Alataýdyń arǵy-bergi betin teń jaılaǵan qazaq-qyrǵyz baýyrlastyǵy – san ǵasyrǵa jalǵasqan dostyq pen janashyrlyqtyń jarqyn úlgisi. Beıbit ómirdiń qyzyǵyn birge keshken eki jurt el basyna kún týǵan qıyn shaqta da bir-birine tirek bola bildi. Al búginde táýelsiz memleketter retinde baılanystaryn jańa beleske kóterip, ózara yntymaq pen birlikke bastaıtyn is-sharalarda bas qosyp keledi. Sonyń biri – kóp jyldan beri ótip kele jatqan Qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń forýmdary.
Tarıh toǵystyrǵan taǵdyrlar
Taıaýda Bishkekte uıymdastyrylǵan kezekti IH forýmǵa Parlament Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bastaǵan elimizdiń delegasııasy da qatysyp qaıtty. Týystas halyqtardyń tereń tarıhı jəne mədenı baı̆lanystary məseleleri talqylanǵan alqaly jıynda eki eldiń memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar men jazýshylar sóz alyp, oılaryn ortaǵa saldy. Olardyń qatarynda kórnekti ǵalym, dıplomat Ədil Ahmet, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı̆ratkeri, jazýshy, dramatýrg, aqyn, belgili manasshy Baıanǵalı Əlimjanov, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, akademık Dıhan Qamzabekuly, basqa da belgili zııaly qaýym ókilderi bar.
Jıynda sóz alǵan Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev forýmnyń ıgi dástúrge jáne turaqty alańǵa aınalǵany qos taraptyń týys peıili men zor kúsh-jigeriniń arqasy ekenin, munyń bári, túptep kelgende, qazaq pen qyrǵyzdyń rýhanı-mádenı baılanystaryn nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles qosatynyn aıtty.
«Qazaq pen qyrǵyz – ejelden týys, taǵdyry bir arnaǵa toǵysqan baýyrlas halyqtar. Qyrǵyz poezııasynyń kórnekti ókili Molda Qylyshtyń «Qyrǵyz, qazaq – alashtan» degen sózi bar. Sol aıtqandaı eki halyqqa ortaq dúnıe kóp. Bizdi tamyrlastyq, tarıh, til, din, dástúr jaqyndastyryp, ajyramastaı jalǵap tur. Osy baýyrlastyqty eń joǵary deńgeıde saqtap kelemiz. Eki eldiń prezıdentteri – Qasym-Jomart Toqaev pen Sadyr Japarovtyń ózara senimge, teń áriptestikke qurylǵan qarym-qatynasy osy sózimizge aıqyn dálel», dedi Senat tóraǵasy.
Jýyrda Qazaqstan Prezıdenti Qyrǵyz eline resmı saparmen kelip: «Biz barlyq deńgeıde ózara qurmetke negizdelgen saıası dıalog ornattyq. Memleketaralyq, parlamentaralyq jáne úkimetaralyq keńesterimiz tabysty jumys istep keledi», dep erekshe deńgeıdegi baılanystarymyzǵa basymdyq bergenin eske salǵan M.Áshimbaev sapar aıasynda Sadyr Nurǵojaulyna Qazaqstan Respýblıkasynyń eń joǵary memlekettik nagradasy – «Altyn Qyran» ordeni tabystalǵanyn tilge tıek etti.
«Keıingi jyldary qazaq-qyrǵyzdyń ekonomıkalyq qana emes, tarıhı, mádenı baılanystary da nyǵaıa túskenin kórip júrsizder. Osydan úsh jyl buryn Bishkekte uly Abaıdyń eskertkishi ashyldy. Al ótken jyly Astananyń tórinde «Aıkól Manas» eskertkishi boı kóterdi. Sondaı-aq byltyr elordamyzda belgili manasshy Baıanǵalı Álimjanov aǵamyzdyń «Alash pen Manas» dep atalatyn erekshe jyrshylyq keshi ótti. Bul bastama – áıgili dastandy dáripteýdiń aıryqsha úlgisi. Sonymen qatar bıyl Bishkekte qos eldiń prezıdentteri «Dostyqtyń altyn kópiri» monýmentin saltanatty túrde ashty. Onyń avtory talantty músinshi qaryndasymyz Tamıla Mamatova ekenin bilemiz. Eskertkish uly qalamgerler Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovqa arnalyp, eki halyqtyń arasyndaǵy myzǵymas dostyqtyń jarqyn úlgisi bolǵany sózsiz. Osy rýhanı baılanystardy bekemdeý jolynda búgingi forýmnyń da orny aıryqsha ekenin basa aıtqanymyz jón», degen Senat tóraǵasy bul is-sharanyń 23 qyrkúıek – Qyrǵyz Respýblıkasynyń memlekettik tili kúnimen tuspa-tus ótip jatqanyn jaqsylyqqa balap, quttyqtaý sózin arnady.
Sondaı-aq qos eldiń ádebıet pen óner maıtalmandaryn dáripteýge mán berip, kózi tiri klassıkterdiń kásibı dáristerin uıymdastyrý qajettigi týraly oıyn ortaǵa saldy. Onyń aıtýynsha, olardyń «sheberhanasy» – jas býyn úshin úlken tájirıbe ári úlgi-ónege. Bul urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵastyrý úshin qajet.
«Mádenı muralardyń, ıntellektýaldy qazynalardyń sıfrlyq keńistikke tolyq kólemde ótýine mán bergen jón. Sol úshin eńbekterdiń elektrondy nusqasyn ázirleý, aýdıokitaptardy kóbeıtý, vırtýaldy mýzeıler uıymdastyrý jáne taǵy basqa bastamalardy iske asyrǵan abzal. Mundaı tehnologııalyq sheshimder mádenıet pen ádebıettegi shekarasyz baılanystarymyzdy odan ári nyǵaıta túsetini anyq. Biz óz tarapymyzdan atalǵan baǵyttarda qoldaý kórsetýge daıynbyz», dedi Senat tóraǵasy.
Sonymen qatar ol Ortalyq Azııa zııalylarynyń baılanysyn kúsheıtý elderimizdiń ulttyq múddelerine sáıkes keletinin atap ótti. Osy maqsatta Ortalyq Azııa ıntellıgensııasynyń forýmyn ótkizýdi usyndy. Máselen, bıyl tuńǵysh ret qazaq-ózbek zııalylarynyń jıyny uıymdastyrylǵanyn eske saldy.
«Qazaq-qyrǵyz baýyrlastyǵy – babalardyń amanaty, bizdiń búginimizdiń berik qorǵany, bolashaǵymyzdyń senimdi kepili. Qandaı syn-qater bolsa da, birligimizge taban tiresek, biz eńsermeıtin qıyndyq joq. Osy jolda zııaly qaýymnyń ıntellektýaldy áleýetine erekshe arqa súıeımiz. Sizder rýhanı elshiler retinde ortaq muramyzdy molaıtyp, ulttyq bolmysymyzdy baıytýǵa jáne eki eldiń yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıtýǵa óz úlesterińizdi qosa beresizder dep senemiz. Qazaq-qyrǵyz dostyǵy máńgi jasasyn!» degen M.Áshimbaev eki halyqtyń dostyǵyn nyǵaıtýǵa erekshe úles qosyp júrgen birqatar azamatty Parlament Senatynyń Qurmet gramotasymen marapattady.
Forýmdy Qyrǵyz Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi, halyq jazýshysy Arslan Koıchıev júrgizip otyrdy. Manas eli tarapynan Jogarký Kenesh tóraǵasy Nurlanbek Týrgýnbek ýýlý, akademık Abdyǵany Erkebaev, Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Qanybek Imanalıev sóz sóılep, forýmnyń mańyzyn, rýhanı-mádenı baýyrlastyqty erekshe atap ótti.
Qyrǵyzdyń bas jazýshysy senator, akademık Darhan Qydyrálige osy eldiń Jazýshylar odaǵy bıletin qurmetpen tapsyrdy.
Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshiniń tóraǵasy Nurlanbek Týrgýnbek ýýlý óz sózinde qazaq-qyrǵyz jurttary baıyrǵy zamannan qustyń eki qanatyndaı birge ósip-ónip, aralas-quralastyqta ómir súrip kele jatqanyn atap ótti.
«Al búgingi bizdiń talqylap otyrǵan taqyrybymyz – mádenı dıplomatııa. Bul uǵym qazirgi jahandaný dáýirinde elaralyq baılanysty shyńdaýdyń basty tetigi. Sondyqtan mádenı dıplomatııa ózara baýyrlastyqty bekemdeý jolynda dańǵyl jol salyp, eki halyq zııaly qaýym ókilderiniń IH forýmy basynda jolyǵyp otyrmyz», dedi ol.
N.Týrgýnbek ýýlý Qyrǵyzstan men Qazaqstan bir-birimen tyǵyz qarym-qatynas, dostyq dánekerlik ornatpaı, alysqa bara almaıtynyn atap ótti. Qazaq aqyny Muhtar Shahanovtyń «Bul dúnıede qazaqqa qyrǵyzdan, qyrǵyzǵa qazaqtan jaqyn el joq. Ekeýi botanyń eki kózindeı» degen sózin mysalǵa keltirgen Jogorký Kenesh tóraǵasy qazaq pen qyrǵyzdyń dúnıetanymy men ómirge kózqarasy, mádenıeti men ádebıeti uqsas bolǵandyqtan, bir-birin árdaıym qoldap, biriniń jetistigine ekinshisi maqtanyp júretinin jetkizdi.
Alataý asqan altyn kópir
Qazaq pen qyrǵyzdyń mádenı saladaǵy qarym-qatynasy tuńǵıyq tarıhı kezeńderden bastaý alady. Oǵan keshegi ótken Súıinbaı men Arystanbektiń, Jambyl men Toqtaǵuldyń, Kenen men Osmanquldyń, Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatov syndy ǵulamalardyń aralaryndaǵy baılanystar jaqsy dálel. Osylaı degen qoǵam qaıratkeri Ádil Ahmet búgingi tańda eki el prezıdentteri, qala berdi parlamentteri men zııaly qaýym ókilderi arasyndaǵy qarym-qatynas Alataýdyń arǵy-bergi betine altyn kópir bolyp otyrǵanyn jetkizdi.
«Bul oraıda qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń osyǵan deıin ótken segiz forýmynyń mándi de júıeli bolǵanyn erekshe ataǵan jón. Olar Bishkek pen Astanada, Osh pen Taldyqorǵan sekildi oblys ortalyqtarynda uıymdastyrylyp, eki eldiń zııaly tulǵalary bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp júr. Mundaı qarym-qatynas ǵalymdar arasynda da jalǵasyn taýyp keledi. Máselen, keıingi 35 jyl boıy men zerttep júrgen amerıkalyq úndisterdiń altaılyq tegi qyrǵyz ǵalymdaryna da qozǵaý salyp, ótken jyly akademık Qadyraly Qońqabaev bastaǵan tórt qyrǵyz ǵalymy amerıkalyq navaho úndisteri men qyrǵyz halqynyń salt-dástúri men nanym-senimi óte uqsas ekenin dáleldeıtin týyndyny qyrǵyz tilinde jaryqqa shyǵardy. Qazir álgi týyndyny AQSh-tyń Chıkago qalasynda turatyn qyrǵyz ǵalymdary aǵylshyn tiline aýdaryp jarııalaýǵa kúsh salyp jatyr. Biz zerttep júrgen taqyrypqa Túrkııa ǵalymdarynyń qyzyǵýshylyǵy da orasan», dedi ol.
Sondaı-aq Á.Ahmet Qyrǵyzstan úkimeti 2018 jyldy «Shyńǵys Aıtmatov jyly» dep jarııalaǵan kezde ataqty jazýshynyń 90 jyldyǵy Qazaqstanda da keń kólemde atalyp ótkenin tilge tıek etti.
Ádebı baılanystyń áleýeti zor
Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenovtiń aıtýynsha, qazaq pen qyrǵyz arasynda mádenı dıplomatııa men ádebı baılanystar qaı zamanda da joǵary deńgeıde órbigen. Ásirese aýyz ádebıetinde, epos, jyr, aıtys jáne jazba ádebıet kezeńderinde de bul baılanys úzilgen emes.
«Ǵasyrlar boıy eki halyqtyń qalamgerleri bir-birine yqpal etip, ortaq ıdeıalardy jyrlap, ózara rýhanı baılanystardy nyǵaıtyp otyrdy. Qazaq pen qyrǵyz halyqtarynyń aýyz ádebıeti mazmuny men túri jaǵynan óte uqsas. Eki halyqtyń folklorynda batyrlyq epos erekshe oryn alady. Qazaqtyń «Qobylandy», «Alpamys», «Er Tarǵyn» jyrlary men qyrǵyzdyń «Manas» eposy mazmundyq jaǵynan bir-birimen úndes. Aıtalyq, «Manas» eposyn qazaq jyrshylary da jatqa aıtyp kelgen, al qyrǵyz jyrshylary qazaq epostaryn bilgen. Bul – ortaq rýhanı keńistiktiń dáleli», dedi ol.
Sondaı-aq Shoqan Ýálıhanovtyń 1856 jyly Quljaǵa saparynan keıin «Manas» jyry jaıynda alǵash pikir aıtyp, murany ǵylymı aınalymǵa alǵash túsirgenin eske saldy.
«Kezinde Muhtar Áýezov «Manas» jyrynyń qyrǵyz halqynyń ǵana emes, kúlli túrkitildes halyqtardyń ortaq qazynasy ekenin, onda halyqtyń taǵdyry men tarıhy tutastaı kórinis tapqanyn aıta kelip: «Qyrǵyzdyń Manasy – álemdik epostardyń shyńy. Ol – qyrǵyz halqynyń asqan rýhanı jetistigi», degen edi. HIH ǵasyrdaǵy qyrǵyz Qataǵan men qazaq Súıinbaı arasyndaǵy aıtys – eki eldiń ádebı baılanysyn aıshyqtaıtyn jarqyn úlginiń biri. Búginde kitap aýdarmalary, birlesken konferensııalar, festıvalder – bári de halyqtarymyzdyń dostyǵyn odan ári tereńdetip jatyr», dedi ol.
Sondaı-aq M.Qulkenov óz sózinde «Túrki áleminiń ádebıeti» atty tarıhı-mádenı, rýhanı baılanystardy nyǵaıtý jobasyn júzege asyrý josparlanyp otyrǵanyn, onyń basty maqsaty – túrki elderi ádebıetiniń eń úzdik shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdaryp, shyǵarý ekenin tilge tıek etti.
«Qazirgi kúni úsh memleket – Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstandaǵy Jazýshylar odaqtarymen tıisti memorandýmdarǵa qol qoıylyp, aldyn ala daıyndyq jumystary atqaryldy. Ár elden 52 avtor, barlyǵy 156 qalamger qamtylyp otyr. Basqa da túrki elderiniń shyǵarmashylyq odaqtarymen kelissózder júrgizilip jatyr. 2025 jyly osy joba aıasynda qyrǵyz ádebıetinen Sultan Raevtyń «Topan» romany, Arslan Qoıshıevtiń «Tuqumqurt» romany, ázerbaıjan ádebıetinen Anar Rzaevtiń «Qonaqúı bólmesi» povesi, ózbek ádebıetinen Haırıddın Sultannyń «Baqyt jaǵalaýy» kitaptary jaryq kórmek. Al 2026 jyly joba aıasynda Ashym Jakypbekovtiń «Tıńırı Manasy», Melıs Abakırovtiń «Barymtasy», Samsak Stanalıevtiń «Chagylgandyn kóz jashy (Naızaǵaıdyń kóz jasy)» kitaby, Beken Nazaralıevtiń «Batken tutqyny», Beıshebaı Ýsýbalıevtiń «Povest, áńgimeleri», Topchýgúl Shaıdýllaeva men Abdılamıt Matısakovtiń «Áńgimeler jınaǵy» basylýǵa daıyndalyp jatyr», dedi ol.
Sonymen qatar M.Qulkenov keńes zamanyndaǵy jappaı asharshylyq jyldary eki mıllıondaı qazaq qyrylyp, birazy kórshi elderge bosyp, pana tapqanyn, sonyń ishinde Alataý asyp, Qyrǵyzstanǵa kelgen qazaqtarǵa qyrǵyz úkimetiniń basshysy Júsip Ábdirahmanov qolushyn sozǵanyn eske aldy. Sol tusta astyq daıyndaý josparyn oryndap, sholaq belsendilik tanytpaı, azyq-túlikti ortalyqqa jibermeı, óz elinde alyp qalǵanyn, osylaısha, Qyrǵyzstanda asharshylyq zulmatyn azaıtyp, 200 qazaq otbasyn náýbetten aman alyp qalǵan Júsip Ábdirahmanovtyń erligin qazaq halqy umytpaıtynyn basa aıtty.
«Aıtýly qazaq aqyny Yǵylman Shórekov «El qamyn jegen erlerdiń, sóz bilgen janda haqy bar» degen eken. Osy rette Astana men Almaty qalalarynda eliniń qamyn jegen er Júsip Ábdirahmanovqa eskertkish ornatý kerek dep sanaımyn. Bul eki halyqtyń ótken tarıhy úshin de, máńgilik dostyǵy úshin de mańyzy zor eskertkish bolar edi», dep oıyn túıindedi.
Forým barysynda sóz alǵan belgili manasshy Baıanǵalı Álimjanov óziniń bul jıynǵa aıryqsha súıinshi jańalyqpen kelip otyrǵanyn aıtty.
«1995 jyly men Manastyń myń jyldyǵyna arnalǵan toıǵa qatysqanymda kóptegen úlken manasshy-jyrshylardy kórdim. Olar maǵan osy jyrdy qazaqsha sóıletýge qolqa saldy. Bul usynys kópten beri oıymda júrgen edi. Sodan jaqynda «Manastyń» jıyrma bes taqyrybyn qazaqsha jyrlap shyqtym. On myń joldan asa óleń boldy. Endi, Alla jazsa, kitap qylyp shyǵaryp, Manas kúninde alyp kelip, ózderińizge tabystaý oıymda bar», degen ol ózi aýdarǵan jyrdyń birer shýmaǵyn aıtyp, «Manas» túpnusqasynan jomyqshylarsha úzindi oqyǵanda, búkil aýdıtorııa arqalanyp, rýhtanyp ketti.
Sóıtip, qazaq aqyny jergilikti halyqtyń qoshemetine bólendi.
Yntymaqqa úıirgen úsh bastaý
«Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, akademık Dıhan Qamzabekuly qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń qazirgi forýmy bir kezdegi Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ystyqkól forýmynyń» rýhanı jalǵasy ispettes ekenine toqtala kele, týys eki halyqtyń jádıtshildik jańǵyrýy, Alash kezeńindegi birligi týraly sóz qozǵady.
«Birinshisi – Ýfadaǵy «Medrese Ǵalııa» bastaýy. Soıy asyl, túrki dúnıesine ortaq tulǵa Zııa Kamalı negizin qalaǵan oqý ornynda bashqurt, tatar, qazaq, qyrǵyz, qaraqalpaq, qumyq, t.b. balalary oqyp, keıin ult-ulysynyń bilim-ǵylymyn, baspasózi men jańa ádebıetin qalyptastyrdy. Mine, osy qutty shaharda eki azamat – qyrǵyz Ishanǵalı Arabaıuly men qazaq Hafız Sársekeuly oı biriktirip, 1911 jyly tuńǵysh ret jádıttik baǵyttaǵy «Qazaq-qyrǵyz álippesin» jazdy. Álbette, A.Baıtursynulynyń 1912 jyly Orynborda shyqqan bilikti, salmaqty «Oqý quralynyń (Qazaqsha álippe)» jóni bólek, biraq ózderin sol Aqańnyń shákirti sanaǵan qos azamattyń bastamashyldyǵy, ójettigi tarıhqa enýi qajet. Sondaı-aq osy data qos eldiń fılologııa, lıngvıstıka salasynyń birlik kúni retinde aıqyndalsa deımiz», dedi akademık.
D.Qamzabekulynyń aıtýynsha, ekinshi bastaý – 1916 jyldaǵy úrkinshilik taǵylymy. Bul – týysqan eki ult úshin de eń aýyr shaq.
«1916–1917 jyldary san myń halyq týǵan jerinen amalsyz Qytaı aýdy. Babalarsha aıtsaq, «bir jaǵy – jar, ekinshi jaǵy – quz» edi. Ásirese qyrǵyz ulty údere kóshti. Sol kóshtiń ishinde bolashaq qyrǵyz klassıgi, ol kezde jas bozbala Qasym Tynystanuly da júrdi. Qaraly da jaraly kúnderde Alash kósemi Álıhan Bókeıhan bastap, Peterbordyń jaýapty oryndaryna, Memlekettik Dýmaǵa deıin dabyl qaqty. «Qyrǵyz halqyna kómek» dep elden jylý jınady. Buǵan kýá – tarıhı «Qazaq» gazetindegi materıaldar. Alash gazeti dereginshe, úrkinshilikke ushyraǵan qyrǵyz halqynyń sany 164 myń eken. Mine, osynyń basym bóligin qaıtarýǵa qazaq zııalylary erekshe atsalysty. Mundaı derek Alash gazetterinde tunyp tur. Bizdińshe, osy úrkinshiliktegi birlikke belgi ornatý – búgingi urpaqtyń asyl paryzy. Tipti eki eldiń sýretkerleri roman jazyp, kórkem fılm túsirse de quba-qup», dep oıyn túıindedi.
Akademık aıtqan úshinshi bastaý – Alash muraty. Bul – bizdi biriktiretin rámizdi kezeń.
«О́z basym «Qazaq», «Aqjol», «Tilshi» gazetterinen Ishanǵalı Arabaıuly men Qasym Tynystanulyna qatysty keminde 30-ǵa tarta maqala, derek oqydym. Mysaly, áıgili qazaq aqyny Ǵumar Qarashtyń «О́rnek», «Turmysh» atty kitaptaryn taratýǵa Ishanǵalı belsene atsalysqan. Qyrǵyz Qasymnyń «Alashqa» atty óleńi keıingi barlyq jınaǵyna endi.
1922 jyly Tashkentte Alash zııalylary qurǵan «Talap» mádenı uıymynyń basqarma quramynda da Qasym júrdi. Osy qalada joǵary deńgeıde ótken Aqańnyń 50 jyldyq mereıtoıynda qyrǵyz zııalylary tik turyp qyzmet etken. Sondaı-aq qyrǵyz klassıgi Qasym Tynystanulynyń alǵashqy óleńderi qazaqtyń tarıhı «Aq jol» gazetiniń (Tashkent) izashary «Jańa óris» gazetinde jarııalanǵany da – zertteýge laıyqty taqyryp», dedi D.Qamzabekuly.
Forým qorytyndysynda eki eldiń Parlament spıkerleri M.Áshimbaev pen N.Týrgýnbek ýýlý mańyzdy saıası, ekonomıkalyq, mádenı basqosýlar sátimen jalǵasatynyn málimdedi.