Halyqtyń tabysyn ulǵaıtý baǵdarlamasy qabyldandy

Ekonomıkalyq baǵdarlama qabyldandy

Premer-mınıstr Oljas Bektenov Úkimettiń Ulttyq bank jáne Qarjy nary­ǵyn retteý jáne damytý agenttigimen birge 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan birlesken is-qımyl baǵdarlamasyn ázirlegenin aıt­ty. Bul baǵdarlama Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna Joldaýynda júktelgen tapsyrmalardy oryndaýǵa baǵyttalǵan.

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimdeýinshe, qujat el ekonomıkasynyń negizgi baǵyttaryn qamtıdy. Onyń ishinde halyqtyń tabysyn qoldaý, sapaly ósimge qol jetkizý, shıkizattyq emes eksportty yntalandyrý, ekonomıkany sıfrlandyrý, jasandy ıntellektini damytý, ınvestısııalyq jáne tarıftik saıasatty jetildirý sharalary bar. Baǵdarlamada aqsha-nesıe saıasaty men qarjy sektoryn damytý, baǵany turaqtandyrý jónindegi bloktar da qarastyrylǵan.

Oljas Bektenov baǵdarlamanyń basty maqsattaryn da atap ótti. Onyń aıtýynsha, aldaǵy jyldary ekonomıkanyń jyl saıynǵy ósimi keminde 5% deńgeıinde bolýy kerek. Al halyqtyń naqty tabysy jyl sa­ıyn 2–3% shamasynda artýǵa tıis. Premer-mınıstr bul kórsetkishter eldiń turaq­ty damýyna jol ashatynyn aıtty.

«Jańa ınvestısııalyq sıkldi iske qosý, bızneske bóget bolatyn kedergilerdi joıý, memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin barynsha azaıtý, sondaı-aq jumyspen qamtýǵa járdemdesý jáne áleýmettik qoldaýdy naqty ıesine jetkizýge múmkindik beretin jańa sharalardy iske asyrý kózdelip otyr. Inflıasııany tómendetýge, teńgerimdi tarıftik saıasatty júrgizýge, eksportty ulǵaıtýǵa jáne ımportqa táýeldilikti tómendetýge basa nazar aýdarylady», dedi O.Bektenov.

Úkimet otyrysynda Premer-mınıstr otyn balansy men munaı ónimderiniń qozǵalysyn baqylaý máselesin de kóterdi. Qazir elde janar-jaǵarmaı baǵasyn kóterýge moratorıı bar. Osyǵan baılanys­ty kórshiles eldermen aradaǵy baǵa aıyrmasy kúsheıip keledi. Azyq-túlik baǵasynyń turaqtylyǵy da talqylandy. Premer-mınıstr: «Azyq-túlik ónimderi, ásirese ımportqa táýeldi túrleriniń óndirisin kóbeıtý kerek», dedi. Osy maqsatta Aýyl sharýashylyǵy, Saýda jáne О́nerkásip mınıstrlikterine ishki naryqty otandyq ónimmen qamtýdy kúsheıtý tapsyryldy.

Úkimet shıkizattyq emes eksportty damytýǵa da nazar aýdarady. Oljas Bektenov: «Qosylǵan quny joǵary ónim shyǵaratyn kásiporyndardy qoldaý qajet», dedi. Saýda, Aýyl sharýashylyǵy jáne О́ner­kásip mınıstrlikterine osy baǵytta keshen­di sharalar ázirleý tapsyryldy. Sony­men qatar otandyq taýarlardy syrt­qy naryqtarǵa jáne elektrondyq alańdar­ǵa shyǵarý múmkindigi kúsheıtiletin boldy.

Qaýipsizdik qatań baqylanady

Úkimet otyrysynda Premer-mınıstr Túrkistan oblysy Alǵabas aýylynda órt saldarynan bolǵan qaıǵyly jaǵdaıǵa toqtalyp, qaza tapqan azamattardyń týystaryna kóńil aıtty. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Úkimettik komıssııa qurylyp, qazir órttiń naqty sebebi anyqtalyp jatyr. Jaǵdaı týraly vıse-premer Qanat Bozymbaev baıandady. Úkimet basshysy zardap shekkender men qaza tapqandardyń otbasylaryna materıaldyq jáne medısınalyq kómek tolyq kórsetiletinin aıtty.

Premer-mınıstr jylý berý maýsymy bastalǵannan beri órt oqıǵalary kóbe­ıip ketkenine toqtaldy. Bul másele Úkimet­te qazan aıynda qaralǵanymen, jaǵ­daı áli ońalmaǵan. Osyǵan baılanysty Tóten­she jaǵdaılar mınıstrligine barlyq orta­lyq jáne jergilikti organdardyń jumy­syn durys úılestirý tapsyryldy. Ákim­dik­ter men Ishki ister mınıstrligine turǵyn úı­lerdi aralap, reıdter júrgizý mindetteldi.

Sonymen qatar Úkimet otyrysynda eldegi jedel respıratorlyq vırýstyq ınfeksııa (JRVI) men tumaý jaǵdaıy da qaraldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, jyl saıyn respýblıkada JRVI boıynsha 3,5 mln-ǵa jýyq jaǵ­daı, al tumaý boıynsha 2 myńǵa deıin oqıǵa tirkeledi. Bıylǵy epıdmaýsym 1 qyr­kúıekten beri 1,4 mln adamnyń aýyrǵanyn kórsetti. Bul kórsetkish ótken 2024–2025 jyl­ǵy maýsymmen salystyrǵanda 20%-ǵa tómen. Aýyrǵandardyń 66%-y – 14 jas­qa deıingi balalar. Keıingi aptada respýb­l­ıka boıynsha JRVI-diń 183 myń jaǵdaıy tirkeldi. Bul ótken maýsymdaǵy dál osyn­daı aptamen salystyrǵanda 16%-ǵa jo­ǵary. Epıdmaýsym bastalǵaly tumaýdyń zert­hanalyq rastalǵan 590 jaǵdaıy anyqtaldy.

«Bıyl tumaýdyń aınalymy 41 aptada, ıaǵnı qazan aıynyń birinshi jartysynda, ótken epıdemıologııalyq maýsymnan sál erterek anyqtaldy. Buryn el aýmaǵynda bolmaǵan tumaýdyń jańa túr­leri anyqtalǵan joq.  JRVI jáne tumaý belgi­leri bar pasıentter tumaýǵa qarsy emes vırýstarǵa da tekseriledi. Respýblıka boıynsha rınovırýs, paragrıpp, adenovırýs, bokavırýs, koronavırýs, RS vırýsy, metapnevmovırýstardyń aınalymda júrgeni baıqalady. JRVI-diń 66%-y 14 jasqa deıingi balalar arasynda taralǵan», dedi Densaýlyq saqtaý mınıstri Aqmaral Álnazarova.

Oljas Bektenov vırýstyq maýsym kezin­de halyqqa kórsetiletin medısınalyq kómek­tiń sapasyn qatań baqylaýdy tapsyrdy.

Ekonomıkada ósim bar

Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarınniń aıtýynsha, bıyl el ekonomıkasy turaqty ósim kórsetip otyr. 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha ósim 6,4% boldy. Mınıstrdiń málimetinshe, naqty sektordaǵy ósim – 8,2%, al qyzmet kórsetý salasyndaǵy ósim 5,3% boldy. Salalardyń ishinde eń joǵary ósim kórsetken baǵyttar anyqtaldy. Kólik qyzmetteri – 20,7%, qurylys – 15,1%, taý-ken ónerkásibi 9,6% deńgeıinde kóterilgen. Saýda – 9%, óńdeý ónerkásibi – 5,8%, aýyl sharýashylyǵy  5,4% ósim kórsetti. О́ńdeý ónerkásibinde de aıtarlyqtaı serpin baıqaldy. Munda mashına jasaý – 11,5%, onyń ishinde avtokólik óndirisi – 13,3%, tamaq ónimderi – 9,1%, sýsyn óndirisi – 8,7%, hımııa ónerkásibi – 10,9%, munaı óńdeý – 6,3%, metall buıymdary 14,1%-ǵa ósti.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

«Sapaly ekonomıkalyq ósimge jetý úshin shıkizattyq emes sektorlardy damytýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, ekonomıkany tehnologııalyq jańartýǵa ári sıfrlandyrýǵa basa nazar aýdarylatyn bolady. Jyl saıyn óńdeý ónerkásibi men AО́K-te 100-den astam ınvestısııalyq jobany iske qosý josparlanyp otyr. Metallýrgııa, mashına jasaý, munaı-gaz hımııasy jáne AО́K-te joǵary qaıta bólýdiń 17 iri jobasyn jasaımyz. 2029 jylǵa deıin Ulttyq ınfraqurylymdyq jospardyń iske asýy mańyzdy. Belsendi kezeńge Energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý týraly ulttyq jobany qolǵa alý da kiredi», dedi S.Jumanǵarın.

Úkimet ekonomıkalyq ósim men halyq jalaqysy arasyndaǵy alshaqtyqty azaı­tý­ǵa da erekshe kóńil bólmek. Ulttyq ekono­mı­ka mı­nıstriniń aıtýynsha, el damýynda endi ishki jalpy ónim kóleminen góri onyń sapaly quramy mańyzdy bola bastaı­dy. Ekonomıkalyq ósimniń dekompozısııa­sy engizilip, naqty qandaı faktorlar eko­no­mıkaǵa kúsh berip otyrǵany aıqyndalady.

Úkimet otyrysynda naqty sektordy qar­­jy­landyrý máselesi de qozǵaldy. Ul­t­tyq damý ınstıtýty sanalatyn «Báıterek» holdınginiń róli kúsheıtiledi. Holdıng endi 15–20 iri júıe quraýshy jobany qar­jy­lan­dyrýǵa shoǵyrlanady. Al basymdyq ken-metallýrgııa, mashına jasaý, energetıka, ınfraqurylym, agroónerkásip, hımııa ónerkásibi jáne qurylys materıaldaryna beriledi. Úkimet 2026 jyly «Báıterekke» 1 trln teńgege deıin qarajat bólýdi josparlap otyr. Keıin jobalardy qarjylandyrýǵa bankterdiń resýrstary da tartylady. Investısııalyq saıasat ta ja­ńartylady. Jańa ınvestısııalyq sıkl iske qosylyp, jobalardy qoldaýda ashyqtyq pen turaqtylyq basty qaǵıdaǵa aınalady.

Bıýdjet saıasaty da qaıta qaralady. Úkimet Ulttyq qor qarajatyn paıdalanýdy shektep, shyǵyndardy qatań baqylaýǵa almaq. Bıýdjet tapshylyǵy 2028 jyly IJО́-ge shaqqanda 0,9%, munaıǵa qatysy joq tapshylyq 2,7% deńgeıine deıin qysqarady. Al memlekettik qaryz IJО́-niń 26% shamasynda turaqty saqtalady.

Halyq tabysyn arttyrýda naqty sharalar josparlanyp otyr. Juman­ǵarınniń aıtýynsha, jumyspen qamtýǵa járdemdesý baǵdarlamalary jalǵasady.

Nesıeleý qurylymy ózgerip keledi

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova bıylǵy nesıe naryǵynyń jaǵdaıyn baıandady. Onyń aıtýynsha, 2025 jyldyń 9 aıynda ekonomıkany kredıtteýdiń jalpy kólemi 14,6% ósip, 38,7 trln teńgege jetti. Tutynýshylyq sektorda buryn asa joǵary qarqynmen ósip kelgen kepilsiz qaryzdar aıtarlyqtaı baıaýlaǵan. 2024 jyly ósim 29,3% bolsa, bıyl 9 aıda bul kórsetkish 12,7% ǵana boldy. Esesine negizgi ósimdi avtokredıtteý men kepildi qaryzdar toltyrǵan. Kepildi tutynýshylyq kredıtter 32,2% ósip, kólemi 4,8 trln teńgege jetken.

Bızneske beriletin kredıtter de turaqty ósip otyr. Keıingi 5 jylda bızneske kredıt berýdiń ortasha jyldyq ósimi 14,4% boldy. Bızneske berilgen kredıtter portfeli osy kezeńde 1,7 ese ósip, 14,7 trln teńgege jetti.

Bızneske kredıt berýdi yntalandyrý úshin ótimdilik koeffısıentin 0,9 deń­geıinde saqtaý merzimi uzartyldy. Bul ekon­o­mıkada 3 trln teńgege jýyq resýrs­ty bo­satyp, ony bank sektory kásipker­lerdi qar­jylandyrýǵa paıdalana alady. Pa­ıyz­dyq mólsherleme júıesinde de ózgeris bo­lady. Ipotekada bastapqy jarnasy joǵa­ry adamdarǵa stavka arzandaıdy. Al tuty­ný­­shylyq nesıe boıynsha paıyz endi avto­­matty túrde bekitilmeıdi. Mádına Ábil­­qasymova problemaly qaryzdarǵa qatys­­ty da jańalyq aıtty. 2027 jyldyń 1 mamy­ryna deıin kollektorlarǵa kredıtti satý­ǵa tyıym jalǵasady. Endi bankrottyq rási­mi de ońaılaıdy. Bankter tólem qabileti joq qa­ryz alýshylardy ózderi anyqtap, olar­ǵa SMS arqyly qaryzdardy esepten shyǵa­rý múm­kindigi týraly habarlama jibere bastaıdy.