir záýlim ǵımarattar, jańa kópqabatty turǵyn úı aýdandary paıda bola bastady. О́zimmen qatarlas jastardyń bári tabys jolynda elordadaǵy qurylysqa aǵyldy. Solarmen birge men de túıinshegimdi arqalap, Astanaǵa tarttym. Aǵylshyn tilin biletinim kóp kómegin tıgizdi. Osynda bir túrik qurylys kompanııasyna jumysqa turyp, aýdarmashy bolyp qyzmet istedim. Jastyqtyń lebi basylǵan soń, týǵan qalama qaıtyp keldim. Anam ol kezde shahardyń Qyrǵy bazarynda saýda isteıtin. Úıde túriktiń ulttyq irimshigin daıyndap sony aparyp satatyn. Bazarda óziniń saýda núktesi boldy. Osy kásippen otyz jyl boıy aınalysty. Túrik halqynda burynnan qalyptasqan irimshik jasaýdyń ózindik dástúri bar. Ol qanshama ǵasyr boıy atadan balaǵa berilip kele jatqan mırasymyz. Sondyqtan ulttyq irimshiktiń tehnologııasy, qupııasy tek bizge ǵana málim. Aıtqandaı, túrik tilinde biz óndiretin mosarellony kashar deıdi. Biraq ol jalpaq jurtqa túsiniksiz bolǵandyqtan, kópshilik estip úırengen mosarello ataýyn qoıdyq. Mosarellonyń bir aıyrmashylyǵy jumsaq kele­di, qatty qyzdyrǵanda erıdi. Bul iri­mshik pıssa daıyndaýǵa arnal­ǵan. Basqa irimshikter oǵan jara­maıdy. Sebebi mosarello­dan bas­qalary qatty bolyp kele­di. Ys­tyq temperatýraǵa da erimeıdi. Astanadan oralǵan soń anama kómekteseıin dep ulttyq dástúrimizdi qolǵa aldym. Dámi tuzdy bolyp keletin túriktiń irimshigin daıyndap, bazarda, áleýmettik jeli arqyly sata bas­tadym. Sóıtip, bir kúni óndiristiń aýqymyn keńeıtip, seh ashýdy jos­parladym. Oılana kele, pıssa­ǵa qajetti mosarello irimshigin ázirleýge toqtaldym. Ideıamdy jú­zege asyrý maqsatynda jınal­ǵan azyn-aýlaq qarajatqa jalǵa seh satyp aldym. Sosyn Túrkııamen iskerlik baılanys ornatyp, ba­ýyrlas elden ózime seriktes bolatyn tehnolog mamandy tarttym. Ol mosarello daıyndaýdyń qyr-syryn úıretti. Irimshik jańasha dámmen shyǵarylyp, klıentterdiń tez júregin jaýlap aldy. Búginde naryq salasynda básekelestik óte joǵary. Dúkenge kire qalsańyz, aldyńyzdan irimshiktiń neshe túri shyǵady. Dámi men syrt kelbetiniń ádemiligi birinen biri ótedi. Mundaı básekelestikke biz sekildi shaǵyn kásipkerlerge tótep berý óte qıyn. Sondyqtan naryqtyń ıgerilmegen jańa baǵyttaryn izdedik. Nátıjesinde, meıramhanalar men pıssa jasaıtyn jelilik dámhanalarǵa tikeleı ónimimizdi jetkizetin bolyp kelistik. Sol sebepti irimshigimiz saýda oryndaryna, dúkenderge jiberilmeıdi. Tek iri pıserııalar ǵana alady. Mundaı pıssa daıyndaıtyn oryndar Shymkentten basqa barlyq óńirde jeterlik. Solardyń bárine irimshik taratamyz. Astana, Almaty men ózge óńirlerdiń meıramhana, dámhanalary bizdiń irim­shikke tapsyrys beredi. Osylaısha, básekelestikti aınalyp ótýdiń jolyn taptyq. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda aýyl sha­rýa­shylyǵy ónimderin óńdeýshi kásiporyndarǵa Úkimet tarapynan kóp kómek berilgenin aıtty. Rasynda da solaı. Memleketten kóp járdem alyp otyrmyz. Sonyń biri – sýbsıdııa. О́ńdelgen súttiń árbir lıtrine sýbsıdııa tólenedi. Bul ketken shyǵyndardyń bir bóligin jabýǵa jaqsy kómek bolyp otyr. Prezıdent Joldaýda óńdeý salasyna qoldaý bola bereti­nin jetkizdi. Bul sóz bizderdi jiger­lenderip, erteńgi kúnge degen se­nimdi kúsheıtti. Úkimet, jergilikti ákimdik ózi qoldaý bildirip otyrǵan soń batyl túrde iske kirisedi ekensiń. Eń bas­tysy, Joldaýda aıtylǵan tapsyrmalar iske assa aýyl sharýashylyǵynyń óńdeý salasy mindetti túrde alǵa qaraı damıtyn bolady», dedi I.Lapaev.

Kásipkerdiń aıtýynsha, kún saıyn 3,5–4 tonnaǵa deıin ónim shyǵarylady. Onyń kólemi qys aılarynda shamaly azaıýy múmkin. Basqa ýaqytta suranysqa qaraı ónim óndirý turaqty júrip otyrady. Seriktestik aldaǵy ýaqytta ónim kólemin ulǵaıtyp, kásiporyn aıasyn keńeıtpek. I.Lapaev irimshik­tiń jańa túrlerin ázirlep, ishki naryqty sapaly otandyq ónimmen qamtamasyz etýdi osy bastan oılastyryp jatyr. Sondyqtan tek pıserııa emes, dúken sórelerinde Shymkentte óndirilgen dámdi irim­shiktiń paıda bolýy ábden múmkin. Osy maqsatqa jetý jolynda isker azamat memleket usynǵan bar jeńildikti paıdalanýdy kózdep otyr. Sol turǵyda jergilikti ákim­diktiń qoldaýyna zor senim artady.

Agrosalaǵa bóliner qarjy qomaqty

Qalanyń aýyl sharýashylyǵy salasyna jaýapty basqarmadan alynǵan málimetke sáıkes, búginde shaharda mal sharýashylyǵy ónim­­derin óńdeıtin on bes shaqty iri kásiporyn bar. Olardyń qa­tarynda «Donı LTD», «Bıofýd», «Ońtústik Agro», JK «Nursultan» sekildi óńdeýshi kompanııalar­dy atap ótýge bolady. Bul kásip­oryn­dardyń ónimderi qazirde qala­nyń árbir dúkeniniń sóresinde tur, shymkenttikterdiń dámi men sapasyna qaraı satyp alatyn eń súıikti azyq-túlik taýaryna aınalyp keledi.

Jalpy, megapolıstiń agrosa­la­da atqarylǵan búgingi jumys­taryna kelsek, aýyl sharýashy­lyǵynyń jalpy ónim kólemi qańtar-shilde aılarynda 29,1 mlrd teńgeni quraǵan. О́ndirilgen aýyl sharýashylyǵy ónimderi 2024 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 6,9% artyp otyr. Sonymen qatar bıyl Shymkent qalasynda 23 myń ga jerge aýyl sharýashylyǵy daqyldary egildi. Egistik tanaptardyń ishinde dándi daqyldar – 7 myń, maıly daqyldar – 3,3 myń, mal azyqtyq daqyldar – 10,9 myń, kókónis pen baqshalyq – 1,7 myń, kartop 0,1 myń ga jerdi alady. Bıylǵy jıyn-terim naýqanynda osy atalǵan egis dalasynan 81 myń tonnadan astam ónim jınalady dep kútilip otyr. Qala ákimdigi 2025 jylǵa ónimdilikti arttyrýdy maqsat etip qoıdy. Osyǵan baılanysty egin sharýashylyǵy salasyn memlekettik qoldaýǵa jergilikti bıýdjetten 863,3 mln teńge qarjy qaraldy. Onyń ishinde mıneraldy tyńaıtqyshtar­dyń qunyn sýbsıdııalaýǵa – 75 mln, jylyjaı kesheniniń kommýnaldyq shy­ǵyndar qunyn arzandatýǵa – 767,8 mln, tuqym sharýashylyǵyn damytýdy sýbsıdııalaýǵa 20,5 mln teńge bólin­di. Sonymen qatar bıyl sharýa­shylyqtardan jalpy kólemi 953 tonna dızel otynyna ótinim berilipti. Jeńil­detilgen dızel otynynyń bosatý baǵasy lıtrine 250 teńge bolyp bekitildi. Janar-jaǵarmaı sharýashylyqtarǵa tolyǵymen úlestirildi. Qaı kezde de agrosala memlekettiń kómeginiń arqasynda ǵana alǵa jyljıdy. Damyǵan shetelde de fermerler úkimetten tıisti dotasııa­laryn alyp otyrady. Bul rette bizdiń el de sharýalarǵa orasan zor kómek berilip jatyr. Osyndaı járdemniń arqasynda sharýa qojalyqtary kóktemgi dala jumystaryn, kúz­gi jıyn-terimdi oıdaǵydaı atqa­ryp keledi. Shymkent­tik dıqan­dar jeńil­detilgen janar-jaǵar­maı­dyń kómegimen egin egýge, ónim­di jınap alýǵa ketken biraz shy­­ǵyndaryn ótep alyp júr. Son­daı-aq shaharda jylyjaı sha­rýashylyǵy órkendep keledi. Qala bolǵan soń, ashyq egistik alqaby az. Sondyqtan egin sharýashylyǵynda jabyq keshendi egistik alańdaryna barynsha den qoıylyp otyr. Osy maqsatqa oraı shetelden ınvestorlar tartylyp, aýqymdy jobalar da qolǵa alyndy.

Aýyl sharýashylyǵy jáne vete­rınarııa basqarmasy maman­darynyń málimdeýinshe, qala aýmaǵynda 35 zańdy mal borda­qylaý alańy jumys isteıdi. Alań­darda 11 myń bas iri qara mal bor­daqylanyp jatyr. Sút­pen birge et ónimderi de azyq-tú­lik nary­ǵynyń basty suranysta­rynyń biri. Sondyqtan qala bıligi mal sharýashylyǵynyń ishinde et óndirisine de asa kóńil bólip otyr. Ásirese et baǵasynyń naryqta arzan emes ekenin es­kersek, bul salany damytýdyń mańyz­dylyǵy ózinen ózi aıqyn­dala túsedi. Shymkenttikter et ónimderin barynsha kóp tutynady. Turǵyndardyń osy suranysyn qanaǵattandyrý maq­satynda qalalyq ákimdik mal bordaqylaýmen aınalysatyn sharýashylyqtarǵa kómek berý­den aıanyp qalyp jatqan joq. Aıtalyq, jyl saıyn kóktemgi egin naýqanynda mal azyǵy da­qyl­daryn kóbirek egýge basa mán beriledi. Mundaǵy maqsat – mal azyǵy daqyldarynyń qoryn molaıtý. Syrttan ákelingen jem­shóp qymbat bolady. Eger quramajemdi shahardyń sharýalary ózderi óndirse, ol keleshekte et baǵasynyń arzandaýyna sál de bolsa áserin tıgizedi. Budan bólek, shaharda onnan astam sút fermasy bar. Olar óndirgen ónimder Shymkenttiń sútke degen suranysynyń biraz bóligin jaýyp otyr.

Búginde megapolıste ulttyq aýyl sharýashylyǵy sanaǵy júrip jatyr. Mamandardyń aıtýynsha, ol eki kezeńde iske asady. Birinshi kezeń onlaın túrinde júrgizildi. Tamyz aıy boıy qalanyń 13 eldi mekeninde óz-ózine qyzmet kórsetý aımaqtary uıymdastyryldy. Sharýashylyqtar sol jerde sa­naq­tan onlaın rejiminde ótti. Ekinshi kezeń oflaın túrinde iske asady. Ol 20 qyrkúıek pen 20 qazan aralyǵyn qamtıdy. Osy kezeńde sanaq júrgizý maqsatynda qurylǵan arnaıy brıgadalar plan­shet arqyly tirkelmeı qalǵan sha­rýashylyqtardy aralap, derekter jınaıtyn bolady.

Sharýalardy qýantqan jańalyq

Megapolıstiń agrosalasyn túbegeıli ózgeris kútip tur. Ja­ǵymdy jańalyqty aýyl sha­rýa­­shylyǵy jáne veterınarııa bas­qarmasy basshysynyń orynbasary Jánibek Toǵaı bólisti. Mamannyń aıtýynsha, qalanyń sharýa qojalyǵy ıeleri aýyl sha­rýashylyǵy jeriniń salyǵyn osy kúnge deıin joǵary baǵamen tólep kelgen. Endi jańa erejege sáıkes sharýalardyń jerge tóleıtin salyq quny birneshe esege azaıady. Salyq azaıǵan soń ónimge ketken shyǵyn da tómen­deıdi. Bul óz kezeginde óndiriletin aýyl sharýashylyǵy ónimderi baǵasynyń arzandaýyna ákeledi.

«2018 jyly Shymkentke respýblıka­lyq mańyzy bar qala mártebesiniń beri­lýi aýyl sharýashylyǵy jerleriniń bir bóligin eldi meken aýmaǵyna qosýǵa sebepker boldy. Sonyń saldarynan sharýa qojalyqtary joǵary salyqtyq júk­­temege tap boldy. Qazirde mundaı jer­­lerge salyq mólsheri gektaryna 91 700 teńgeni quraıdy. 2022 jyly jer­gi­lik­ti máslıhat sheshimimen bul kórset­kish 50%-ǵa azaıtylyp, 45 850 teń­gege deıin tómendetil­gen. Degenmen bul jeńildik te jet­kiliksiz bolyp, jer­gi­l­ikti sharýalar men kásipkerlerge sal­maq salyp keldi. Osy máseleni sheshý maqsatynda Memleket basshysynyń qoldaýymen jańa Salyq kodeksine ózgerister engizildi. Buǵan kezinde Shym­kent qalasynyń ákimi Ǵabıt Syz­dyq­bekov te kúsh salyp, úlken bastama kóterdi. Sondaı-aq túıtkildiń sheshim tabýy jolynda ortalyq memlekettik organdar men jergilikti atqarýshy bılik ózara birlesip biraz ju­mystar tyndyrdy. Sonyń nátı­jesinde kózdelgen maqsat oryn­dalyp, úlken jetistikke qol jet­kizildi. Atap aıtqanda, 2026 jyl­ǵy 1 qańtardan bastap eldi meken aýmaǵyndaǵy aýyl sharýashy­ly­ǵy jerlerine salyq mólsheri gek­taryna 1 013 teńge bo­lyp belgilendi. Bul burynǵy mól­shermen salystyrǵanda 45 ese tómen», dedi basqarma ókili.

Aıta ketý kerek, búginde Shym­kentte 56 myń ga aýyl sharýa­shylyǵy jeri bar. Onyń 26,4 myń gektaryna 4 myńǵa jýyq sharýa qojalyǵy egin egip, jan baǵyp otyr. Joǵaryda atalǵan jańa jeńildik aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa serpin berip, qala halqyn qoljetimdi ónimmen qamtamasyz etýge jol ashpaq. Mamannyń aıtýynsha, megapolıstiń ózin-ózi asyraýyna tolyq múmkin­digi bar. Búginde qala ákimdigi osy baǵytta tıisti jumystar atqa­ryp jatyr. Onyń negizgisi – aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeıtin jańa kásiporyndar ashý. Osyndaı bastama kótergen kásipkerler men ınvestorlarǵa jergilikti atqarýshy bılik qoldan kelgen kómektiń bárin aıamaıdy. Qalada ártúrli baǵyttaǵy óń­deýshi kásiporyndar jumys isteıdi. So­nyń ishinde sút ónimderin shyǵaratyn, jumyrtqa óndiretin, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn konservileıtin óndiris oryndaryn atap ótsek bolady. Olar­dyń barlyǵy shahardyń tamaq ónerká­sibin damytýǵa orasan zor úlesin qosyp keledi. Eń mańyzdysy, bul óndiris oshaqtarynda qanshama adam eńbektenip, otbasyn asyrap otyr.