Bertin kele anaý Arshatynyń arǵy jaǵynan tóteleı ótip júrgen Shúı boıyndaǵy aǵaıynnan alystap kettik. Eki araǵa shekara bekimegende, Qosaǵash pen Jazatyrǵa salt atpen jarym kúnde jetip barar edińiz. Áttegen-aıy, tórt túligimiz qoralas jatqan irgedegi jurtqa myńdaǵan shaqyrymdy aınalyp júretin boldyq. Anyǵynda, jol tússe ǵana júremiz. Altaıdy qaq bólgen tikenekti symnan týra asa almaǵan soń, týysshylaýdy da sırettik. Aıaqasty bolmasa, arnaıy baratyndar ilý de bireý. Biz-daǵy oıda joqta atqa qondyq. Baǵyt – Qosaǵash, odan ári Baıan О́lgeı.
At-kólik aman-esen elge jetken soń úsh-tórt kúndegi kórgen-túıgenimdi birden qaǵazǵa túsire qoımadym. Eń áýeli ǵalym aǵamyz Rahmetqajy Bersimbaı men shejireshi aqsaqal Pıoner Muhtasyrovtyń tanymdyq, tarıhı kitaptaryn sholyp shyqqam. Qos kitap ta Taýly Altaı ólkesinde qalyp ketken aǵaıyndardyń tarıhyn túgendeıdi, shejireden syr shertedi...
Qarap otyrsaq, tórt memlekettiń shekarasynda jatqan qart Altaıdyń tórt jaǵyn da ózimizdiń aǵaıyndar ıen jaılapty. Biz bara jatqan Qosaǵash aýdanynda 9 myńǵa jýyq qazaq turady desek, aýdannyń 90 paıyzǵa jýyǵy qazaq ulty. Qalǵany Altaılyqtar... Tarıhta tóleńgitter dep te ataıdy olardy. Áıgili «Úkók hanshaıymy» tabylǵan Úkók jazyǵy da osy óńirde. Áıteýir tarıhty qozǵadyq, árisine úńilsek, aralasyp-quralasyp otyrǵan el ótken ǵasyrdyń 30-jyldary úshke bólingen. Baı ólke Mońǵolııaǵa qarasa, Qosaǵash pen Jazatyr Reseıdiń Taýly Altaıyna qosyldy. Bizdiń bilýimizshe, «Katonqaraǵaı men Jazatyr arasyndaǵy joldyń qıyndyǵy jurtty áýrege saldy» degen syltaýmen Shyńǵystaı bolystyǵynan bólip áketken. Kúni keshe at sýaryp júrgen Qatyn ózeni de arǵy bette qaldy. Baıqasaq, bul óńirdegi jer-sý ataýlary túgeldeı derlik túrkilerden tamyr alady. Til ıkemine qaraı azdy-kópti ózgeriske ushyratqany bolmasa, rasymen túp-tórkini ózimizden órbigen.
Tamyzdyń sońyna qaraı jolǵa qamdandyq. Ǵalymdardan jasaqtalǵan sapardy Berel qoryq-mýzeıiniń dırektory Almas Sarbasov bastady. Olardyń kózdegeni tańba izdestirý eken. Kánigi qarapaıym tańba. Osy kúnge deıin saqtalǵan rý-taıpalardyń tańbalarynan bastap malǵa basatyn tabro tańbaǵa deıin zerttep, zerdelep qaǵazǵa túsirmek. Úzeńgiles bolǵan PhD, arheolog Samat Samashev tańbanyń ǵylymı ǵana emes, basqa da mańyzy baryn tilge tıek qylǵan.
– Ár halyqtyń ózine tán tańba-belgileri bolǵan. Ýaqyt óte formasy ózgergen shyǵar. Biraq qoǵamdaǵy fýnksııasy sol qalpy. Ertede jolaýshy jolynda eshkimdi jolyqtyrmasa da kimniń elinde júrgenin jartas betindegi, qudyǵyndaǵy sýretterge, malynyń en-tańbasyna qarap bilgen. Qazirgi zamanda da osy qaǵıdat saqtalǵan. Ár eldiń shekarasynda ózine tán tańbasy bar. Buryn sheber ózi jasaǵan buıymyna qol tańbasyn qoısa, búgin kez kelgen taýarda kásiporynnyń logotıpi bolady, – dep Samat Samashev qaladan shyǵar-shyqpastan sapardyń taqyrybyn tarqatqan.
Ár áńgimeniń basyn shala otyryp, Qazaqstan-Reseı shekarasyna deıingi oǵyr-shoǵyr joldy da artqa tastappyz. Shekara beketindegi uzyn-sonar kezekten sátimen ótsek, odan keıingi jol tep-tegis. Zmeınogorsk, Barnaýyldy basyp ótemiz. Zmeınogorsk dese, jazýshy Dıdahmet Áshimhannyń «Katonqaraǵaıdyń tarıhy Zmeınogorskide jatyr» degen sózi áli qulaǵymda. Alańsyz arhıvin aqtarýǵa múmkindik bolsa shirkin, qanshama qazyna jatyr? Katonqaraǵaı men Qosaǵashtyń bólinýi týraly qujattar da sol jaqtyń muraǵatynda qattalǵan desetin úlkender.
Zýlaǵannan zýlap, Altaı aımaǵynyń ortalyǵy Barnaýylǵa qas qaraıa ilindik. Qalany qaq jaryp, Ob ózeni jylystaıdy. Sáýletti qalada qurylys qarqyndy. Bir shetinen záýlim úı soǵyp jatsa, ortalyǵynda tehnıkalar asyr-gúsir jol salyp júr. Damylsyz damyp jatqandaı kórindi. Aragidik kezdesetin kóneleý ǵımarattar Barnaýyldyń qazyǵy erte, tym erte qaǵylǵanyn ańǵartady. Tap-tuınaqtaı qalaǵa tabanymyz tıer-tımesten Taýly Altaıǵa asyqtyq. Jan-jaǵymyzdy qyzyqtap otyrǵan bizder kólikti jol-jónekeı toqtata bergen soń ba, júrgizýshi tún aýmaı jetip alaıyq dep daýystaǵan. Áıtpese, Qatyn ózenin jaǵalaı jatqan orystyń áıgili jazýshysy Vasılıı Shýkshınniń aýylyn kórsek dep edik. Kórgender «qudaı salmasyn, keremet jasalǵan» dep aýyzdarynyń sýy quryp aıtyp otyratyn. Úıi ǵana emes, bútin bir aýyl jazýshylaryna arnalǵan. О́zimizdiń Oralhan Bókeıdiń aýyly Shyńǵystaıdy da rýhanı bir ortaǵa aınaldyryp jiberer me edi. Aýyl ishindegi jazýshynyń keıipkerleri turǵan úılerdiń qabyrǵasyna «Bes tıyn» áńgimesindegi Zákeńniń úıi», «Mynaý appaq dúnıedegi» Qojaqtyń úıi» dep turyp jazyp tastasa, kelgen qonaq aýyldy aralap kete barmaı ma? Bizdiki aıtý ǵoı, oıdym-oıdym ortalyq kósheden «Oralhannyń mýzeı-úıi» degen bir baǵdar belgisin qoıa almaı otyryp, keıipkerlerin túgendeıdi deısiz be? Ábdikerim bolys salǵyzǵan qos korpýsty qaraǵaı mektepti de talan-taraj etkenbiz. Saqtap qalsaq, rýhanı orta bolar edi? Uzaq jolda terezege telmirip otyryp, ár nárseni osylaı armandaı beredi ekensiń.
Taýly Altaıdyń irgesindegi Manjerok aýylyna tún ortasy jetip, at sýyttyq. Etımologııaǵa salsaq, Myńjúrek. Durysy da sol sekildi. Budan ári qaraıǵy aýyl ataýlarynyń da túbiri túrki tilinen taraǵan. Ol týraly qabyrǵaly qalamgerimiz Qalıhan Ysqaq zerttep, dáleldep jazǵany bar. Myńjúrekte bizdi qarsy alyp, qonaq qylǵan aǵaıynymyz Aqjol Qarshyǵa tamaqtanǵan soń, orman arasyndaǵy qaraǵaıdan qıylǵan úıge alyp bardy. Qys uzaq degen Katonqaraǵaı tamyzda tamyljyp tursa, Taýly Altaıda kúzdiń lebi anyq seziledi. Onymen qoımaı, jańbyr tolassyz sebelegen. Shyń basyna qyrbaq qar túsipti. Qaraǵaı úıdiń ortasyndaǵy temir peshke qaraǵaı jańqany ústi-ústine salyp, ázer jylyttyq.
– Negizi she, komfort úıler de bar. Ishki jaqtan keletin týrısterdiń kóbi osyndaı qarapaıym úıge toqtaıdy. Taýdyń minezin sezdiretin úıler kerek dep jatady. Shyn ǵoı, bári qaladaǵydaı zamanaýı bolsa, nesi qyzyq, – dep Aqjol aqtalǵandaı boldy.
Ne dese de, qanaǵat qylmasqa bolmaıdy. Jazdyń kúni jantaıa ketetin bos qonaqúı tabý qıyn munda. Týrıster tipti, keler jyldyń sáýirine deıin brondap qoıypty. Shúıdiń boıy ala jazdaı shúpirlegen halyqtan bosamaıdy. Qys tússe, taý shańǵysy shyrqap tur. О́zimizdiń О́r Altaıda da jaz sońy týrıstik maýsymdy jaýyp tastamaı, shańǵy tebý, syrǵanaý syndy qysqy demalys túrlerin uıymdastyryp qoıar ma edi. Jol soqty ma, shytyrlaǵan otqa qarap jatyp, tuıaq serippeı qalǵyp ketkenbiz.
Ertesi ertemen qaıta jolǵa shyqqanbyz. Shúıdiń sý tógilmes taqtaıdaı joly. Qatyn ózenin jaǵalaı otyryp, Qosaǵashqa deıingi 420 shaqyrymdy qalaı artqa tastaǵanymyzdy sezbedik. Jol boıy ersili-qarsyly aǵylǵan kólik pen ózendi jaǵalaı salynǵan saıahatshylardyń úılerinde esep joq. Mańaıy qujynaǵan halyq. Basynan bor ezgendeı aǵara aǵyp jatqan Qatyn ózeni bizdiń kózge erekshe ystyq kórindi. Jat jerde jatqanymen bastaýy bizden, Muztaýdyń baýyryndaǵy muzdyqtardan syzdyqtaı shyǵyp, asaý ózenge aınalady. Áıgili shyńnan eki ózen shyqsa, biri – Aqbulqaq. Ol Berel aýylyn qaq jara ótip, Buqtyrmaǵa quıady. Ekinshisi Altaıdy aralaı jyljyp, Obqa qosylatyn Qatyn ózeni.
Altaıdyń qos qaptalyn tel emgen eldiń tirshiligi de uqsas. Negizgi kásip kózi – mal men týrızm. Qosaǵash aýylynyń irgesindegi Tóbeler aýylynda turatyn aǵaıyn Orazaı Karanovtyń úıine túsip edik, jantalasa shóp úıip júr. Biz jaqta shóp naýqany qyzǵanda eldiń bir-birine sálem berýge murshasy bolmaıdy.
– Kúni buryn aıtyp qoıǵandaryń jaqsy boldy-eı, áıtpese túnniń bir ýaǵyna deıin shópte júremiz, – deı kele qushaǵyn jaıdy. Syrtta júrgen soń saǵynatyn sııaqty. Ertedegi emin-erkin barys-kelis bolmaǵan soń bizdiń kele jatqanymyzdy estip, kúıip turǵan tirshiligin ysyra turdy. Áńgimesin aıta júrip, qazan kóterdi, samaýyr tutatty. Aǵaıynnan alystap ketkenimizben, ata dástúrdi umytpaı otyrǵanyna rıza boldyq.
– Bizder ǵoı, salttan attamadyq, tildi saqtap keldik. Endigi urpaq tildi umytyp barady. Qazaq tilindegi mektepter de jabyldy. Erteń tarıhyn umytsa, bilmeımin, – deı bergen Orazaı Altaıuly.
– Bizdiń de oıymyz sol ǵoı, – dep Samat Samashev áńgimeni qostaı jóneldi.
– Sıfrlanýǵa qaraı malǵa basylatyn tańba dástúri de joǵalyp barady. Qazir iri qaraǵa chıp qoıa salady. Al tańba dep otyrǵanym, bizdiń tarıh. Jerdiń belgisi. Erteń zaman qalaı bolady, kim bilsin? Biraq biz kópshilik mán bere bermeıtin tańba, belgiler týraly málimetti qaǵazǵa túsirip, tarıhqa basyp qoıýymyz kerek, – dedi nyǵarlaı sóılep.
– Durys-durys, – dep dastarqan basyndaǵylar da qoldap otyrdy.
As qaıyrylǵan soń ǵylymı qyzmetkerler Tóbeler aýylynyń tańbasyn izdeýge kirisken. Á degende qojaıynnyń qorasynda qystyrylyp turǵan tabro temirin sýretke túsirdi. Qos temirdiń biri «A» ıaǵnı Altaıuly degen belgi bolsa, ekinshi «T». Iаǵnı Tóbeler aýylynyń jylqysyna basatyn tańba. Aımaq azamattary áli kúnge osy belgige qarap, qaı aýyldyń maly ekenin ajyratyp otyrady. Ǵalymdar aýyldyń burynǵy belgisi de tabyla ma degen oımen kóne mazarlardy da surastyra otyrǵan. Sóıtsek, Jazatyrdyń jolynda samannan quıylǵan tórt qulaqty beıitter bar desti. Alaıda aınalshaqtap júrip birde-bir belgi baıqamady. Esesine, Shyńǵystaıda bolys bolǵan Ábdikerim Erejepulynyń jıen nemeresi Boshtaıdyń basyna tize búgip, qol jaıdyq. Bala kúnnen estip óskenimiz, 1911 jyly Semeıde oqyp júrgen Sultanmahmut Toraıǵyrov osy biz turǵan Qosaǵash arqyly Shyńǵystaıǵa baryp, sabaq bergen. Sonda ǵoı, Ábdikerim bolystyń 17 jastaǵy Baǵıla esimdi qyzyna ǵashyq bolyp, sóz salǵan. Aqynnyń sol tustaǵy óleńderiniń deni Baǵılaǵa arnalǵan desedi. О́kinishtisi, bolys buǵan qarsy bolyp, qyzyn atastyryp qoıǵan Shúı boıyndaǵy iri saýdagerdiń balasy Aqsoltanǵa qyryq túıe jasaýymen uzatqan. Ol týraly Rahmetqajy Bersimbaıdyń «Jeruıyǵym – Jazatyr» kitabynda da jazylypty. Baǵılanyń kózin kórgen úlkender aı dese aýzy, kún dese kózi bar, sulýdyń sulýy, otyrystyń gúli bolǵan dep aıtady eken. Aqyndyq óneri de kópshilikti tamsantypty. Qol jaıyp, bet sıpaǵanymyz mine, sol kisiniń ulynyń mazary. Orazaı Altaıulynyń aıtýynsha, Baǵılanyń beıiti de osy mańaıda kórinedi.
Ár tasy tarıhqa tunǵan mekennen attanbas buryn Jańa aýyldaǵy «Altaı qazaqtarynyń» mýzeıine de buryldyq. Qosaǵash aýdanynyń ótkeni men ketkeni osynaý ólketaný mýzeıinde toptastyrylypty. Qaımaǵy buzyla qoımaǵan aýdanǵa endi qashan jol túser, kim bilsin? Qosh, Qosaǵash dep Baı ólkege, baıyrǵy babam meken etken Bes Boǵdanyń bókterine bet aldyq.
Baıan О́lgeıde tarıhshylar aımaq ákiminiń qabyldaýynda bolyp, azdy-kópti suhbat qurdyq. Aımaq basshysy Zańǵar Esentaıuly eki el arasyn jaqyndatý úshin Qytaı arqyly qatynasýdyń tıimdi joldaryn qarastyryp jatqanyn aıtyp qaldy. Odan da ózge josparlaryn jaıyp salǵan. Jaıyp salǵanymen, biz jazyp sala almaımyz. El úshin atqarylatyn jumys nátıjesin ýaqyt kórsetedi.
О́skemen – Qosaǵash – О́skemen