Jaqynda ǵana Nobel syılyǵyn qanjyǵalaǵan majarstandyq jazýshy Laslo Krasnahorkaıdyń álemge tanymal romany «Ibilis bıi» – ádebıet pen fılosofııanyń úılesiminen týǵan erekshe týyndy. Avtor bul shyǵarmasynda belgili bir bı yrǵaǵyn eske túsiredi. Osy bir tuıyq ári beımálim qurylym romannyń ishki álemin, ondaǵy keıipkerler taǵdyrynyń mánin aıqyndaıdy. Keıipkerler úmit qýǵan saıyn kúızeliske kóbirek túsedi, qashqan saıyn sol baıaǵy bastalǵan jerine qaıta oralady. Qazaqtyń «dúnıe – dóńgelek» degen bir aýyz sóziniń qandaı ǵalamdyq fılosofııaǵa aınalǵanyn eske túsirińiz.
Tarıh pen fılosofııanyń toǵysy
Bul – jaı ǵana kórkemdik tásil emes, Nıssheniń «máńgi qaıtalaný» ıdeıasymen úndes fılosofııalyq oı. Nemis oıshyly ómirdiń ár sáti sheksiz qaıtalanyp otyrady degendi aıtqaly talaı ýaqyt ótti. Sol qaıtalanýǵa tótep berý – ómirdi bar kúıinde súrý hám shynaıy qabyldaý. Al Krasnahorkaıdyń keıipkerleri bul máńgilik sheńberden shyǵa almaı, úmittiń de, erkindiktiń de jalǵan beınelerin ǵana kóredi.
Endi bir sát osy roman jazylǵan ýaqyt pen orynǵa nazar aýdaraıyqshy. Shyǵarma jazylǵan ótken ǵasyrdyń 80-jyldaryndaǵy Majarstan – sosıalıstik júıe daǵdarysqa ushyraǵan, ujymsharlar kúıregen, senim men qundylyqtar joǵalǵan kezeń edi. Mine, osy tarıhı ahýal Nısshe fılosofııasyna tán «qundylyqtar daǵdarysynyń» naqty kórinisine aınalǵan. Krasnahorkaıdyń batpaqqa batqan, jańbyrdan kóz ashpaǵan shaǵyn aýyly – sol qoǵamnyń tıiptik úlgisi, rýhanı keńistigi.
Romandaǵy qurylymnyń ózi – máńgi qaıtalanýdyń kórkem modeli. Alǵashqy alty taraý alǵa jyljıdy, keıingi alty taraý keri baǵytta baıandalady. Mysaly, sońǵy sóılem taǵy da basyndaǵy kóriniske ákeledi. Muny avtordyń shyǵarmashylyq stıli dep qabyldaǵan jón. Biraq birdeńe aıtqysy kelip turǵanyn da ańdaǵan durys. «Qazan aıynyń sońǵy kúniniń bir tańy bolatyn. Salqyn jańbyrdyń alǵashqy tamshysy aýyldyń batysyndaǵy tuzdy jazyqqa tamǵan sátte, Fýtakı kezdeısoq qońyraý úninen shoshyp oıandy». Shyǵarmadaǵy sóılemder osyndaı shubalańqy da kúrdeli. Al ony túsiný úshin avtordyń negizgi ıdeıasyn, osyǵan deıingi shyǵarmashylyq álemin zertteý kerek.
Avtor ár sóılem saıyn, ár keıipkerdiń is-áreketin baıandaǵan saıyn esińe salatyn tuıyq sheńber – adam ómiriniń ózgermeıtin taǵdyryn beıneleıdi. Osy roman týraly túsirilgen rejısser Bela Tarrdyń jeti saǵattyq fılminde de dál osy yrǵaq anyq beriledi: toqtaýsyz jańbyr, jaıbasar qımyl, uzaq kadrlar. Bári de ýaqyttyń toqtap qalǵandaı áserin kóz aldymyzǵa ákeledi.
Aldamshy qundylyqtar baıany
«Ibilis bıi» – úmitke qarsy roman. Jazýshy biz kóp ıek súıeıtin úmitti adamdy alǵa jeteleıtin kúsh emes, tańdaýdan aıyratyn tuzaq retinde kórsetedi. Aýyl halqy ózin qutqarady dep eki alaıaq adamǵa senedi, biraq bári baıaǵy azap pen aldanýǵa kez bolady.
Osyndaı oılary arqyly avtor úmittiń ózin qoǵamdyq aldaý tetigi retinde áshkereleıdi.
«Ibilis bıin» oqyǵan ádebıet synshylary ony kóbinese pessımıstik shyǵarma retinde baǵalapty. Biraq bul shyǵarmanyń negizgi astary – úmitsizdiktiń ózinen ómirge degen qulshynys tabý. Ańdasańyz, Krasnahorkaı oqyrmandy jubatyp, «bári jaqsy bolady» demeıdi. Kerisinshe, ol adamdy shyndyqtyń aýyr júgin kóterýge jeteleıdi. Álemge burynnan tanys, al bizge esim-soıy endi jetken Krasnahorkaı adamzattyń eń uly da aýyr suraǵyn qaıta ózimizge qoıady. Bul suraq «úmit joq jerde ómirdiń máni bar ma?» dep atalady. Buǵan jaýap bar ma, joq pa, bilmeımiz. Biraq osy jaýapsyzdyqtyń ózinde naǵyz ómirdiń nyshany bar sııaqty.
Baıaǵyda aqylman Nısshe «ómirdiń qıyndyǵyna qaramastan, biz ony qaıta-qaıta tańdaýǵa daıyn bolýymyz kerek» degeni adamzattyń oıynan áli kete qoımaǵany ras. Al biz sóz etip otyrǵan «Ibilis bıi» – dál osy tańdaýdyń ádebı kórinisi.