Sýret aınalasynda júrgenderdiń kóbi Erbolat Tólepbaıdyń tosyn kartınalary týraly sóılegende, Eýropaǵa erkindep esik ashqanyn, ataqty Salvador Dalıdiń izbasary ekenin, realızmniń basynan attap ótip, sıýrrealızmge jol salyp, odan da ári ilgerilep, postsıýrealızmge aıaq basyp, erkin kósilgenin aıtady. Durys qoı. Sóıte tura biz onyń álgindeı ızmder men aǵymdardyń aýylyna at shaldyryp qana qoımaı, týǵan topyraǵyna qaıtyp, óziniń sary dalasynyń qaınarynan qunar alǵan qazaqy mánerin de aıtqymyz keledi.
Jahandy aralap 40-tan astam halyqaralyq kórme ótkizgenin, kartınalary asa qymbat baǵalanǵanyn, eńbekterine eń ataqty tulǵalar «quda túskenin», álemdik sýret óneriniń jaýharlaryn boıyna qansha sińirse de, ózgelerge óziniń qazaqy mánerin tanytýmen kele jatqanyn nege aıtpasqa? Qazaq bolǵanym úshin emes, dúnıeniń astary men jaratylys ýiline úńilý úshin degenim durysyraq shyǵar. Erbolat Tólepbaı esimine «tabyný» úshin emes, týyndylarynan ǵıbratlaný úshin.
Qosh, sonymen, elimizdegi bálkim, álemdegi eń ataqty sýretshilerdiń biri ǵana emes, biregeıi sanalatyn avtordyń jetpis jas mereıtoıyna oraı jýyrda Ulttyq mýzeıde jeke kórmesi ótkende mundaı ǵalamatty tuńǵysh tanı bastadyq. Oǵan deıin de qanshama kartınasyn kórgenbiz, tamashalaǵanbyz. Ataqty «Ańyraqaı» shaıqasyn da. Bul joly sýretshiniń «Ańyraqaıyn» Ulttyq mýzeıdiń úshinshi qabatyndaǵy endi hám eńseli qabyrǵaǵa tutasymen jaıyp jiberipti. «Mássaǵan!» dedik. Shynynda, qaı jyqpyly men tutqıylyna, qıyry men shalǵaıyna, aıbyny men aıdynyna qararymyzdy bilmeı ańyryp turyp qaldyq. Mundaı da «sumdyq» bolady eken-aý. Alyp polotnonyń ózi tutas romanǵa para-par eken ǵoı. Roman-epopeıa tárizdi! Jalpy, kartınanyń maǵynasynan bólek onyń yqpyly men jyqpyly, qym-qıǵash qaqtyǵystaǵy birin-biri tirideı jep jatqan áskerdiń árqaısysynyń obrazyna jeke-jeke toqtalyp jazýǵa turarlyq. Birin-biri shanshyp, janshyp jatqandardy emes, aıqas ústindegi yza men kektiń kórinisi ár tusynan sýret demindeı sanaǵa tutas kóship, julyn-tutańdy shymyrlatyp jiberedi. Oń qanattaǵy qazaq áskeriniń basymdyǵy men sol qanattaǵy qarsylastar aıaǵynyń aspannan kelýge shaq qalǵany da óz aldyna jeke áńgime ǵoı. Ol, sóz joq, zor áńgime. Alaıda bizdiń sana-sezim men túısikti qozǵaǵan urys aspanyna kóterilgen qasıetti hám qasıetsiz sezimder edi. Sýretker ne ǵalamattyń bárin aıqastaǵy qyryp-joıý arqyly emes, qyrǵyndaǵy kekke tunǵan sezimder, bálkim kórine bermeıtin, biraq qabyldanatyn erekshelik arqyly sezindire alǵanymen qudiretti. Arǵy bettegi aıaq-qoly balǵadaı arǵymaq bos mańyp barady. Men bilsem, tul ketip barady ol. Tańbasy joq, eni joq, batyry joq, eri joq. Anandaı kúlgin-sary, kók-jasyl aspannyń astynda birin-biri qıdalap jatqan eki jaqtyń áskerleriniń ústinde jalǵyz arǵymaq tulan tutyp, tul kórinedi. Qazaq ıesi dúnıe salǵan batyrdyń arǵymaǵyn tuldap jiberedi jáne oǵan eshkim tıispeıdi dala zańynda. Batyry men eri túgili, basy joq janýardyń. Al ne deýge bolady? Sheksiz qasirettiń tilin budan artyq qalaı keskinder edińiz, bilmeımin.
Álgindeı túsi qashqan túrshigerlik aspanda... Ol aspan emes, Alla-aý, osynshama keskilesken kek pen yza kernep ketken zaýal syndy. Biraq oń qaptal bozaryp keledi, sonda da alaýlap kete almaǵan, han-sultandar naızasynyń qylań tartyp turǵanynan jeńistiń desin sezemiz degenimizben, bir-birine shaǵylysyp, shatynap, aqyrynda aspandy ózgertip jibergen jaýyz sezim men qankeshti rýhty qaıda qoıamyz? Ondaı taǵylyqpen adamzat myna jerdiń beti turmaq, aspandy qaqyratyp, zaýal tóndiredi eken-aý dep toqtap qoıa salýǵa, áldebir izgilik týraly óleń oqyp ketkiń keledi-aq. Oǵan sýrettegi sumdyqtar jibermeıdi. Júıkeńdi bosatpaıdy. Taǵy da oılanasyń. Osynshama qandy-qyrǵyn, qasap pen qyryp-joıý ne úshin ózi degen suraq týady. Munyń da jaýaby osynda tur. Urys aspanynan kórinis bergen aq jaýlyqty ana men beıkúná bala beınesi. Han-sultannan bastap batyr men qorqaqtardyń tirisi men ólisiniń keýdesinen shyqqan dem, sezim, rýh – bári jabylyp, eki qubylysty tóbesine tutqanynda mán bar.
«Qara qazan, sary bala balanyń qamy úshin qylysh sermedik» demeýshi me edi, Mahambet. Ushy-qıyry joq polotnoǵa anyqtap qarasańyz, ana men balany maıdan aspanynyń qaq ortasyna kóteripti. Basynda bult ta, qut ta joq, aınalasy eptep bozań tartqan. Ekeýin de belgisiz bir qubylys saqtap turǵanǵa uqsaıdy. Sebebi shuqshıǵan saıyn boıaýlardyń shaıqasy jerdegi ásker arasynan góri kókke ilingen ana men balanyń arqasynda ótip jatqanyn ańǵaramyz... Mán berip qarańyzshy, boıaý, ıakı, tústerdiń birkelki emes birtúrli, sekem men shúbáǵa sebepkerliginen soń sóıleýdiń de qajeti joq sııaqty. Sheshýshi shaıqas ta, sheshim de sol, bizdińshe. Al bala alańsyz, tipti tómendegi aıqasty kerek te qylmaıdy. Qolyn aýzyna salǵan kúıi bolashaqqa kóz tigip turǵandaı. Ananyń kóńili alańdaýly ekeni kóz-qabaǵynan baıqalady. Bala tuttaı jalańash. Jaıshylyqta izgilik dep uran kóteretin adamzattyń álegi anaý. Bir-birin tirideı kórge tyǵyp jatqan. «Adam úshin batysyp qyzyl qanǵa» degen uly Abaıdy eske túsirerin aıtqymyz keledi. Odan ári ejikteý – artyq.